Dzieje a.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n\u2013 <\/span>Staro\u017cytno\u015b\u0107 i \u015bredniowiecze\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>Czasy nowo\u017cytne\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>A. w Polsce\u00a0<\/span><\/p>\n\n- Formy a.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n
\u2013 <\/span>A. teoretyczny\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>A. metafizyczny\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>A. teoriopoznawczy\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>A. aksjologiczny\u00a0<\/span><\/p>\n\u2013 <\/span>A. praktyczny\u00a0<\/span><\/p>\n\n- Przyczyny i motywy a.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n
ATEIZM <\/b>(gr. <\/span>\u0088- <\/span>\u2014 negacja, przeczenie, <\/span>je\u0093c <\/span>[the\u00f3s] \u2014 B\u00f3g) \u2014 termin ten jest zlatynizowan\u0105 form\u0105 gr. s\u0142owa \u201e\u00e1theos\u201d, kt\u00f3ry powsta\u0142 na prze\u0142omie XVI i XVII w. i oznacza:\u00a0<\/span><\/p>\n1) doktryn\u0119 lub egzystencjaln\u0105 postaw\u0119 cz\u0142owieka wyra\u017caj\u0105c\u0105 negacj\u0119 ist nienia Boga rozumianego jako byt w pe\u0142ni doskona\u0142y, transcedentny, niezale\u017cny od \u015bwiata i cz\u0142owieka, konieczny (nieuwarunkowany), przyczyna ca\u0142ej rzeczy wisto\u015bci, osobowy Absolut, z kt\u00f3rym cz\u0142owiek mo\u017ce wej\u015b\u0107 w \u015bwiadome relacje (religia);\u00a0<\/span><\/p>\n2) doktryn\u0119 uznaj\u0105c\u0105 absolut pozbawiony jednego lub kilku atrybut\u00f3w Boga (panteizm, panenteizm, deizm);\u00a0<\/span><\/p>\n3) doktryn\u0119 uznaj\u0105c\u0105 niemo\u017cno\u015b\u0107 udowodnienia istnienia Boga lub nieroz strzygalno\u015b\u0107 Jego istnienia (agnostycyzm, sceptycyzm).\u00a0<\/span><\/p>\n\n- jest zjawiskiem z\u0142o\u017conym, w kt\u00f3rym mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 nast\u0119pujace aspek ty: a) filozoficzny \u2014 oznacza, na poziomie bytu, negacj\u0119 istnienia Boga lub defor macj\u0119 koncepcji Boga (a. metafizyczny); na poziomie poznania \u2014 agnostycyzm, czyli ca\u0142kowit\u0105 niepoznawalno\u015b\u0107 istnienia Boga, lub sceptycyzm, uznaj\u0105cy nie rozstrzygalno\u015b\u0107 problemu (a. teoriopoznawczy); na poziomie j\u0119zyka \u2014 bezsen sowno\u015b\u0107 metafizycznych tez o Bogu, sprzeczno\u015b\u0107 poj\u0119cia Boga (a. semiotyczny) oraz na poziomie warto\u015bci \u2014 przypisanie cz\u0142owiekowi atrybut\u00f3w boskich (a. an tropologiczny); b) religijny \u2014 osobowe zerwanie wi\u0119zi z Bogiem, brak wp\u0142ywu wiary w Boga na \u017cycie moralne (niewiara, areligijno\u015b\u0107, bezbo\u017cno\u015b\u0107); c) psycho logiczny \u2014 tworzenie zast\u0119pczych form religijno\u015bci, tzw. religie ucieczki; d) so cjologiczny \u2014 zanik praktyk religijnych, laicyzacja i sekularyzacja \u017cycia, indyfe rentyzm (oboj\u0119tno\u015b\u0107 na sprawy Boga i religii), antyteizm, postateizm.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ol>\n
Szczeg\u00f3ln\u0105 postaci\u0105 a. jest antyteizm \u2014 teoretyczna negacja Boga po\u0142\u0105czona z praktyczn\u0105 wrogo\u015bci\u0105 wobec religii i dzia\u0142aniami zmierzaj\u0105cymi do wyelimi nowania Boga i religii z \u017cycia cz\u0142owieka i ludzkiej kultury; pseudoateizm \u2014 przekonanie, \u017ce neguje si\u0119 Boga, faktycznie nie\u015bwiadomie wierzy si\u0119 w Boga, poniewa\u017c ten, czyje istnienie neguje si\u0119, nie jest Bogiem, lecz czym\u015b innym; po stateizm \u2014 absolutna ignorancja (nieobecno\u015b\u0107) w teorii i praktyce problematyki Boga i religii.\u00a0<\/span><\/p>\n\n- jest przede wszystkim zjawiskiem religijnym i kulturowym, w kt\u00f3rym wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa element filozoficzny (poznawczo-my\u015blowy), zwi\u0105zany z rozumieniem bytu Boskiego.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ol>\n
ateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>1<\/span><\/p>\n\n- we wszystkich postaciach (teoretyczny i praktyczny) jest postaw\u0105 wt\u00f3rn\u0105 wobec my\u015bli o Bogu (bosko\u015bci), kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w umy\u015ble cz\u0142owieka w wyniku osobistego poznania lub jest przejmowana ze \u015brodowiska spo\u0142eczno-kulturowe go. Negacja (odrzucenie) Boga nie mo\u017ce by\u0107 stanowiskiem pierwotnym, zak\u0142ada bowiem przynajmniej pewn\u0105 znajomo\u015b\u0107 tego, czego negacja dotyczy.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ol>\n
Jak pokazuj\u0105 dzieje kultury ludzkiej, nie istnia\u0142y kultury bez religii. Obecno\u015b\u0107 religii we wszystkich kulturach \u015bwiadczy o zdolno\u015bci cz\u0142owieka do spontanicznego, naturalnego poznania i afirmacji jakiej\u015b istoty doskona\u0142ej (Boga, bosko\u015bci), kt\u00f3rej rozumienie otrzymuje okre\u015blony kszta\u0142t w danej religii i kulturze. Odniesienie cz\u0142owieka do Transcendensu stanowi centrum ka\u017cdej kultury.\u00a0<\/span><\/p>\nHistorycznie istniej\u0105ca wielo\u015b\u0107 wyobra\u017ce\u0144 oraz koncepcji bosko\u015bci, jako podstawa kszta\u0142towania si\u0119 r\u00f3\u017cnych religii, jest uwarunkowana kulturowo, wobec tego problematyka a., jako negacji bosko\u015bci w najszerszym tego s\u0142owa znaczeniu, ma odniesienia religijno-kulturowe.\u00a0<\/span><\/p>\nW europejskim kr\u0119gu kulturowym nast\u0105pi\u0142o spotkanie my\u015bli gr. \u2014 bogatej zar\u00f3wno w prze\u017cycia religijne, jak i dociekania filozoficzne dotycz\u0105ce Absolu tu \u2014 z Objawieniem judeochrze\u015bcija\u0144skim, ukazuj\u0105cym Boga jako Osob\u0119 abso lutn\u0105. Dzi\u0119ki temu ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 filozoficzna i religijna (religii chrze\u015bcija\u0144 skiej) koncepcja Boga jako Absolutu Istnienia, Bytu Najdoskonalszego, Absolut nej Osoby, Pe\u0142ni Dobra, wolnego Stw\u00f3rcy \u015bwiata i cz\u0142owieka oraz racji osobowe go \u017cycia cz\u0142owieka \u2014 jego poznania, mi\u0142o\u015bci i tw\u00f3rczo\u015bci. Tak rozumiany B\u00f3g stanowi przedmiot docieka\u0144 filozoficznych, istotny czynnik religii i ca\u0142ej kultury chrze\u015bcija\u0144skiej.\u00a0<\/span><\/p>\nKultury niechrze\u015bcija\u0144skie, zwi\u0105zane z wielkimi religiami Dalekiego Wscho du (Indii, Chin), z punktu widzenia teizmu chrze\u015bcija\u0144skiego s\u0105 nie-teistyczne (a-teistyczne), kt\u00f3rych jednak nie mo\u017cna interpretowa\u0107 jako radykalne odrzu cenie absolutu i religii. Rozumienie w tych religiach bosko\u015bci ma najcz\u0119\u015bciej charakter panteistyczny.\u00a0<\/span><\/p>\nNale\u017cy wi\u0119c odr\u00f3\u017cni\u0107 a. jako areligijno\u015b\u0107, czyli negacj\u0119 wszystkiego, co Boskie i odrzucenie jakichkolwiek roszcze\u0144 do prawdy wszystkich twierdze\u0144 religijnych od a. jako nie-teizmu, czyli odrzucenie okre\u015blonego teizmu (mono) teizmu.\u00a0<\/span><\/p>\nDzieje a. <\/b>S t a r o \u017c y t n o \u015b \u0107 i \u015b r e d n i o w i e c z e. \u015awiat kultury gr. przepo jony by\u0142 obecno\u015bci\u0105 bog\u00f3w i religijno\u015bci\u0105. \u015awiadcz\u0105 o tym poeci \u201eteologiczni\u201d, jak Homer i Hezjod, a w p\u00f3\u017aniejszym okresie \u2014 filozofowie. Dominuj\u0105c\u0105 form\u0105 religii gr. by\u0142 politeizm (obok religii orfickiej). Bogowie uosabiali si\u0142y przyrody lub cechy ludzkie (personifikacja). Osobiste \u017cycie Greka i gr. polis by\u0142o poddane bogom. Nawet budz\u0105ca si\u0119 my\u015bl filozoficzna, dociekaj\u0105ca <\/span>\u0088rq\u0092 <\/span>[arch\u00e9] rzeczy wisto\u015bci, i na tej drodze dochodz\u0105ca do coraz doskonalszego rozumienia abso lutu, uznawa\u0142a, \u017ce \u201ewszystkie rzeczy s\u0105 pe\u0142ne bog\u00f3w\u201d (Tales). Dla Greka natura i wszech\u015bwiat (kosmos) jako ca\u0142o\u015b\u0107 jawi\u0142y si\u0119 jako boskie.\u00a0<\/span><\/p>\nGrecja sta\u0142a si\u0119 terenem spotkania mitologicznej religii politeistycznej z po jawiaj\u0105cymi si\u0119 filozoficznymi koncepcjami absolutu, kt\u00f3re u najwybitniejszych przedstawicieli filozofii gr. (Platon, Arystoteles, Plotyn) by\u0142y bliskie rozumieniu Absolutu jako Boga.\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>2<\/span><\/p>\nW kulturze gr. atei\u015bci \u2014 w znaczeniu wsp\u00f3\u0142czesnym, jako neguj\u0105cy istnienie bog\u00f3w \u2014 byli raczej nieliczni i egzystuj\u0105cy na marginesie \u017cycia spo\u0142ecznego. Najstarsze przyk\u0142ady u\u017cycia s\u0142owa <\/span>\u0088je\u0093thc <\/span>[atheotes] wyst\u0105pi\u0142y u poet\u00f3w gr. w VI w. przed Chr. (np. u Bakchylidesa, Pindara, Sofoklesa) na oznaczenie \u201eopuszczenia przez bog\u00f3w\u201d.\u00a0<\/span><\/p>\nW staro\u017cytno\u015bci gr. mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy formy a.: 1) a. religii gr. polite istycznej i politycznej, w kt\u00f3rym bogowie stanowi\u0105 upersonifikowane si\u0142y \u015bwia ta przyrody lub historii; 2) a. b\u0119d\u0105cy wynikiem spotkania religii mitologicznej i refleksji filozoficznej, o kt\u00f3ry byli oskar\u017cani filozofowie. Krytykowali oni i pod wa\u017cali istnienie bog\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 obci\u0105\u017ceni niedoskona\u0142o\u015bciami, przeciwstawia j\u0105c im absolut, do poznania i uznania kt\u00f3rego dochodzili w wyniku docieka\u0144 filozoficznych. Terminu a. w znaczeniu negacji istnienia bog\u00f3w politeizmu sank cjonowanego przez pa\u0144stwo u\u017cy\u0142 po raz pierwszy Platon (<\/span>Apol. Socr.<\/span><\/i>, 26 c 3). O taki a. oskar\u017cani byli najwybitniejsi spo\u015br\u00f3d filozof\u00f3w staro\u017cytnych: Platon, Arystoteles, a przede wszystkim Sokrates (nie g\u0142osili oni a. w \u015bcis\u0142ym sensie, ich pogl\u0105dy by\u0142y raczej bliskie teizmowi); 3) a. wyra\u017any (explicite) zwi\u0105zany by\u0142 w Grecji z monizmem materialistycznym oraz z agnostycyzmem i scep tycyzmem, wyst\u0119puj\u0105c jako: a) monizm materialistyczny Demokryta i Leucy pa, materialistyczne rozumienie przyrody u Epikura i epikurejczyk\u00f3w (kt\u00f3rzy wprawdzie nie negowali istnienia b\u00f3stw, lecz uwa\u017cali, \u017ce istniej\u0105 w za\u015bwia tach i nie interesuj\u0105 si\u0119 cz\u0142owiekiem \u2014 zal\u0105\u017cki deizmu); b) naturalistyczny nurt sofistyki (politycy-sofi\u015bci, np. Krytiasz, kt\u00f3ry zdesakralizowa\u0142 poj\u0119cie b\u00f3stwa, uznaj\u0105c je za wymys\u0142 polityk\u00f3w stosowany w celu wzmocnienia respektowa nia praw); c) niekt\u00f3rzy cynicy o przekonaniach materialistycznych zajmowali postaw\u0119 radykalnego przeciwstawiania si\u0119 b\u00f3stwom uznanym przez pa\u0144stwo (np. wg Antystenesa istnienie wielu b\u00f3stw jest tylko deklaracj\u0105 \u201eprawa\u201d, gdy\u017c \u201ez natury\u201d B\u00f3g jest jeden i nie mo\u017cna go do niczego przyr\u00f3wna\u0107 ani pozna\u0107 za pomoc\u0105 obraz\u00f3w); f) bogowie s\u0105 tylko deifikowanymi bohaterami, kr\u00f3lami czy wodzami (Euhemer z Messyny); g) o a. teoriopoznawczym mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 u Protagorasa, kt\u00f3ry wysuwa\u0142 argumenty \u201eza\u201d i \u201eprzeciw\u201d istnieniu Boga i zaj mowa\u0142 postaw\u0119 sceptyczn\u0105: \u201eo bogach nie mog\u0119 twierdzi\u0107 ani \u017ce istniej\u0105, ani \u017ce nie istniej\u0105\u201d (Diels-Kranz 80 B 4).\u00a0<\/span><\/p>\nZnane by\u0142y w Grecji procesy o bezbo\u017cno\u015b\u0107 (<\/span>\u0088s\u0091beia <\/span>[as\u00e9beia]) i \u015bwi\u0119tokradz two (<\/span>\u0088je\u0093thc <\/span>[atheotes]). Ten, kto negowa\u0142 istnienie bog\u00f3w (ateista) uwa\u017cany by\u0142 za wroga pa\u0144stwa. Klasycznym przyk\u0142adem takiej postawy by\u0142 proces i skazanie na \u015bmier\u0107 za \u201eateizm\u201d Sokratesa.\u00a0<\/span><\/p>\nSparta i Rzym by\u0142y bardziej tolerancyjne ni\u017c Ateny, zadowalaj\u0105c si\u0119 zewn\u0119trznymi wyrazami kultu oficjalnych bog\u00f3w, nie ingeruj\u0105c w przekonania osobiste czy dyskusje mi\u0119dzy filozofami. W staro\u017cytnym Rzymie pogl\u0105dy ateistyczne g\u0142osi\u0142 Lukrecjusz \u2014 kontynuator epikureizmu, autor <\/span>De rerum natura<\/span><\/i>. Przyjmowa\u0142 on materializm, naturalizm i sensualizm, genezy religii upatrywa\u0142 w nieznajomo\u015bci si\u0142 przyrody oraz l\u0119ku przed nimi.\u00a0<\/span><\/p>\nMy\u015bliciele chrze\u015bcija\u0144scy pierwszych w. po Chr., z najwybitniejszym spo \u015br\u00f3d nich \u2014 \u015bw. Augustynem, koncentrowali swe dociekania na zagadnieniu zrozumienia istoty Boga (kim B\u00f3g jest), szukali najlepszych dr\u00f3g poznania Go oraz najbardziej zrozumia\u0142ego j\u0119zyka m\u00f3wienia o Nim. Korzystali przy tym z osi\u0105gni\u0119\u0107 najwybitniejszych filozof\u00f3w gr., zw\u0142. Platona, Arystotelesa i Plotyna,\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>3<\/span><\/p>\nmodyfikuj\u0105c ich pogl\u0105dy w taki spos\u00f3b, by by\u0142y zgodne z prawd\u0105 objawion\u0105 o Bogu jako Mi\u0142o\u015bci, Stw\u00f3rcy i Odkupicielu cz\u0142owieka.\u00a0<\/span><\/p>\nWieki przemy\u015ble\u0144 my\u015blicieli chrze\u015bcija\u0144skich doprowadzi\u0142y do nagroma dzenia refleksji na temat istnienia i natury Boga oraz jego relacji do \u015bwiata i cz\u0142owieka. Najwi\u0119kszym osi\u0105gni\u0119ciem by\u0142o odkrycie dr\u00f3g naturalnego po znania Boga \u2014 niezale\u017cnego od wiary, oraz ukazanie wi\u0119zi mi\u0119dzy \u015bwiatem i cz\u0142owiekiem (teoria partycypacji). Dzi\u0119ki wypracowaniu niezale\u017cnej od Obja wienia (cho\u0107 prowadzonej w kontek\u015bcie Objawienia) filozofii bytu (metafizyki), opracowano koncepcj\u0119 \u201eBoga filozof\u00f3w\u201d, kt\u00f3ry jest to\u017csamy (ten sam desygnat) z \u201eBogiem religii\u201d (Bogiem Objawienia chrze\u015bcija\u0144skiego).\u00a0<\/span><\/p>\nW staro\u017cytno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej ani w \u015bredniowieczu nie wyst\u0119powa\u0142 wy ra\u017any, zdeklarowany a. Natomiast w dziedzinie rozumienia istoty (natury) Bo ga i relacji do \u015bwiata pojawi\u0142y si\u0119 pewne tendencje deformuj\u0105ce koncepcj\u0119 Bo ga chrze\u015bcija\u0144skiego (np. w staro\u017cytno\u015bci \u2014 gnostyczne i wybi\u00f3rcze \u2014 herezje). W \u015bredniowieczu ujawni\u0142y si\u0119 nurty zawieraj\u0105ce pogl\u0105dy odbiegaj\u0105ce od przy j\u0119tego obrazu Boga, deformuj\u0105ce Jego poj\u0119cie lub podwa\u017caj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 Jego poznania na drodze rozumowej; by\u0142y to: 1) tendencje panteizuj\u0105ce: Jan Szkot Eriugena (B\u00f3g jest ponad \u015bwiatem, jak u Pseudo-Dionizego i Plotyna), Amalryk z B\u00e8ne, Dawid z Dinant; 2) tendencje nominalistyczno-agnostyczne (antyme tafizyczne), zainicjowane przez W. Ockhama (XIV w.), kt\u00f3ry zakres poznania ludzkiego ograniczy\u0142 do przedmiot\u00f3w jednostkowych, neguj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 po znania prawd filozoficznych i teologicznych (w tym tak\u017ce prawdy o istnieniu Boga). Uczniowie Ockhama \u2014 Jan z Mirecourt i Miko\u0142aj z Autricourt \u2014 pod wa\u017caj\u0105c zasad\u0119 przyczynowo\u015bci i substancji, g\u0142osili niepoznawalno\u015b\u0107 istnienia Boga na drodze rozumowej. Pozostaj\u0105cy pod wp\u0142ywem neoplatonizmu Miko\u0142aj z Kuzy przyjmowa\u0142 swoisty agnostycyzm: B\u00f3g jest ponad wszelkimi kategoria mi i bytami jednostkowymi; wiedza o Nim, okre\u015blana jako \u201edocta ignorantia\u201d, opiera si\u0119 na przypuszczeniach.\u00a0<\/span><\/p>\nStanowisko nominalistyczne Ockhama i innych nominalist\u00f3w u\u0142atwi\u0142o rozej\u015bcie si\u0119 wiary i rozumu w dziedzinie poznania Boga. Z tego nurtu wywodzi\u0142a si\u0119 ideologia Wiklefa, Husa i Lutra. Nominalizm torowa\u0142 tak\u017ce drog\u0119 nowo\u017cytnemu agnostycyzmowi i empiryzmowi.\u00a0<\/span><\/p>\nC z a s y n o w o \u017c y t n e. Odrodzenie, stanowi\u0105ce przej\u015bcie od \u015bredniowie cza, w kt\u00f3rym dominowa\u0142y zainteresowania metafizyczne, religijne i teologicz ne, do czas\u00f3w nowo\u017cytnych, zaznacza si\u0119 pewnym odwrotem od problematyki metafizyczno-religijnej, a skupieniem si\u0119 na przyrodzie i cz\u0142owieku, zw\u0142. jego wolno\u015bci w r\u00f3\u017cnych dziedzinach \u017cycia. Tendencje humanistyczne tego okresu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z postaw\u0105 sceptyczn\u0105 wobec rozwi\u0105za\u0144 ostatecznych, nastawieniem empirycznym i praktycznym.\u00a0<\/span><\/p>\nNowo\u017cytny sceptycyzm zosta\u0142 uznany za w\u0142a\u015bciw\u0105 metod\u0119 filozofii zorien towanej praktycznie i rozumianej jako sztuka \u017cycia (P. Montaigne, P. Charron, F. Sanchez, P. Bayle). Montaigne uwa\u017ca\u0142, \u017ce problemu istnienia Boga i duszy nie mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107; szkoda traci\u0107 \u017cycia na roztrz\u0105sanie takich problem\u00f3w, kt\u00f3re \u2014 z g\u00f3ry wiadomo \u2014 s\u0105 nierozwi\u0105zywalne; s\u0142uszniej jest wi\u0119c powstrzy ma\u0107 si\u0119 od ich rozpatrywania. Sw\u00f3j sceptycyzm Montaigne \u0142\u0105czy\u0142 z naturali zmem i racjonalizmem; jego humanizm by\u0142 naturalistyczny \u2014 cz\u0142owieka uwa \u017ca\u0142 za cz\u0119\u015b\u0107 przyrody. Mimo sceptycznych tendencji uwa\u017ca\u0142, \u017ce rozum ludzki\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>4<\/span><\/p>\njest miar\u0105 prawdy. Charron, podobnie jak Montaigne, uwa\u017ca\u0142 \u017ce sceptycyzm jest jedynie s\u0142usznym stanowiskiem poznawczym cz\u0142owieka, a religia tworem wy\u0142\u0105cznie ludzkim, przez co negowa\u0142 realno\u015b\u0107 istnienia Boga. Metodologiczne tendencje Odrodzenia, zw\u0142. empiryzm, ujawni\u0142y si\u0119 wyra\u017anie w filozofii F. Ba cona, prezentuj\u0105cego now\u0105 postaw\u0119, w kt\u00f3rej wiedz\u0119 (nauk\u0119) nale\u017cy traktowa\u0107 nie jako drog\u0119 do poznania prawdy o rzeczywisto\u015bci, lecz jako \u015brodek do zdo bycia cel\u00f3w praktycznych. Tym stwierdzeniem zamieni\u0142 on kryterium prawdy na kryterium skuteczno\u015bci i post\u0119pu. Nauka ma s\u0142u\u017cy\u0107 opanowywaniu przyro dy przez cz\u0142owieka. Sformu\u0142owany przez Bacona program nauki empirycznej wyklucza\u0142 z pola poznania naukowego prawdy wiary, w tym tak\u017ce prawd\u0119 o Bo gu, kt\u00f3re \u2014 wg niego \u2014 le\u017c\u0105 poza zasi\u0119giem filozofii (agnostycyzm, nastawienie antymetafizykalne).\u00a0<\/span><\/p>\nRacjonalizm zwi\u0105zany z naturalizmem reprezentowa\u0142 Herbert z Cherbury, tw\u00f3rca koncepcji religii naturalnej oraz naturalnego systemu kultury. Wg jego koncepcji wszystkie dziedziny kultury nale\u017cy unormowa\u0107 zgodnie z zasada mi naturalnego, przyrodzonego rozumu. Jego koncepcja religii naturalnej, czyli religii ponadwyznaniowej, czysto racjonalnej, opiera\u0142a si\u0119 na przekonaniu, \u017ce jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em prawdy jest rozum. Prawdy religii naturalnej s\u0105 wrodzone, skoro s\u0105 powszechne. Je\u015bli s\u0105 wrodzone, to znaczy zosta\u0142y cz\u0142owiekowi wszcze pione przez natur\u0119, a natura jest nieomylna. Wobec tego tak\u017ce prawdy religijne s\u0105 niepodwa\u017calne. Wprawdzie Herbert przyjmowa\u0142 istnienie Istoty Najwy\u017cszej, by\u0142a to jednak interpretacja deistyczna.\u00a0<\/span><\/p>\nRadykalnej zmiany w sposobie filozofowania dokona\u0142 Kartezjusz, s\u0142usz nie uwa\u017cany za tw\u00f3rc\u0119 filozofii nowo\u017cytnej. Punktem wyj\u015bcia filozofii uczyni\u0142 on samowiedz\u0119 \u201eja\u201d my\u015bl\u0105cego, my\u015bl\u0105cej substancji (\u201eres cogitans\u201d), jak\u0105 jest cz\u0142owiek. My\u015blenie, \u201ecogito\u201d, a nie poznawanie, rozumiane jako kontakt cz\u0142o wieka z istniej\u0105c\u0105 pozapodmiotow\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, sta\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em prawdy i pewno\u015bci wiedzy. W ten spos\u00f3b nast\u0105pi\u0142o zerwanie z dotychczasowym pa radygmatem filozofowania, przede wszystkim z paradygmatem filozofii bytu, kt\u00f3ra afirmacj\u0119 istnienia Boga wi\u0105za\u0142a z poznaniem realnie istniej\u0105cego, poza podmiotowego \u015bwiata, poznaniem metafizycznym, szukaj\u0105cym ontycznych racji wyja\u015bniaj\u0105cych ostatecznie istnienie byt\u00f3w niekoniecznych, zmiennych. Karte zjusz wytyczy\u0142 nowy kierunek refleksji filozoficznej, w kt\u00f3rej my\u015bl dominuje nad poznaniem, idea nad bytem realnie istniej\u0105cym, a podmiot ludzki staje si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em i tw\u00f3rc\u0105 prawdy; w tej filozofii podmiotu idea Boga jako idea bytu niesko\u0144czonego by\u0142a wrodzona ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci. To powi\u0105zanie problema tyka Boga ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 (my\u015bleniem), a nie poznaniem, stanie si\u0119 udzia\u0142em wi\u0119kszo\u015bci my\u015blicieli nowo\u017cytnych i wsp\u00f3\u0142czesnych.\u00a0<\/span><\/p>\nKartezjusz nie negowa\u0142 istnienia Boga, idei Boga przypisywa\u0142 w swojej fi lozofii wa\u017cne miejsce (gwarant prawdy, \u017ar\u00f3d\u0142o pewno\u015bci poznania), jednak po przez zwi\u0105zanie problemu Boga z ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, redukcj\u0105 idei Boga do zasady filozoficznej, redukcj\u0105 funkcji Boga do bycia stw\u00f3rc\u0105 i zachowawc\u0105 me chanistycznie rozumianego \u015bwiata, oraz radykalne rozdzielenie \u201eres cogitans\u201d i \u201eres extensa\u201d \u2014 ducha i materii, jego filozofia sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em r\u00f3\u017cnorodnych stanowisk w zakresie problematyki Boga: panteizmu (jako uto\u017csamienia Boga ze \u015bwiatem, np. Spinoza), idealizmu niem., deizmu (prze\u015bwiadczenia, \u017ce B\u00f3g stwo rzy\u0142 \u015bwiat, ale nie ma z nim zwi\u0105zk\u00f3w) oraz a. \u2014 zar\u00f3wno materialistycznego, jak i egzystencjalistycznego.\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>5<\/span><\/p>\nUstalona przez Kartezjusza zasada immanencji sta\u0142a si\u0119 tak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em zr\u00f3\u017cnicowanych postaw poznawczych: skrajnego racjonalizmu, agnostycyzmu, sceptycyzmu, sensualizmu, empiryzmu, pozytywizmu, scjentyzmu. Wszystkie te postawy przyczyni\u0142y si\u0119 je\u015bli nie wprost, to po\u015brednio do deformacji idei Boga, eliminacji tego zagadnienia z pola poznania racjonalnego, co cz\u0119sto prowadzi do odrzucenia istnienia Boga, zw\u0142. do a. praktycznego.\u00a0<\/span><\/p>\nSpinoza rozwin\u0105\u0142 inspiracje kartezja\u0144skie w duchu monistycznym. W wyni ku logicznego i \u2014 jego zdaniem \u2014 konsekwentnego przemy\u015blenia metody Kar tezjusza wypracowa\u0142 teori\u0119 Boga jako rzeczywisto\u015bci wszystkich rzeczy. Wg Spi nozy istnieje tylko jedna substancja \u2014 Substancja Niesko\u0144czona, Boska, kt\u00f3ra jest to\u017csama z przyrod\u0105 (\u201eDeus sive natura\u201d). Rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i my\u015bl s\u0105 dwoma spo \u015br\u00f3d wielu atrybut\u00f3w Niesko\u0144czonej Substancji. Cokolwiek istnieje, jest w Bogu, i nic bez Boga nie mo\u017ce ani istnie\u0107, ani by\u0107 zrozumiane. Umys\u0142y sko\u0144czone s\u0105 modyfikacjami nale\u017c\u0105cymi do atrybutu my\u015blenia, a cia\u0142a sko\u0144czone s\u0105 modyfi kacjami nale\u017c\u0105cymi do atrybutu rozci\u0105g\u0142o\u015bci. B\u00f3g jest \u201eabsolutn\u0105 istot\u0105, kt\u00f3rej wewn\u0119trzna konieczno\u015b\u0107 czyni koniecznym zaistnienie wszystkiego, co jest, tak jak wszystko co jest, zawiera w sobie konieczn\u0105 i wieczn\u0105 istot\u0119 Boga\u201d (<\/span>Etyka<\/span><\/i>, Wwa 1954, cz. II, 124).\u00a0<\/span><\/p>\nMonizm panteistyczny Spinozy torowa\u0142 drog\u0119 dla nowych form monizmu jako struktury ontologicznej, sprowadzaj\u0105cej ca\u0142\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 do jednej zasady czy postaci bytu (monizm materialistyczny, monizm idealistyczny), kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 albo z odrzuceniem Boga (materializm), albo z deformacj\u0105 Jego obrazu (panteizm idealistyczny). Filozofia Spinozy, jako naturalistyczna interpretacja \u015bwiata (wyja\u015bnianie bez odwo\u0142ywania si\u0119 do przyczyn sprawczych i celowych) po\u015brednio prowadzi\u0142a do traktowania natury jako samodzielnego systemu, kt\u00f3ry mo\u017cna bada\u0107 naukowo; stanowi\u0142a wi\u0119c zapowied\u017a w pe\u0142ni naukowego pogl\u0105du na \u015bwiat, w kt\u00f3rym nie ma miejsca na problematyk\u0119 Boga (horyzont poznawczy zamkni\u0119ty na Boga).\u00a0<\/span><\/p>\nHobbes by\u0142 rzecznikiem wznowienia w XVII w. staro\u017cytnego naturalizmu stoik\u00f3w i epikurejczyk\u00f3w. B\u0119d\u0105c materialist\u0105 (uznawa\u0142 istnienie tylko materii) przyjmowa\u0142 mechanicystyczn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata. Przedmioty duchowe \u2014 B\u00f3g i du sza \u2014 s\u0105, wg niego, fikcjami; tak\u017ce proces poznania ma natur\u0119 mechanicystycz n\u0105, cz\u0142owiekiem rz\u0105dz\u0105 bowiem te same mechaniczne prawa, co przyrod\u0105. Hob bes, zdecydowany ateista i przeciwnik religii, by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 \u201esocjologizmu etyczne go\u201d \u2014 teorii uzale\u017cniaj\u0105cej oceny i normy moralne od potrzeb i decyzji jednostki (relatywizm).\u00a0<\/span><\/p>\nOdrodzeniowe tendencje naturalistyczne, racjonalistyczne i empiryczne sta\u0142y si\u0119 teoretycznym pod\u0142o\u017cem my\u015bli o\u015bwieceniowej, w kt\u00f3rej nast\u0105pi\u0142o zaostrzenie krytyki religii, zw\u0142. chrze\u015bcija\u0144stwa. Filozofowie O\u015bwiecenia stawiali sobie cele przede wszystkim praktyczno-kulturowe; uznaj\u0105c rozum ludzki za jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o prawdy, chcieli oczy\u015bci\u0107 filozofi\u0119 i kultur\u0119 z \u201eprzes\u0105d\u00f3w\u201d, rozumiej\u0105c przez nie wiar\u0119 w rzeczywisto\u015b\u0107 nadprzyrodzon\u0105.\u00a0<\/span><\/p>\nTendencje o\u015bwieceniowe pojawi\u0142y si\u0119 najpierw w Anglii, gdzie drog\u0119 torowa\u0142y im pogl\u0105dy F. Bacona i J. Locke\u2019a, a najwyra\u017aniej wyrazi\u0142y si\u0119 u Hume\u2019a. Locke, jako deista, uznawa\u0142 religi\u0119 racjonalistyczn\u0105, filozoficzn\u0105, czyli zgodn\u0105 z rozumem. Uwa\u017ca\u0142, inaczej ni\u017c Herbert, \u017ce idee zgodne z rozumem nie musz\u0105 by\u0107 wrodzone, mog\u0105 by\u0107 zdobyte na drodze do\u015bwiadczenia (empiryzm). Hume dokona\u0142 krytyki zasady przyczynowo\u015bci i substancji, co nieuchronnie\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>6<\/span><\/p>\nprowadzi\u0142o do zakwestionowania metafizyki i krytyki racjonalnych dowod\u00f3w na istnienie Boga. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce problem Boga i religii nale\u017cy do dziedziny wiary, nie wiedzy. Nie jest mo\u017cliwa racjonalna teoria Boga. Prze\u015bwiadczeniem, \u017ce religia jest koniecznym wytworem psychiki cz\u0142owieka, zainicjowa\u0142 psychologiczne i historyczne badania religii.\u00a0<\/span><\/p>\nPrekursorami O\u015bwiecenia francuskiego byli: B. Fontenelle i P. Bayle, a czo \u0142ow\u0105 postaci\u0105 Wolter, kt\u00f3rego idee kontynuowali encyklopedy\u015bci. Fontenel le przyjmowa\u0142 naturalistyczno-mechanicystyczny obraz \u015bwiata, kt\u00f3rego pierw szym organizatorem jest rozumiany deistycznie B\u00f3g. Nastawiony sceptycznie do tradycji, zar\u00f3wno antycznej, jak i chrze\u015bcija\u0144skiej, przeprowadzi\u0142 jedn\u0105 z pierw szych pr\u00f3b o\u015bwieceniowej krytyki religii (racjonalistyczna i naturalistyczna kry tyka religii). Bayle, poprzednik Woltera i encyklopedyst\u00f3w, jest uwa\u017cany za pierwszego apologet\u0119 a. na Zachodzie. Twierdzi\u0142, \u017ce w poj\u0119ciu Boga zawiera si\u0119 sprzeczno\u015b\u0107, nie mo\u017cna bowiem pogodzi\u0107 niezmienno\u015bci z wolno\u015bci\u0105. Wo bec tego objawione prawdy religijne s\u0105 sprzeczne z danymi rozumu. Wysun\u0105\u0142 tak\u017ce postulat uniezale\u017cnienia etyki od metafizyki i religii.\u00a0<\/span><\/p>\nWolter, najbardziej typowy przedstawiciel deizmu, uwa\u017ca\u0142, \u017ce B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat, ale si\u0119 nim nie interesuje. Przyjmowa\u0142 skrajny racjonalizm, wg kt\u00f3rego rozum domaga si\u0119 odrzucenia wszystkich pozaracjonalnych \u017ar\u00f3de\u0142 prawdy. By\u0142 filozofem-publicyst\u0105, kt\u00f3ry stawia\u0142 sobie cele praktyczne: walk\u0119 z zacofaniem i krzywd\u0105. Jako naturalista uwa\u017ca\u0142, \u017ce istnieje tylko \u015bwiat przyrodzony (nie ma zjawisk nadprzyrodzonych). Cechowa\u0142a go skrajna postawa antymetafizyczna i antyreligijna (antychrze\u015bcija\u0144ska).\u00a0<\/span><\/p>\nTendencje Woltera kontynuowali encyklopedy\u015bci, czyli wsp\u00f3\u0142pracownicy Woltera z Wielkiej Encyklopedii wydawanej przez Diderota, kt\u00f3rego pogl\u0105dy w dziedzinie problematyki Boga ulega\u0142y ewolucji: pocz\u0105tkowo by\u0142 teist\u0105, na st\u0119pnie przyjmowa\u0142 deizm, a ostatecznie doszed\u0142 do odrzucenia istnienia Boga, czyli a., przyjmuj\u0105c materialistyczn\u0105 koncepcj\u0119 rzeczywisto\u015bci, sensualistyczn\u0105 koncepcj\u0119 poznania (do\u015bwiadczenie zmys\u0142owe stanowi jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy); ostatecznie uwa\u017ca\u0142, \u017ce religia jest wytworem spo\u0142ecze\u0144stwa.\u00a0<\/span><\/p>\nTendencje naturalistyczne i materialistyczne charakterystyczne dla O\u015bwie cenia znalaz\u0142y wyraz w systemach materialistycznych, ze swej istoty ateistycz nych. G\u0142\u00f3wny zwolennik materializmu we Francji \u2014 La Mettrie, inspirowany mechanicystycznym rozumieniem natury \u2014 uwa\u017ca\u0142, \u017ce wszystko, co istnieje, jest materialne, w tym tak\u017ce cz\u0142owiek. Dusza, zale\u017cna od cia\u0142a, musi by\u0107 cia\u0142em. Wszystko, tak\u017ce cz\u0142owiek, dzia\u0142a na mocy systemu zbudowanego mechanicy stycznie. Konsekwencj\u0105 tego monizmu materialistycznego by\u0142a negacja istnienia Boga i duszy nie\u015bmiertelnej.\u00a0<\/span><\/p>\nHelvetius, przyjmuj\u0105cy \u2014 podobnie jak La Mettrie \u2014 materializm i sensu alizm oraz naturalistyczn\u0105 koncepcj\u0119 cz\u0142owieka, by\u0142 wyra\u017anie antymetafizyczny i antyreligijny, krytykowa\u0142 religi\u0119, uznaj\u0105c a. Przyczyny transcendentne \u015bwiata odrzuca\u0142 J. Meslier, upatruj\u0105c genezy cz\u0142owieka w materii; krytykowa\u0142 chrze\u015bci ja\u0144stwo i, zgodnie z monizmem materialistycznym, negowa\u0142 istnienie Boga.\u00a0<\/span><\/p>\nAteistyczny materializm mechanicystyczny w XIX w. g\u0142osili w Niemczech J. Molechot, K. Vogt, L. B\u00fcchner, redukuj\u0105c ca\u0142\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 do mechanicy stycznie rozwijaj\u0105cej si\u0119 materii. W dziedzinie nauk biologicznych kierunek ten propagowa\u0142 E. Heaeckel.\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>7<\/span><\/p>\nKant, cho\u0107 by\u0142 cz\u0142owiekiem religijnym, przez swoj\u0105 teori\u0119 poznania, now\u0105 koncepcj\u0119 nauki, skrajny agnostycyzm oraz eliminacj\u0119 metafizyki z pola nauko wego poznania, odegra\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w degradacji problematyki Boga. Nada\u0142 zasadzie immanencji poznania, wprowadzonej przez Kartezjusza, now\u0105 posta\u0107. W bezpo\u015brednim rodowodzie filozofii Kanta zbiegaj\u0105 si\u0119 tendencje skrajnie ra cjonalistyczne (aprioryczne), inspirowane bezpo\u015brednio przez Wolffa, z tenden cjami empirycznymi, zw\u0142. Hume\u2019a. Kant usi\u0142owa\u0142 dokona\u0107 ich syntezy. Sta\u0142o si\u0119 to mo\u017cliwe za cen\u0119 przewrotu dokonanego w teorii poznania, polegaj\u0105cego na tym, \u017ce podmiot, wyposa\u017cony w aprioryczne struktury, narzuca je przedmioto wi, a przedmiot poznania jest wypadkow\u0105 wra\u017ce\u0144 dostarczanych przez rzeczy poznawalne zmys\u0142owo, oraz apriorycznych kategorii podmiotowych. Kant stwo rzy\u0142 now\u0105 koncepcj\u0119 nauki, w kt\u00f3rej decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 czynniki aprio ryczne. Rozum, narzucaj\u0105c swoje struktury rzeczywisto\u015bci, nie mo\u017ce transcen dowa\u0107 zasi\u0119gu do\u015bwiadczenia zmys\u0142owego, wobec tego za nauk\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 tylko matematyk\u0119 oraz czyste przyrodoznawstwo. W\u015br\u00f3d nauk nie ma miejsca na metafizyk\u0119. Rzeczy same w sobie \u2014 a w tym B\u00f3g, \u015bwiat i dusza ludzka \u2014 s\u0105 niepoznawalne (agnostycyzm). \u015awiat, B\u00f3g i dusza s\u0105 jedynie apriorycznymi ideami rozumu teoretycznego, a ich istnienie w ramach poznania racjonalnego jest nierozstrzygalne.\u00a0<\/span><\/p>\nKant uwa\u017ca\u0142, \u017ce krytykuj\u0105c dowody metafizyczne na istnienie Boga, odrzucaj\u0105c metafizyk\u0119 robi miejsce dla wiary. Problematyk\u0119 istnienia Boga zwi\u0105za\u0142 z rozumem praktycznym, kieruj\u0105cym si\u0119 postulatami woli i dzia\u0142ania. W takiej perspektywie nie rozum, lecz wola decyduje o afirmacji lub negacji Boga. Ostatecznie przyj\u0119cie istnienia Boga ma charakter opcji nie ugruntowanej racjonalnie.\u00a0<\/span><\/p>\nNowy spos\u00f3b rozumienia Boga (absolutu) sta\u0142 si\u0119 udzia\u0142em przedstawicieli idealizmu niemieckiego: Fichtego, Schellinga i Hegla. Filozofia Fichtego, przyj muj\u0105c priorytety: idei nad rzeczywisto\u015bci\u0105, czynu nad substancj\u0105, podmiotu nad przedmiotem, ja\u017ani nad \u015bwiatem zewn\u0119trznym, wolno\u015bci nad konieczno\u015bci\u0105, woli nad rozumem, stanowi swoist\u0105 syntez\u0119 spinozjanizmu i kantyzmu.\u00a0<\/span><\/p>\nFichte przyjmowa\u0142 absolutn\u0105, czyst\u0105 ja\u017a\u0144, niesubstancjaln\u0105 i nie\u015bwiadom\u0105, kt\u00f3rej przypisywa\u0142 absolutno\u015b\u0107. \u201eAbsolutne ja\u201d ma charakter teoretyczno-prak tyczny. Rzeczywisto\u015b\u0107 ma t\u0119 sam\u0105 natur\u0119, co my\u015bl i ja\u017a\u0144. Wytwory ja\u017ani odrywa j\u0105 si\u0119 od niej i przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 jej jako przedmiot \u2014 podmiotowi. Przedmiot i podmiot maj\u0105 to samo \u017ar\u00f3d\u0142o \u2014 pochodz\u0105 z ja\u017ani. My\u015bl i byt uto\u017csamiaj\u0105 si\u0119. \u201eAbsolutne ja\u201d jest nieograniczon\u0105 aktywno\u015bci\u0105, d\u0105\u017c\u0105c\u0105 do \u015bwiadomo\u015bci w\u0142a snej wolno\u015bci. \u015awiadomo\u015b\u0107 istnieje wy\u0142\u0105cznie w formie \u015bwiadomo\u015bci jednostko wej. \u201eAbsolutne ja\u201d wyra\u017ca si\u0119 wi\u0119c we wsp\u00f3lnocie sko\u0144czonych podmiot\u00f3w \u2014 sko\u0144czonych ja\u017ani, z kt\u00f3rych ka\u017cda d\u0105\u017cy do osi\u0105gni\u0119cia prawdziwej wolno\u015bci. Absolut w filozofii Fichtego ma charakter immanentny zar\u00f3wno w stosunku do \u015bwiata przyrody, jak i w stosunku do ludzkich ja\u017ani, oraz ewolucyjny. Jest to wi\u0119c panteizm idealistyczny, w kt\u00f3rym nie ma miejsca na absolutnego i trans cendentnego Boga osobowego.\u00a0<\/span><\/p>\nSchelling, podobnie jak Fichte, przyjmowa\u0142 absolut przekraczaj\u0105cy ja\u017a\u0144 i materi\u0119, z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107. Absolut stanowi to\u017csa mo\u015b\u0107 bytu realnego i idealnego, przyrody i ducha. Przyroda i ja\u017a\u0144 s\u0105 jedynie pochodnymi postaciami bytu, pochodnymi od absolutu (czystej \u015bwiadomo\u015bci). Absolut ma charakter ewolucyjny, jest procesem, kt\u00f3ry przekracza przeciwsta\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>8<\/span><\/p>\nwianie ja\u017ani i przyrody. Wprawdzie w drugiej fazie swojej tw\u00f3rczo\u015bci Schelling akcentowa\u0142 osobow\u0105 natur\u0119 Boga i wolno\u015b\u0107 Jego aktu stw\u00f3rczego, ale nawet po przekszta\u0142ceniu bezosobowego absolutu metafizycznego idealizmu w osobo wego Boga, kt\u00f3ry objawia si\u0119 religijnym \u015bwiadomo\u015bciom, pozostawa\u0142 bardziej panteist\u0105 ni\u017c teist\u0105.\u00a0<\/span><\/p>\nHegel, najbardziej wp\u0142ywowy my\u015bliciel nurtu panteizmu idealistycznego, ustosunkowuj\u0105c si\u0119 do koncepcji absolutu przyj\u0119tego przez Spinoz\u0119 uwa\u017ca\u0142, \u017ce jest ona nieadekwatna do swego desygnatu. B\u00f3g \u2014 wg Hegla \u2014 powinien by\u0107 pojmowany jako Duch. Absolut w filozofii Hegla stanowi ca\u0142o\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci, rozumianej jednak inaczej ni\u017c u Spinozy. Wg Hegla ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 spro wadza si\u0119 do tego, by prawd\u0119 uj\u0105\u0107 i wyrazi\u0107 nie tylko jako substancj\u0119, lecz r\u00f3wnie\u017c jako podmiot. W filozofii Hegla Absolut-B\u00f3g jest Duchem, \u201eide\u0105 abso lutn\u0105\u201d, \u201epoj\u0119ciem absolutnym\u201d, jest \u201emy\u015bl\u0105 my\u015bl\u0105c\u0105 siebie\u201d, czyli \u201esamomy\u015bl\u0105c\u0105 my\u015bl\u0105\u201d. Jest duchem, samoroz\u015bwietlaj\u0105cym podmiotem (substancj\u0105-wszystkim). Absolut jest ca\u0142o\u015bci\u0105 rzeczywisto\u015bci, a ca\u0142o\u015bciowo\u015b\u0107 jest procesem samorefleksji: rzeczywisto\u015b\u0107 dochodzi do poznania samej siebie w ludzkim duchu i przez nie go. Przyroda stanowi konieczny warunek wst\u0119pny ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci (to, co przedmiotowe). Przyroda i ludzka \u015bwiadomo\u015b\u0107 s\u0105 momentami w \u017cyciu Abso lutu. W przyrodzie Absolut przechodzi w przedmiotowo\u015b\u0107 czy te\u017c wyra\u017ca si\u0119 w niej. W sferze ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci Absolut powraca do siebie, to znaczy po wraca jako duch. Jest poznawaniem przez \u015bwiat samego siebie. Przyroda i sfera ludzkiego ducha stanowi\u0105 obszar, w kt\u00f3rym przejawia si\u0119 idea wieczysta, czyli wieczysta istota. Ludzka wiedza o Absolucie i wiedza Absolutu s\u0105 tym samym. Hegel nie uto\u017csamia Boga z cz\u0142owiekiem. B\u00f3g jest ca\u0142o\u015bci\u0105, cz\u0142owiek \u2014 nie. Ale ca\u0142o\u015b\u0107 dochodzi do rzeczywistej wiedzy o sobie w duchu cz\u0142owieka i poprzez tego ducha. Dzieje si\u0119 to na r\u00f3\u017cnych poziomach: a) na poziomie my\u015bli obrazo wej \u2014 w \u015bwiadomo\u015bci religijnej; b) na poziomie wiedzy poj\u0119ciowej \u2014 w nauce; c) na poziomie filozofii dziej\u00f3w, kt\u00f3rej idealnym kresem jest pe\u0142na prawda o rze czywisto\u015bci wyst\u0119puj\u0105cej w formie wiedzy Absolutu o sobie samym.\u00a0<\/span><\/p>\nHegel dokona\u0142 redukcji Boga do Absolutu \u2014 logicznego procesu, poj\u0119cia subiektywnego idei absolutnej, kt\u00f3ra rozwija si\u0119 na trzech etapach: teza \u2014 an tyteza \u2014 synteza. Bosko\u015b\u0107 uto\u017csami\u0142 wi\u0119c z ca\u0142o\u015bci\u0105, totalno\u015bci\u0105 istnienia, \u017cycia i prawdy. By\u0142a to swoista transformacja Niesko\u0144czonego w sko\u0144czone, i sko\u0144 czonego w Niesko\u0144czone. B\u00f3g bez \u015bwiata i bez cz\u0142owieka nie by\u0142by Bogiem. Cho\u0107 Hegel nie negowa\u0142 istnienia Boga, jego koncepcja absolutu ewoluuj\u0105cego, otwartego, stanowi\u0142a punkt wyj\u015bcia dla r\u00f3\u017cnych interpretacji. Wszystkie formy wsp\u00f3\u0142czesnego a. w wi\u0119kszym lub mniejszym stopniu odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do heglow skiej koncepcji absolutu.\u00a0<\/span><\/p>\nIntensyfikacja i radykalizacja negacji istnienia Boga oraz negatywna oce na religii, jaka nast\u0105pi\u0142a w XIX i XX w. mia\u0142a wiele przyczyn: a) zainicjowa ny przez Kartezjusza i ugruntowany przez Kanta zwi\u0105zek idei Boga z ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, a nie z istniej\u0105cym pozapodmiotowym \u015bwiatem, oraz uczynie nie przez Hegla \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej miejscem u\u015bwiadomienia si\u0119 absolutu \u2014 ostatecznie zaowocowa\u0142o twierdzeniem, \u017ce to ludzka \u015bwiadomo\u015b\u0107 tworzy Bo ga i religi\u0119; b) immanentyzm teoriopoznawczy i immanentyzm ontologiczny, monizmy zar\u00f3wno idealistyczne, jak i materialistyczne, negowa\u0142y transcenden cj\u0119 Boga i czyni\u0142y ze\u0144 ide\u0119 immanentn\u0105 w stosunku do \u015bwiadomo\u015bci lub byt wewn\u0105trz \u015bwiata przyrody i historii; c) agnostycyzm, racjonalizm (odrzucenie\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>9<\/span><\/p>\ninnych \u017ar\u00f3de\u0142 poznania ni\u017c czysto racjonalne) wyklucza\u0142y wszystko, co trans cendentne i nadprzyrodzone; d) imperializm pozytywistycznej koncepcji nauki, uznaj\u0105cy za nienaukowe (wobec tego niewarto\u015bciowe) metafizyk\u0119 i teologi\u0119 (kt\u00f3 re powinne by\u0107 zast\u0105pione przez nauk\u0119), uznaj\u0105cy za nienaukowe odwo\u0142ywanie si\u0119 do Boga jako przyczyny \u015bwiata fizycznego.\u00a0<\/span><\/p>\nBezpo\u015brednim horyzontem my\u015blowym, na kt\u00f3ry powo\u0142ywali si\u0119 autorzy negacji Boga, by\u0142 Hegla idealizm transcendentalny, uznaj\u0105cy podstawowe do gmaty chrze\u015bcija\u0144skie za momenty aktywizowania si\u0119 ludzkiej transcendental nej subiektywno\u015bci \u2014 wewn\u0105trz \u015bwiata i wewn\u0105trz historii.\u00a0<\/span><\/p>\nPowi\u0105zanie z heglizmem teorii Feuerbacha i Marksa jest oczywiste. Heglow ski Duch Absolutny zosta\u0142 w tych teoriach zast\u0105piony przez cz\u0142owieka. Istnie nie \u201eprzez si\u0119\u201d (prerogatywa Boga) zosta\u0142o przypisane cz\u0142owiekowi. Zrodzi\u0142 si\u0119 a., kt\u00f3ry jest wyborem cz\u0142owieka i postawieniem go na miejscu Boga (deifika cja cz\u0142owieka). Cz\u0142owiek staje si\u0119 autonomiczny, zbawi si\u0119 przez odpowiednie dzia\u0142anie.\u00a0<\/span><\/p>\nHeglowska koncepcja Absolutu sta\u0142a si\u0119 przede wszystkim punktem wyj \u015bcia dla procesu antropomorfizacji Boga i deifikacji (ub\u00f3stwienia) cz\u0142owieka, co nieuchronnie prowadzi\u0142o do odrzucenia Boga i powstania a. antropologicznego (cz\u0142owiek na miejscu Boga), zw. a. pozytywnym lub humanistycznym.\u00a0<\/span><\/p>\nZnacz\u0105cy udzia\u0142 w tym procesie mieli przedstawiciele lewicy heglowskiej: B. Bauer, D. F. Strauss, a przede wszystkim Feuerbach. Wszyscy byli negatywnie nastawieni do religii, zw\u0142. do chrze\u015bcija\u0144stwa. Bauer, inspiruj\u0105c si\u0119 niekt\u00f3rymi ideami filozofii Hegla, dokonywa\u0142 naturalistycznej interpretacji Pisma \u015awi\u0119te go, a chrze\u015bcija\u0144stwo uwa\u017ca\u0142 za kolejn\u0105 faz\u0119 hellenizmu. Wg Straussa, Chrystus stanowi jedynie personifikacj\u0119 idei ludzko\u015bci, a B\u00f3g jest tylko nazw\u0105 niesko\u0144 czono\u015bci.\u00a0<\/span><\/p>\nFeuerbach by\u0142 najbardziej skrajny w swych pogl\u0105dach, wyci\u0105gaj\u0105c radykal ne konsekwencje z filozofii Kanta, Fichtego, Hegla, w kt\u00f3rych podmiot ludzki ma przymioty niemal boskie; przyjmowa\u0142 jednak inne ni\u017c Hegel za\u0142o\u017cenia fi lozoficzne \u2014 nominalizm (poj\u0119cia jako konstrukty umys\u0142u), naturalizm i mate rializm (wszystko jest materi\u0105 lub przejawem materii). Takie za\u0142o\u017cenia u\u0142atwi\u0142y Feuerbachowi stwierdzenie, \u017ce B\u00f3g i religia s\u0105 tworem cz\u0142owieka, \u017ce bogiem dla cz\u0142owieka mo\u017ce by\u0107 tylko cz\u0142owiek. Odrzucenie Boga sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c warun kiem rozwoju cz\u0142owieka i jego pe\u0142nej afirmacji. Religijna \u015bwiadomo\u015b\u0107 cz\u0142owieka jest \u015bwiadomo\u015bci\u0105 zafa\u0142szowan\u0105. B\u00f3g nie istnieje poza ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 \u2014 jest po prostu tworem ludzkich pragnie\u0144 i frustracji, kt\u00f3re w czym\u015b iluzorycz nym chc\u0105 osi\u0105gn\u0105\u0107 to, czego nie mo\u017cna urzeczywistni\u0107 w realnym ludzkim \u017cyciu. Idea Boga jest wi\u0119c niczym wi\u0119cej, ni\u017c projekcj\u0105 ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci, zhipostazowan\u0105 ide\u0105 gatunku ludzkiego. \u201eReligia jest samorozdwojeniem cz\u0142o wieka: cz\u0142owiek tworzy sobie Boga jako istot\u0119 sobie przeciwstawn\u0105 [\u2026]. B\u00f3g jest istot\u0105 niesko\u0144czon\u0105, cz\u0142owiek \u2014 sko\u0144czon\u0105; B\u00f3g jest doskona\u0142y, cz\u0142owiek \u2014 niedoskona\u0142y; B\u00f3g jest wieczny, cz\u0142owiek \u2014 przemijaj\u0105cy; B\u00f3g jest wszechmoc ny, cz\u0142owiek \u2014 bezsilny; B\u00f3g jest \u015bwi\u0119ty, cz\u0142owiek \u2014 grzeszny. B\u00f3g i cz\u0142owiek to kra\u0144cowe przeciwie\u0144stwa, [\u2026] cz\u0142owiek jest tym, co absolutnie negatywne, kwintesencj\u0105 wszelkiej nico\u015bci\u201d (<\/span>O istocie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/span><\/i>, Wwa 1959, 87).\u00a0<\/span><\/p>\nPrzyjmuj\u0105c Boga, cz\u0142owiek redukuje siebie do rangi stworzenia n\u0119dznego i grzesznego. Cz\u0142owiek religijny, uznaj\u0105c wszystkie warto\u015bci gatunku ludzkiego nie w cz\u0142owieku, lecz w Bogu, przekre\u015bla siebie. B\u00f3g i religia pe\u0142ni\u0105 w takim\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>10<\/span><\/p>\nuj\u0119ciu funkcj\u0119 negatywn\u0105, dzia\u0142aj\u0105 hamuj\u0105co na moralno\u015b\u0107 i ca\u0142\u0105 ludzk\u0105 kultur\u0119, s\u0105 przyczyn\u0105 dehumanizacji cz\u0142owieka. Odrzucenie religijnej transcendencji jest przywr\u00f3ceniem cz\u0142owiekowi jego prawdziwego bytu \u2014 bytu gatunkowego. Eliminuj\u0105c Boga cz\u0142owiek staje si\u0119 dla siebie, celem ostatecznym: \u201eHomo homini Deus est\u201d \u2014 wtedy najwy\u017cszym i pierwszym prawem staje si\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 cz\u0142owieka do cz\u0142owieka (zob. tam\u017ce, 435).\u00a0<\/span><\/p>\nCz\u0142owiek jest istot\u0105 spo\u0142eczn\u0105, dlatego spe\u0142nianie si\u0119 cz\u0142owieka domaga si\u0119 \u015brodowiska spo\u0142ecznego. W\u0142a\u015bciw\u0105 perspektyw\u0105, stoj\u0105c\u0105 przed cz\u0142owiekiem, jest spo\u0142ecze\u0144stwo, \u015bci\u015blej \u2014 pa\u0144stwo, jako jedno\u015b\u0107 ludzi i obiektywny wyraz \u015bwiadomo\u015bci tej jedno\u015bci: \u201eW pa\u0144stwie \u2014 zdaniem Feuerbacha \u2014 si\u0142y cz\u0142owieka rozdzielaj\u0105 si\u0119 i rozwijaj\u0105 po to, by poprzez owo oddzielenie i powrotne po\u0142\u0105 czenie ukonstytuowa\u0107 niesko\u0144czon\u0105 istot\u0119: mnogo\u015b\u0107 istot ludzkich i mnogo\u015b\u0107 si\u0142 tworz\u0105 jedn\u0105 si\u0142\u0119. Pa\u0144stwo jest ca\u0142o\u015bci\u0105 wszystkich rzeczy, pa\u0144stwo jest opatrzno \u015bci\u0105 cz\u0142owieka [\u2026]. Prawdziwe pa\u0144stwo jest nieograniczonym, niesko\u0144czonym, prawdziwym, pe\u0142nym boskim cz\u0142owiekiem [\u2026] jest cz\u0142owiekiem absolutnym\u201d. Feuerbach wyprowadza wniosek zaskakuj\u0105cy: \u201enasz\u0105 religi\u0105 musi si\u0119 sta\u0107 poli tyka\u201d. Warunkiem \u201enowej religii\u201d jest negacja Boga (a.). Pa\u0144stwo mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 absolutem jedynie wtedy, kiedy Boga zast\u0105pi si\u0119 cz\u0142owiekiem, teologi\u0119 \u2014 antro pologi\u0105.\u00a0<\/span><\/p>\nMarks w dziedzinie rozumienia Boga i religii podj\u0105\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 tez\u0119 Feuerba cha: B\u00f3g i religia s\u0105 tworem cz\u0142owieka. Odrzucenie Boga i religii jest w filozofii Marksa koniecznym warunkiem dowarto\u015bciowania cz\u0142owieka. Do interpretacji religii Marks wprowadzi\u0142 nowe elementy, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na podstawow\u0105 rol\u0119 czynnik\u00f3w ekonomicznych i spo\u0142ecznych w tworzeniu kultury i religii. Religia \u2014 zdaniem Marksa \u2014 stanowi form\u0119 alienacji cz\u0142owieka; ide\u0119 Boga i rzeczywisto\u015b\u0107 religijn\u0105 tworzy cz\u0142owiek b\u0119d\u0105cy w niekorzystnej sytuacji ekonomiczno-spo\u0142ecz nej, kt\u00f3ra wywo\u0142uje zapotrzebowanie na \u015bwiat idealny. Alienacja religijna jest wi\u0119c alienacj\u0105 wt\u00f3rn\u0105 w stosunku do alienacji ekonomiczno-spo\u0142ecznej, spowo dowanej niesprawiedliwymi stosunkami spo\u0142ecznymi panuj\u0105cymi w kapitali zmie. \u201ePodstawa religijnej krytyki jest taka oto: cz\u0142owiek tworzy religi\u0119, nie za\u015b religia \u2014 cz\u0142owieka. Religia jest to mianowicie samowiedza i poczucie samego siebie u cz\u0142owieka, kt\u00f3ry siebie jeszcze nie odnalaz\u0142, b\u0105d\u017a znowu zgubi\u0142. Ale cz\u0142owiek \u2014 to nie jest istota oderwana, istniej\u0105ca poza \u015bwiatem. Cz\u0142owiek \u2014 to \u015bwiat cz\u0142owieka, pa\u0144stwo, spo\u0142ecze\u0144stwo. To pa\u0144stwo, spo\u0142ecze\u0144stwo stwarza religi\u0119, odwr\u00f3con\u0105 na opak \u015bwiadomo\u015b\u0107 \u015bwiata, s\u0105 one bowiem same odwr\u00f3 conym na opak \u015bwiatem [\u2026]. Religia jest urzeczywistnieniem istoty ludzkiej w fantazji, dlatego \u017ce istota ludzka nie posiada prawdziwej rzeczywisto\u015bci. Wal ka przeciw religii jest wi\u0119c po\u015brednio walk\u0105 przeciw owemu \u015bwiatu, kt\u00f3rego du chowym aromatem jest religia\u201d (Marks, <\/span>Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa<\/span><\/i>, w: <\/span>Dzie\u0142a<\/span><\/i>, Wwa 1962, I 457\u2013458).\u00a0<\/span><\/p>\nReligia jest wi\u0119c \u201ez\u0142udzeniem idealistycznym\u201d, jest deformacj\u0105 w sferze ideologii, \u015bwiadomo\u015bci\u0105 w\u0142asnej niewystarczalno\u015bci cz\u0142owieka, niekompletno\u015bci oraz dope\u0142nieniem jej przez rzeczywisto\u015b\u0107 \u201enierzeczywist\u0105\u201d i jako taka wp\u0142ywa negatywnie na ludzkie dzia\u0142anie, na ludzk\u0105 praxis.\u00a0<\/span><\/p>\nReligia \u2014 zdaniem klasyk\u00f3w marksizmu \u2014 ma dzia\u0142anie podw\u00f3jne: a) u macniaj\u0105ce, kt\u00f3re polega na utrzymywaniu (\u201eu\u015bwi\u0119caniu\u201d) panuj\u0105cego niespra wiedliwego porz\u0105dku spo\u0142ecznego (bo jest zwi\u0105zana z klas\u0105 posiadaj\u0105c\u0105); b) usy piaj\u0105ce (\u201eopium dla ludu\u201d), parali\u017cuj\u0105ce klasy uciskane (proletariat). Zniekszta\u0142\u00a0<\/span><\/p>\nateizm <\/b>PEF \u2014 \u00a9 Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu <\/span>11<\/span><\/p>\nca potrzeby ludzkie, przez co przyczynia si\u0119 do utrwalenia tych zale\u017cno\u015bci, przed kt\u00f3rymi \u015bwiadomo\u015b\u0107 religijna by\u0142a form\u0105 ucieczki (organizuje ucieczk\u0119 w \u015bwiat \u201eurojony\u201d), pe\u0142ni wi\u0119c funkcj\u0119 usprawiedliwienia i pocieszania, i przez to usypia rozum, zmniejsza poczucie odpowiedzialno\u015bci, przesuwaj\u0105c j\u0105 na od powiedzialno\u015b\u0107 przed Bogiem, a nie przed spo\u0142ecze\u0144stwem. Zmniejsza postaw\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 cz\u0142owieka wobec otoczenia i prowadzi do ograniczenia historycznego procesu przekszta\u0142cania przyrody i tworzenia ludzkiego \u015brodowiska spo\u0142eczne go. Czyni cz\u0142owieka pasywnym, utrzymuje go w iluzji i niewolnictwie, i w ten spos\u00f3b utrudnia mu wydobycie si\u0119 z tragicznego po\u0142o\u017cenia, s\u0142owem \u2014 hamuje rewolucj\u0119.\u00a0<\/span><\/p>\nZ takich pogl\u0105d\u00f3w na genez\u0119 i charakter religii wynika zdecydowany po stulat eliminacji religii z \u017cycia spo\u0142ecznego i jednostkowego, z ludzkiej kultury. Wszystko bowiem, co stoi na przeszkodzie \u201eprzeobra\u017ceniom zamierzonej ak cji rewolucyjnej\u201d, jest z\u0142em, kt\u00f3re nale\u017cy zlikwidowa\u0107. Poniewa\u017c religia zosta\u0142a uznana za zwi\u0105zan\u0105 z bur\u017cuazj\u0105, jest przeszkod\u0105 w rewolucji proletariackiej. Nale\u017cy wi\u0119c \u201ezabi\u0107 Boga\u201d i zniszczy\u0107 religi\u0119, by spo\u0142eczno\u015b\u0107 (proletariat) nie by\u0142a skr\u0119powana w przekszta\u0142caniu struktur ekonomiczno-spo\u0142ecznych. \u201eFront walki\u201d z religi\u0105 przeprowadzano sposobami i metodami najbardziej odpowia daj\u0105cymi miejscu i okoliczno\u015bciom, si\u0119gaj\u0105c nie tylko do spo\u0142ecznych przejaw\u00f3w religii i Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, lecz do samej g\u0142\u0119bi cz\u0142owieka: \u201eChodzi ju\u017c nie o walk\u0119 cz\u0142o wieka \u015bwieckiego z klech\u0105, lecz ze swoj\u0105 klesz\u0105 natur\u0105\u201d (tam\u017ce, 466).\u00a0<\/span><\/p>\n\n- i walka z religi\u0105 w marksizmie maj\u0105 ostatecznie charakter decyzji, nie s\u0105 natomiast rezultatem docieka\u0144 i wyci\u0105gni\u0119cia uzasadnionych wniosk\u00f3w. Prze prowadzone uzasadnienia (materializm) s\u0105 raczej wt\u00f3rne w stosunku do a prio ri przyj\u0119tego a. Decyzyjny charakter marksistowskiego i komunistycznego a. dobrze wyra\u017ca Manifest Komunistyczny: \u201eKomunizm obali wieczne prawdy, zniszczy religi\u0119 i moralno\u015b\u0107\u201d. Walka z religi\u0105 staje si\u0119 celem re\u017cim\u00f3w komuni stycznych, kt\u00f3re zamykaj\u0105 przed cz\u0142owiekiem ca\u0142y horyzont transcendentny.\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ol>\n
Engels zasadniczo przyjmowa\u0142 i uznawa\u0142 tezy Marksa dotycz\u0105ce Boga i reli gii, ponadto akcentowa\u0142 polityczne uwarunkowania religii: klasa panuj\u0105ca przyj muje i pos\u0142uguje si\u0119 religi\u0105, natomiast klasa \u201ewst\u0119puj\u0105ca\u201d przyjmuje \u201ereligi\u0119 rewolucyjn\u0105\u201d. Engels \u2014 podobnie jak Marks \u2014 by\u0142 przekonany, \u017ce religia sama zniknie, umrze \u015bmierci\u0105 naturaln\u0105, gdy jej \u201ebaza\u201d zostanie zniesiona. Najwi\u0119k szym sprzymierze\u0144cem w walce z religi\u0105 jest \u2014 zdaniem Engelsa \u2014 nauka, st\u0105d propagowanie \u201enaukowego pogl\u0105du na \u015bwiat\u201d.\u00a0<\/span><\/p>\nPogl\u0105dy Marksa i Engelsa w dziedzinie genezy religii akceptowa\u0142 Lenin, podkre\u015bla\u0142 hamuj\u0105c\u0105 funkcj\u0119 religii w przeprowadzaniu rewolucji (\u201eopium dla ludu\u201d). Religia, b\u0119d\u0105c nienaukowym pogl\u0105dem na \u015bwiat, rzeczywisto\u015bci\u0105 ilu zoryczn\u0105, jest zjawiskiem szkodliwym i \u201eusypiaj\u0105c\u201d wol\u0119, przeszkadza w dzia \u0142aniach spo\u0142ecznych,; by\u0142a to zasadnicza przyczyna, dla kt\u00f3rej Lenin okre\u015bla\u0142 religi\u0119 jako \u201ewroga, kt\u00f3rego trzeba zwalcza\u0107\u201d, i wysun\u0105\u0142 postulat czynnej walki z religi\u0105.\u00a0<\/span><\/p>\n