{"id":525,"date":"2017-08-06T15:24:44","date_gmt":"2017-08-06T13:24:44","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=525"},"modified":"2017-08-06T15:24:44","modified_gmt":"2017-08-06T13:24:44","slug":"kult-mitry-a-chrzescijanstwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/kult-mitry-a-chrzescijanstwo\/","title":{"rendered":"KULT MITRY A CHRZE\u015aCIJA\u0143STWO"},"content":{"rendered":"<header class=\"entry-header\">\n<h2 class=\"entry-title\"><\/h2>\n<\/header>\n<div class=\"entry-content\">\nNiniejszy tekst jest polemik\u0105 z 11 rozdzia\u0142em ksi\u0105\u017cki Karlheinza Deschnera pt.<i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i><sup>[1]<\/sup>. W rozdziale tym Deschner za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych paralel pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem pr\u00f3buje dowodzi\u0107, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo zaczerpn\u0119\u0142o swe najwa\u017cniejsze wierzenia, koncepcje i obrz\u0119dy w\u0142a\u015bnie od mitraizmu. Taka teza jest bardzo popularna w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych przeciwnik\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. Jak dot\u0105d nie odnaleziono bowiem tak du\u017cej ilo\u015bci (domniemanych) podobie\u0144stw w \u017cadnych innych dw\u00f3ch religiach, z wyj\u0105tkiem w\u0142a\u015bnie mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa<sup>[2]<\/sup>. Pono\u0107 mitrai\u015bci nie tylko tak jak chrze\u015bcijanie w swych obrz\u0119dach przyjmowali chrzest, bierzmowanie i \u201ekomuni\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105\u201d, czyni\u0105c to rzekomo z okazji odbytej z nimi \u201eostatniej wieczerzy\u201d ich Mistrza, ale mieli nawet takie same jak katolicy \u201ehostie\u201d, na kt\u00f3rych widnia\u0142 znak krzy\u017ca. Te paralele intryguj\u0105 dzi\u015b tak wielu, \u017ce nic dziwnego, i\u017c temat ten jest cz\u0119sto podnoszony w formie zarzutu przez przeciwnik\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. Skoro w dotychczasowej publicystyce apologetycznej w polskoj\u0119zycznym Internecie nie ma jak dot\u0105d w\u0142a\u015bciwie nic na ten temat, to nawet taka wst\u0119pna praca jak moja jest ju\u017c czym\u015b lepszym ni\u017c nic. Niewykluczone, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci opublikuj\u0119 poszerzon\u0105 wersj\u0119 niniejszej pracy, dok\u0142adaj\u0105c wszelkich stara\u0144, aby stworzy\u0107 wyczerpuj\u0105ce opracowanie tego wa\u017cnego i pal\u0105cego zagadnienia.<br \/>\nJak wy\u017cej wspomnia\u0142em, do polemiki o tym wybra\u0142em w\u0142a\u015bnie prac\u0119 K. Deschnera, bowiem z dost\u0119pnych mi publikacji polskoj\u0119zycznych wrogich chrze\u015bcija\u0144stwu to w\u0142a\u015bnie opracowanie podejmuje ten temat w spos\u00f3b najbardziej szczeg\u00f3\u0142owy. Nie bez znaczenia jest te\u017c fakt, \u017ce w\u0142a\u015bnie to opracowanie jest dzi\u015b najbardziej znane i wykorzystywane przez naszych rodzimych wsp\u00f3\u0142czesnych wirtualnych adwersarzy chrze\u015bcija\u0144stwa, st\u0105d polemika z tym w\u0142a\u015bnie opracowaniem na temat rzekomego wp\u0142ywu mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo wydaje si\u0119 najw\u0142a\u015bciwsza. Deschner podejmuje niemal hurtem temat bardzo wielu paralel istniej\u0105cych rzekomo pomi\u0119dzy kultem Mitry i chrze\u015bcija\u0144stwem. W niniejszym artykule om\u00f3wi\u0119 prawie wszystkie te paralele, zw\u0142aszcza najwa\u017cniejsze. Pomijam natomiast pewne mniej wa\u017cne kwestie i te analogie (jest ich bardzo niewiele i nie s\u0105 ju\u017c na szcz\u0119\u015bcie a\u017c tak wa\u017cne), co do kt\u00f3rych nie uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 wiarygodnych danych i tym samym zbada\u0107 ich w spos\u00f3b na tyle kompetentny, aby publicznie zabiera\u0107 g\u0142os na te tematy. To tyle tytu\u0142em pewnego wst\u0119pu, zanim jednak przejd\u0119 do polemiki, wyja\u015bnijmy:<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Czym w og\u00f3le jest mitraizm?<\/b><\/p>\n<p>M\u00f3wi\u0105c w ogromnym skr\u00f3cie, mitraizm jest staro\u017cytn\u0105 religi\u0105 persk\u0105, w kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym bogiem (cho\u0107 wcale nie jedynym<sup>[3]<\/sup>, bowiem by\u0142a to religia politeistyczna<sup>[4]<\/sup>) by\u0142 Mitra. Wbrew pozorom Mitra wcale nie by\u0142 najwy\u017cszym bogiem w tej religii, by\u0142 jednak najwa\u017cniejszym bogiem jej misteri\u00f3w<sup>[5]<\/sup>. Zanim powsta\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo, w okresie pism wedyjskich (lata 1500-500 p.n.e.<sup>[6]<\/sup>) Mitra by\u0142 jednak jeszcze bogiem \u201ema\u0142o wa\u017cnym\u201d<sup>[7]<\/sup>.<br \/>\nTeza promuj\u0105ca ide\u0119 ira\u0144skiego pochodzenia mitraizmu, traktowana przez tradycyjne religioznawstwo jako oczywisty dogmat, zosta\u0142a ostatnimi czasy podwa\u017cona przez D. Ulanseya i jego szko\u0142\u0119<sup>[8]<\/sup>, co nie jest jednak a\u017c tak istotne dla tematyki niniejszego eseju, wi\u0119c nie b\u0119d\u0119 tego rozwija\u0142 (nale\u017ca\u0142o jednak cho\u0107by napomkn\u0105\u0107 o tym przy okazji niniejszych rozwa\u017ca\u0144). W sanskrycie s\u0142owo <i>mitra<\/i> znaczy \u201eprzyja\u017a\u0144\u201d, \u201eprzyjaciel\u201d<sup>[9]<\/sup>, cho\u0107 inni t\u0142umacz\u0105 to s\u0142owo jako \u201eugoda\u201d<sup>[10]<\/sup>. Jeszcze inni wi\u0105\u017c\u0105 imi\u0119 Mitry z nowoperskim <i>mihr<\/i> \u2013 \u201es\u0142o\u0144ce\u201d<sup>[11]<\/sup>. Niekt\u00f3rzy (Widengren) uwa\u017caj\u0105, \u017ce \u015blady kultu Mitry si\u0119gaj\u0105 ju\u017c czas\u00f3w Dariusza I<sup>[12]<\/sup>. Inni doszukuj\u0105 si\u0119 kultu Mitry ju\u017c w XIV wieku p.n.e., o czym ma \u015bwiadczy\u0107 pewna inskrypcja znajduj\u0105ca si\u0119 w Kapadocji<sup>[13]<\/sup>, na kt\u00f3rej jego imi\u0119 figuruje obok Waruny, Indry i Nasati\u00f3w<sup>[14]<\/sup>. Jeszcze inni znajduj\u0105 wzmianki o Mitrze w tekstach z Mitanni z XII wieku p.n.e.<sup>[15]<\/sup> Najstarsze \u015blady m\u00f3wi\u0105ce o mitraistach w Rzymie pochodz\u0105 z czas\u00f3w Tytusa lub Domicjana. Sam B\u00f3g Mitra by\u0142 znany w Rzymie nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w czasach cesarza Trajana (98-117 n.e.)<sup>[16]<\/sup>, w epoce Flawiusz\u00f3w<sup>[17]<\/sup>. Mitraizm, tak jak wiele religii, posiada\u0142 swoist\u0105 teologi\u0119 i obrz\u0119dy inicjacyjne<sup>[18]<\/sup> o nie do ko\u0144ca jasnym przebiegu (co rozwin\u0119 dalej). Posiada\u0142 te\u017c swoist\u0105 obrz\u0119dowo\u015b\u0107 i kult o charakterze tajemnym (co r\u00f3wnie\u017c rozwin\u0119 dalej). Jego \u015bwi\u0105tynie znajdowa\u0142y si\u0119 w tajemnych grotach<sup>[19]<\/sup>, o czym wspominali ju\u017c pisz\u0105cy w II wieku Justyn M\u0119czennik<sup>[20]<\/sup> i Tertulian<sup>[21]<\/sup>. Do dzi\u015b dnia mamy zachowane niekt\u00f3re z takich miejsc kultu Mitry, m.in. pod ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Klemensa w Rzymie. Najwi\u0119cej miejsc kultu Mitry (a\u017c 40) zachowa\u0142o si\u0119 pono\u0107 w Niemczech, w Saalburgu i w okolicach Frankfurtu nad Menem<sup>[22]<\/sup>. Miejsca kultu Mitry odnaleziono te\u017c w Anglii, w Isca (Caerleon), Deva (Chester) oraz w innych miejscach Anglii<sup>[23]<\/sup> i Europy<sup>[24]<\/sup>. W Rzymie by\u0142o 60 \u015bwi\u0105ty\u0144 Mitry<sup>[25]<\/sup>. G\u0142\u00f3wnym symbolem mitraizmu by\u0142 byk<sup>[26]<\/sup>, kt\u00f3rego Mitra mia\u0142 zabi\u0107 no\u017cem i z\u0142o\u017cy\u0107 w ofierze dla S\u0142o\u0144ca. Z cia\u0142a byka mia\u0142y si\u0119 zrodzi\u0107 dobre ro\u015bliny na ziemi, takie jak pszenica, winoro\u015bl, zio\u0142a<sup>[27]<\/sup>. Religijn\u0105 interpretacj\u0119 byka mitraizm zaczerpn\u0105\u0142 z Azji Mniejszej i z Frygii<sup>[28]<\/sup>. Dalsze szczeg\u00f3\u0142y na temat mitraizmu czytelnik odnajdzie w poni\u017cszych rozwa\u017caniach.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Polemika<\/b><\/p>\n<p>Nim przyst\u0105pi\u0119 do polemiki szczeg\u00f3\u0142owej, warto poda\u0107 do wiadomo\u015bci kilka informacji, kt\u00f3re z g\u00f3ry powa\u017cnie os\u0142abiaj\u0105 i ograniczaj\u0105 ca\u0142o\u015bciow\u0105 argumentacj\u0119 wszystkich tych, kt\u00f3rzy chcieliby ewentualnie dowodzi\u0107 wp\u0142ywu mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo. Warto mie\u0107 na uwadze te podstawowe dla ca\u0142ej sprawy fakty, gdy\u017c mog\u0105 si\u0119 nam one bardzo przyda\u0107, gdy napotkamy na pr\u00f3by argumentowania, \u017ce mitraizm wp\u0142ywa\u0142 na chrze\u015bcija\u0144stwo. Pierwszy problem to kwestia datacji i wi\u0105\u017c\u0105cej si\u0119 z tym r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy mitraizmem perskim i mitraizmem, jaki rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w Cesarstwie Rzymskim dopiero w II wieku po Chrystusie (b\u0119d\u0119 dalej nazywa\u0142 go mitraizmem \u201erzymskim\u201d). <i>Oba mitraizmy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 bowiem od siebie<\/i> i nie mo\u017cemy domniemywa\u0107, jak czyni\u0105 to niekt\u00f3rzy, \u017ce co\u015b, co by\u0142o obecne ju\u017c w mitraizmie perskim, musia\u0142o te\u017c by\u0107<i>implicite<\/i> obecne w mitraizmie \u201erzymskim\u201d (kt\u00f3ry w przeciwie\u0144stwie do tego pierwszego m\u00f3g\u0142 ju\u017c wp\u0142ywa\u0107 na chrze\u015bcija\u0144stwo). Dlatego cho\u0107by domniemywanie, jak to na przyk\u0142ad czyni Deschner<sup>[29]<\/sup>, \u017ce ira\u0144ski mitraizm przedpaw\u0142owy, kt\u00f3ry dotar\u0142 do rodzinnej prowincji \u015bw. Paw\u0142a (Cylicji), wp\u0142ywa\u0142 na tego Aposto\u0142a, jest do\u015b\u0107 niepewne. Nie wiemy bowiem dok\u0142adnie, czym by\u0142 wtedy mitraizm, skoro dopiero p\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a informuj\u0105 nas o stopniu jego rozwoju i o naukach, kt\u00f3re wcale nie musia\u0142y jeszcze istnie\u0107 przed \u015bwi\u0119tym Paw\u0142em, ani nawet za jego \u017cycia. Na podstawie analizy pewnych danych kilku niezale\u017cnych od siebie autor\u00f3w stwierdzi\u0142o bowiem bezspornie, \u017ce mitraizm ewoluowa\u0142 pod wp\u0142ywem wierze\u0144 o\u015bciennych (zw\u0142aszcza pod wp\u0142ywem wierze\u0144 chaldejskich<sup>[30]<\/sup> i syryjskich<sup>[31]<\/sup>), sam te\u017c by\u0142 kultem do\u015b\u0107 synkretycznym<sup>[32]<\/sup>. Zmuszony by\u0142 to przyzna\u0107 nawet jeden z racjonalist\u00f3w, kt\u00f3ry pisa\u0142 swego czasu, \u017ce religia Mitry \u201ewskutek wch\u0142oni\u0119cia obcych element\u00f3w uleg\u0142a znacznym modyfikacjom\u201d<sup>[33]<\/sup>. St\u0105d nie mo\u017cemy orzeka\u0107 o tym, co by\u0142o wcze\u015bniej w przedchrze\u015bcija\u0144skim mitraizmie, czyni\u0105c to na podstawie tego, jak wygl\u0105da\u0142 on dopiero p\u00f3\u017aniej.<br \/>\nNa temat perskiego mitraizmu mamy niewiele danych z okresu, w kt\u00f3rym powstawa\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo. Tak naprawd\u0119, nie mamy \u017cadnych \u017ar\u00f3de\u0142 perskich o tym kulcie, jak zauwa\u017ca jeden z badaczy<sup>[34]<\/sup>. Eliade dodaje, \u017ce wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a, z jakich dowiadujemy si\u0119 o mitraizmie, \u201epochodz\u0105 co najmniej z pierwszych wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej ery\u201d,<sup>[35]<\/sup> a \u201eMitologia i teologia mitra\u0144skich misteri\u00f3w sta\u0142a si\u0119 nam dost\u0119pna g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki figuralnym pomnikom. <i>\u015awiadectwa literackie s\u0105 nieliczne<\/i> i odnosz\u0105 si\u0119 zasadniczo do kultu i do hierarchii stopni wtajemniczenia\u201d<sup>[36]<\/sup>.<br \/>\nNa temat mitraizmu \u201erzymskiego\u201d r\u00f3wnie\u017c mamy niewiele danych z okresu, gdy powstawa\u0142o ju\u017c chrze\u015bcija\u0144stwo (swego czasu naliczono 300 wzmianek \u017ar\u00f3d\u0142owych na temat mitraizmu, kt\u00f3re zebra\u0142 Franz Cumont, belgijski profesor i zarazem najwybitniejszy na \u015bwiecie badacz kultu Mitry<sup>[37]<\/sup>). <i>Wi\u0119kszo\u015b\u0107 danych na temat mitraizmu pochodzi jednak dopiero z IV wieku naszej ery i z okresu p\u00f3\u017aniejszego<\/i><sup>[38]<\/sup>. Te p\u00f3\u017ane dane przekazuj\u0105 nam zw\u0142aszcza wschodni Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a, jak Elizeusz Vartabed i Eznig z Goghp. Dane te s\u0105 jednak do\u015b\u0107 jednostronne i w sumie wszystkie s\u0105 zale\u017cne od jednego \u017ar\u00f3d\u0142a, poniewa\u017c tak naprawd\u0119 Elizeusz czerpa\u0142 swe informacje na temat mitraizmu od Ezniga, a ten z kolei czerpa\u0142 w tej sprawie od Teodora z Mopswety (zm. w 428 roku n.e.). Reszta naszych informacji na temat mitraizmu pochodzi od p\u00f3\u017anych neoplatonik\u00f3w, od Porfiriusza, Celsusa (kt\u00f3ry zostawi\u0142 nam o tym tylko okruchy informacji, jakie przechowa\u0142y si\u0119 w dziele Orygenesa pt. <i>Przeciw Celsusowi<\/i><sup>[39]<\/sup>), od Justyna, Tertuliana, Kommodana, Arnobiusza, Ambrozjastera, Hieronima, od p\u00f3\u017anego Sozomena i Sokratesa Scholastyka, a tak\u017ce od p\u00f3\u017anego Juliana Apostaty<sup>[40]<\/sup>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych autor\u00f3w jest, jak wida\u0107, do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ana, trudno tym samym na podstawie tak p\u00f3\u017anych \u015bwiadectw udowodni\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie mitraizm wp\u0142yn\u0105\u0142 na koncepcje chrze\u015bcija\u0144stwa, mog\u0142o by\u0107 r\u00f3wnie dobrze odwrotnie, jak zreszt\u0105 sugeruj\u0105 niekt\u00f3rzy badacze<sup>[41]<\/sup>. Wspomniany wy\u017cej Cumont pisa\u0142: \u201eZnamy dogmaty i liturgi\u0119 rzymskiego mazdaizmu, jak r\u00f3wnie\u017c histori\u0119 prachrze\u015bcija\u0144stwa zbyt niedostatecznie, aby m\u00f3c wyrokowa\u0107, pod jakimi to wzajemnymi wp\u0142ywami przebiega\u0142 ich r\u00f3wnoleg\u0142y w czasie rozw\u00f3j [\u2026]; wszelako wi\u0119cej domy\u015blamy si\u0119 tych zapo\u017cycze\u0144, ni\u017c je wyra\u017anie dostrzegamy\u201d<sup>[42]<\/sup>.<br \/>\nJak podaje jeden z autor\u00f3w: \u201ePomimo wielkiego wp\u0142ywu i milion\u00f3w wyznawc\u00f3w, \u017cadna religia staro\u017cytna nie posiada dzisiaj tak ubogiej literatury jak mitraizm\u201d<sup>[43]<\/sup>. Mamy zatem bardzo ma\u0142o \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na temat mitraizmu, pozostaj\u0105 nam g\u0142\u00f3wnie r\u00f3\u017cnego rodzaju pomniki, rze\u017aby, ryciny i malowid\u0142a, co oczywi\u015bcie czyni przekaz tych \u015bwiadectw do\u015b\u0107 problematycznym, ze wzgl\u0119du na <i>wielo\u015b\u0107 mo\u017cliwych interpretacji tych zapis\u00f3w<\/i>. Rysunki i rze\u017aby nie s\u0105 ju\u017c bowiem ze zrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w tak jednoznacznie komunikatywnymi przekazami, jak cho\u0107by przekazy pisane (czy nawet ustne). W przypadku \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych te\u017c oczywi\u015bcie mo\u017ce istnie\u0107 problem uzyskania jednoznacznej interpretacji danego przekazu (i cz\u0119sto istnieje), jednak zawsze b\u0119dzie mia\u0142 on wy\u017cszo\u015b\u0107 nad przekazem rycin i rze\u017ab. Przy tej okazji dodam mo\u017ce, \u017ce kompletny (do roku 1956<sup>[44]<\/sup>) katalog tych archeologicznych \u015bwiadectw (w tym inskrypcji) na temat mitraizmu zebra\u0142 M.J. Vermaseren w swej bezcennej pracy pt. <i>Corpus inscriptionum et mommentorum religionis mithriacae<\/i><sup>[45]<\/sup>. Z tej pracy r\u00f3wnie\u017c b\u0119d\u0119 korzysta\u0142 w niniejszym eseju, bowiem dzi\u0119ki niej mo\u017cna ustali\u0107 i rozwik\u0142a\u0107 niekt\u00f3re istotne w\u0105tpliwe kwestie zwi\u0105zane z mitraizmem.<br \/>\nNajwi\u0119kszym problemem jest jednak wspomniany fakt p\u00f3\u017anego pochodzenia \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na temat mitraizmu. Istotnie, Eliade zauwa\u017ca<sup>[46]<\/sup>, \u017ce <i>pierwsz\u0105 wyra\u017an\u0105 wzmiank\u0119<\/i> pisemn\u0105 na temat jakichkolwiek misteri\u00f3w mitraizmu przekazuje nam dopiero Plutarch<sup>[47]<\/sup>, <i>kt\u00f3ry \u017cy\u0142 ju\u017c po powstaniu chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i> (na prze\u0142omie I i II wieku naszej ery). We wspomnianym \u015bwiadectwie Plutarch odnosi si\u0119, co prawda, do okresu przypadaj\u0105cego na I wiek p.n.e., jednak\u017ce nie wiadomo, czy jego \u015bwiadectwo nie posiada jakiego\u015b raczej bardziej legendarnego ni\u017c historycznego charakteru. W tej sytuacji, nawet je\u015bli rzeczywi\u015bcie istnia\u0142yby jakie\u015b podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy obrz\u0119dami mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa, to nie mogliby\u015bmy tak naprawd\u0119 orzec i rozstrzygn\u0105\u0107, czy to mitraizm wp\u0142ywa\u0142 na chrze\u015bcija\u0144stwo, czy te\u017c mo\u017ce by\u0142o odwrotnie. Nast\u0119pnym problemem jest to, \u017ce kult Mitry by\u0142 kultem tajemnym<sup>[48]<\/sup>, st\u0105d informacje, jakie posiadamy na temat wierze\u0144 religijnych i obrz\u0119d\u00f3w inicjacyjnych jego cz\u0142onk\u00f3w, musz\u0105 by\u0107 z tej racji \u201esk\u0105pe\u201d<sup>[49]<\/sup>. Inni badacze mitraizmu r\u00f3wnie\u017c zwracaj\u0105 uwag\u0119 na fakt, \u017ce posiadamy sk\u0105p\u0105 ilo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na temat religii Mitry<sup>[50]<\/sup>. Co prawda, ojciec Tertuliana (kt\u00f3ry przekazuje nam nieco informacji na temat mitraizmu) by\u0142 wtajemniczony w kult misteryjny<sup>[51]<\/sup>, dzi\u0119ki czemu mogliby\u015bmy posi\u0105\u015b\u0107 nieco bardziej konkretne i pewne informacje w tej sprawie, nie wiemy jednak, czy bliskie zwi\u0105zki tego typu istnia\u0142y te\u017c w przypadku innych autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich relacjonuj\u0105cych nam wierzenia wyznawc\u00f3w Mitry. Ponadto Tertulian wcale nie przekazuje nam zbyt wiele danych na temat kult\u00f3w misteryjnych, a to, co od niego wiemy na ten temat, to raczej strz\u0119pki informacji. Te wszystkie problemy razem wzi\u0119te powinny sk\u0142ania\u0107 nas do ostro\u017cno\u015bci w przyjmowaniu za s\u0142uszne i pewne wniosk\u00f3w tych, kt\u00f3rzy pochopnie wyrokuj\u0105 o wp\u0142ywie mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo. W\u0142a\u015bciwie m\u00f3j esej m\u00f3g\u0142by si\u0119 ju\u017c po tych wystarczaj\u0105co krytycznych uwagach w tym miejscu sko\u0144czy\u0107, jednak oczywi\u015bcie podejm\u0119 dalej nast\u0119pne rozwa\u017cania w tej kwestii, aby jak najdok\u0142adniej rozwa\u017cy\u0107 paralele wyst\u0119puj\u0105ce rzekomo pomi\u0119dzy kultem Mitry i chrze\u015bcija\u0144stwem.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Narodziny Jezusa a przyj\u015bcie na \u015bwiat Mitry<\/b><\/p>\n<p>Pierwsza rzekoma paralela pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem, na kt\u00f3r\u0105 wskazuje Deschner, dotyczy narodzenia Jezusa. Deschner pisze, \u017ce \u201eMitra zst\u0105pi\u0142 z nieba, a gdy si\u0119 rodzi\u0142, by\u0142 <i>pono\u0107<\/i> obiektem uwielbienia ze strony pasterzy, kt\u00f3rzy przynie\u015bli mu w darze pierwsze potomstwo ze swoich stad i owoce\u201d<sup>[52]<\/sup>. Deschner pisze te\u017c, cytuj\u0105c jednego z autor\u00f3w, \u017ce \u201eBukoliczna opowie\u015b\u0107 o pasterzach jest niemal\u017ce ca\u0142kowicie zgodna tre\u015bciowo z opowiadaniami dotycz\u0105cymi narodzin Cyrusa i Romulusa; wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c,<i>jak si\u0119 zdaje<\/i>, w historiach dzieci\u0144stwa Mitry\u201d<sup>[53]<\/sup>. Identyczny zarzut stawia J\u00f3zef Keller, kt\u00f3ry te\u017c pisze, \u017ce Mitra \u201emia\u0142 si\u0119 narodzi\u0107 ze ska\u0142y w obecno\u015bci pasterzy ukrytych na pobliskiej g\u00f3rze\u201d, uprzednio dodaj\u0105c, \u017ce \u201eCze\u015b\u0107 oddawana grocie jako miejscu narodzenia Jezusa stanowi pozosta\u0142o\u015b\u0107 kultu boga Mitry\u201d<sup>[54]<\/sup>.<br \/>\nJednak\u017ce zar\u00f3wno Deschner, jak i Keller nie podaj\u0105 tak naprawd\u0119 \u017cadnych podstaw dla twierdzenia, \u017ce podania mitraistyczne m\u00f3wi\u0142y cokolwiek o pasterzach b\u0119d\u0105cych przy narodzeniu Mitry, jak to jest w podaniu ewangelicznym (por. \u0141k 2,15-18). Zacznijmy od tych <i>bukolik<\/i>. Jak zauwa\u017ca jeden z badaczy, <i>bukoliki w og\u00f3le nie m\u00f3wi\u0105 nic o pasterzach obecnych przy wspomnianych narodzinach Mitry<\/i><sup>[55]<\/sup>. Nast\u0119pnie, jak zauwa\u017ca inny z badaczy, p\u0142askorze\u017aby ukazuj\u0105ce pasterzy przy narodzinach Mitry <i>pochodz\u0105 dopiero z II lub III wieku po Chrystusie<\/i>. W dodatku mamy tylko 7 rze\u017ab, kt\u00f3re mo\u017cemy tak zinterpretowa\u0107, na domiar z\u0142ego s\u0105 one <i>w do\u015b\u0107 z\u0142ym stanie<\/i>, przedstawiaj\u0105 do\u015b\u0107 r\u00f3\u017cne obrazy i tak naprawd\u0119 <i>nie wiadomo nawet, czy w og\u00f3le wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 one z narodzinami Mitry<\/i><sup>[56]<\/sup>. Natomiast pisarze chrze\u015bcija\u0144scy, kt\u00f3rzy przedstawiaj\u0105 nam scen\u0119 narodzin Mitry (nie licz\u0105c o wiele wcze\u015bniejszego od nich Justyna, kt\u00f3ry pisz\u0105c o narodzeniu Mitry ze ska\u0142y<sup>[57]<\/sup>, nic nie wspomina o pasterzach obecnych przy jego narodzeniu), pisz\u0105 o tym dopiero w IV i V wieku (Hieronim<sup>[58]<\/sup>, Kommodian<sup>[59]<\/sup>, Firmicus Maternus<sup>[60]<\/sup>), czyli te\u017c do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano. \u0179r\u00f3d\u0142a staroira\u0144skie nie posiadaj\u0105 opisu sceny narodzenia Mitry<sup>[61]<\/sup>. Sam Deschner zdaje sobie chyba w jaki\u015b spos\u00f3b spraw\u0119 z tych trudno\u015bci, bowiem w przytoczonym przeze mnie wy\u017cej cytacie pisze on, \u017ce tylko <i>mu si\u0119 zdaje<\/i>, i\u017c przekazy ukazuj\u0105ce narodziny Mitry m\u00f3wi\u0105 cokolwiek o pasterzach raduj\u0105cych si\u0119 z narodzenia tego boga. Trudno takie gdybanie traktowa\u0107 w og\u00f3le jako argument, z kt\u00f3rym mo\u017cna rzeczowo polemizowa\u0107. Sk\u0105din\u0105d wiadomo o istnieniu pewnych danych, kt\u00f3re wskazywa\u0142yby na to, \u017ce przy narodzeniu Mitry byli pasterze, ale dane te, jak widzieli\u015bmy, pochodz\u0105 dopiero z okresu o 100 lat p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c Nowy Testament. Dane te nie s\u0105 wi\u0119c dowodem na to, \u017ce pewne koncepcje mitraizmu wp\u0142ywa\u0142y na idee zawarte w Ewangelii \u0141ukasza, bo ta ostatnia jest wcze\u015bniejsza ni\u017c te dane. Kierunek wp\u0142ywu jednej religii na drug\u0105 m\u00f3g\u0142 w tym wypadku by\u0107 odwrotny ni\u017c przewidywany tutaj przez racjonalist\u00f3w (co niekt\u00f3rzy badacze uwa\u017caj\u0105 za mo\u017cliwe, patrz wy\u017cej).<br \/>\nR\u00f3wnie\u017c fakt, zgodnie z kt\u00f3rym wiemy, \u017ce Mitra mia\u0142 si\u0119 narodzi\u0107 ze ska\u0142y<sup>[62]<\/sup>, jak wskazuje wy\u017cej Keller, raczej wyklucza ni\u017c zak\u0142ada domniemane podobie\u0144stwo zachodz\u0105ce rzekomo w tym miejscu pomi\u0119dzy mitami mitraizmu i podaniami ewangelicznymi. Ewangelie zreszt\u0105 nie m\u00f3wi\u0105 nic o tym, \u017ce Jezus narodzi\u0142 si\u0119 w zwi\u0105zku z jak\u0105\u015b grot\u0105, wi\u0119c wspomniane podobie\u0144stwo wyst\u0119puj\u0105ce pomi\u0119dzy tymi podaniami jest w tej sytuacji jeszcze bardziej znikome. Dopiero p\u00f3\u017aniejsza apokryficzna <i>Protoewangelia Jakuba<\/i> podejmuje taki w\u0105tek, ale to ju\u017c nie jest specjalnie istotne, bo nie jest to tekst kanoniczny<sup>[63]<\/sup>. W kwestii narodzenia Jezusa i Mitry mamy zatem raczej wi\u0119cej r\u00f3\u017cnic ni\u017c podobie\u0144stw, st\u0105d m\u00f3wienie w tym miejscu o wp\u0142ywie mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo jest tu bardzo s\u0142abo uzasadnione i praktycznie wykluczone.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Eucharystia i chrzest u mitraist\u00f3w?<\/b><\/p>\n<p>Nast\u0119pna domniemana paralela pomi\u0119dzy mitraizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem, kt\u00f3r\u0105 podejmuje Deschner, ma rzekomo dotyczy\u0107 chrztu, bierzmowania i Eucharystii. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 jedynie (je\u015bli chodzi o \u017ar\u00f3d\u0142a i nie licz\u0105c opracowa\u0144, bo tylko te pierwsze mog\u0105 by\u0107 traktowane jako konkretny dow\u00f3d) na Justyna<sup>[64]<\/sup> i Tertuliana<sup>[65]<\/sup>, Deschner twierdzi, \u017ce w mitraizmie, tak samo jak w chrze\u015bcija\u0144stwie, praktykowano chrzest, bierzmowanie i przyjmowano komuni\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 pod postaci\u0105 chleba i wina, czyni\u0105c to w dodatku rzekomo \u201ena pami\u0105tk\u0119 ostatniej wieczerzy Mistrza z uczniami\u201d<sup>[66]<\/sup>. Jednak\u017ce Deschner dokonuje tu pewnej manipulacji (dalej rozwin\u0119 to jeszcze) i nie m\u00f3wi wszystkiego, bo gdyby to zrobi\u0142, to sprawa zacz\u0119\u0142aby wygl\u0105da\u0107 zupe\u0142nie inaczej. Przede wszystkim Deschner przemilcza, \u017ce tak naprawd\u0119 \u015bwiadectwo Tertuliana i Justyna w sprawie mitraistycznych \u201esakrament\u00f3w\u201d <i>jest bardzo niejednoznaczne <\/i>i mo\u017cna je traktowa\u0107 jako bardzo hipotetyczne (dalej zobaczymy dlaczego). Po drugie, Deschner tendencyjnie przemilcza inn\u0105, jeszcze wa\u017cniejsz\u0105 rzecz, mianowicie to, \u017ce \u2013 jak pisze Eliade \u00ad\u2013 w og\u00f3le <i>nie znamy szczeg\u00f3\u0142\u00f3w<\/i> tych i innych \u201esakrament\u00f3w\u201d mitraistycznych, mamy \u201esk\u0105pe\u201d informacje na temat rytua\u0142\u00f3w (w tym g\u0142\u00f3wnie inicjacyjnych) u mitraist\u00f3w, a apologeci chrze\u015bcija\u0144scy czyni\u0105 <i>tylko aluzje<\/i> do nich<sup>[67]<\/sup>. Potwierdza to inny badacz, kt\u00f3ry stwierdza, \u017ce w og\u00f3le nie mamy czego\u015b takiego jak np. ksi\u0119gi liturgiczne mitraist\u00f3w, mamy tylko strz\u0119pki wyra\u017ce\u0144 dotycz\u0105cych ich praktyk religijnych<sup>[68]<\/sup>. Jak dodaje pewna badaczka mitraizmu, w og\u00f3le nie wiemy, czy obrz\u0119dy inicjacyjne mitraist\u00f3w by\u0142y przez nich praktykowane przed ko\u0144cem I wieku n.e.<sup>[69]<\/sup>. Wiemy jednak dzi\u0119ki m.in. pismom Nowego Testamentu, \u017ce w I wieku n.e. chrze\u015bcijanie praktykowali ju\u017c swe misteria religijne. W tej sytuacji zn\u00f3w trudno m\u00f3wi\u0107 cokolwiek o wp\u0142ywie mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo, skoro z punktu widzenia danych historycznych obrz\u0119dy chrze\u015bcija\u0144skie s\u0105 starsze ni\u017c obrz\u0119dy mitraizmu, kt\u00f3re tu por\u00f3wnujemy.<br \/>\nZacznijmy od Eucharystii przy rozpatrywaniu tych rzekomo istniej\u0105cych analogii pomi\u0119dzy obrz\u0119dami mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa. Przywo\u0142ywany przez Deschnera Justyn (patrz wy\u017cej) wcale nie po\u015bwiadcza w swej pierwszej<i>Apologii<\/i>, \u017ce u mitraist\u00f3w odbywa si\u0119 \u201eeucharystia\u201d \u201ena pami\u0105tk\u0119 ostatniej wieczerzy Mistrza z uczniami\u201d, jak twierdzi w wy\u017cej przytaczanym cytacie Deschner. <i>Przeciwnie<\/i>, Justyn pisze, \u017ce u mitraist\u00f3w odbywa si\u0119 tylko co\u015b, co mu si\u0119 wydaje diabelsk\u0105 parodi\u0105 chrze\u015bcija\u0144skiej Eucharystii, poniewa\u017c pij\u0105 oni wod\u0119 i jedz\u0105 chleb <i>podczas<\/i> <i>obrz\u0119du inicjacji<\/i><sup>[70]<\/sup>. Ju\u017c tylko po tym wida\u0107, \u017ce wspomniany obrz\u0119d mitraist\u00f3w <i>by\u0142 czym\u015b zgo\u0142a innym<\/i> ni\u017c chrze\u015bcija\u0144ska Eucharystia. <i>Chrze\u015bcija\u0144ska Eucharystia nie jest bowiem w og\u00f3le obrz\u0119dem inicjacyjnym<\/i>, przeciwnie, jest ona ostatnim i najpe\u0142niejszym etapem chrze\u015bcija\u0144skiej obrz\u0119dowo\u015bci<sup>[71]<\/sup>. Zauwa\u017cmy te\u017c, <i>\u017ce Justyn nie m\u00f3wi nic o winie<\/i> obecnym w tym obrz\u0119dzie mitraist\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142o przecie\u017c od pocz\u0105tku podstawowym sk\u0142adnikiem chrze\u015bcija\u0144skiej Eucharystii. W dodatku, jak zauwa\u017ca jeden z badaczy, nie jest wcale pewne (bo jest to jedynie \u201eprawdopodobne\u201d<sup>[72]<\/sup>), <i>czy mitrai\u015bci u\u017cywali wina<\/i> podczas tej domniemanej \u201eeucharystii\u201d.<br \/>\nEliade dodaje te\u017c odno\u015bnie do uczt mitraist\u00f3w, kt\u00f3re Deschner pr\u00f3buje uto\u017csamia\u0107 z ucztami chrze\u015bcija\u0144skimi: \u201e<i>Trudno ustali\u0107, czy takie uczty by\u0142y dla mitra\u0144skich wtajemniczonych sakramentalnym posi\u0142kiem<\/i>, czy przypomina\u0142y raczej rytualne uczty <i>do\u015b\u0107 popularne w epoce Cesarstwa<\/i>\u201d<sup>[73]<\/sup>. Podobne spostrze\u017cenie czyni inny badacz tej kwestii, kt\u00f3ry pisze, \u017ce \u201euczty religijne takie jak u mitraist\u00f3w by\u0142y obecne w tamtym \u015bwiecie powszechnie\u201d<sup>[74]<\/sup>. Tak\u017ce przywo\u0142ywany przez Deschnera Tertulian (patrz wy\u017cej) w swej <i>Preskrypcji przeciw heretykom <\/i>nie podaje nic, co by nas upowa\u017cnia\u0142o do stwierdzenia, \u017ce mitrai\u015bci posiadali obrz\u0119d podobny do chrze\u015bcija\u0144skiej Eucharystii. Tertulian pisze w tym dziele tylko tyle, \u017ce \u201eje\u015bli go pami\u0119\u0107 nie myli\u201d, to mitrai\u015bci \u201eofiarowuj\u0105 chleb\u201d (<i>co samo w sobie nie musi mie\u0107 jeszcze nic wsp\u00f3lnego z Eucharysti\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105<\/i>), a ponadto maj\u0105 obrz\u0119d czynienia jakiego\u015b znaku na czole<sup>[75]<\/sup>, kt\u00f3ry zdaniem Eliadego m\u00f3g\u0142 by\u0107 przez ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a interpretowany jako \u201erytua\u0142 uzupe\u0142niaj\u0105cy sakrament chrztu\u201d<sup>[76]<\/sup>. <i>Jednak nie oznacza to, \u017ce mitrai\u015bci praktykowali chrzest w znaczeniu chrze\u015bcija\u0144skim<\/i>. Deschner nie podaje na potwierdzenie tego \u017cadnych \u017ar\u00f3de\u0142, nie licz\u0105c Tertuliana i Justyna (kt\u00f3rzy wcale tego nie za\u015bwiadczaj\u0105), za\u015b Eliade pisze, \u017ce nie mo\u017cemy pozna\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w w tej sprawie, bowiem mamy w tej kwestii tylko wspomnian\u0105 niejasn\u0105 aluzj\u0119 Tertuliana<sup>[77]<\/sup>. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce \u017caden z tych pisarzy nie potwierdza te\u017c, \u017ce u mitraist\u00f3w istnia\u0142 jaki\u015b obrz\u0119d bierzmowania, jak wy\u017cej sugeruje Deschner.<br \/>\nJedyna wskazana przez Deschnera wzmianka u Tertuliana, z kt\u00f3rej mo\u017cna si\u0119 dowiedzie\u0107, \u017ce mitrai\u015bci stosowali jako obrz\u0119d inicjacji jak\u0105\u015b k\u0105piel rytualn\u0105, to pi\u0105ty rozdzia\u0142 jego dzie\u0142a pt. <i>O chrzcie<\/i><sup>[78]<\/sup>. Jak jednak wspomnia\u0142em, nie oznacza to, \u017ce mitrai\u015bci praktykowali chrzest w znaczeniu chrze\u015bcija\u0144skim, bowiem Tertulian tak\u017ce i w tym tek\u015bcie nie podaje \u017cadnych dalszych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w poza wspomnianymi. Poza tym k\u0105piele rytualne nie by\u0142y czym\u015b charakterystycznym tylko dla mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa. Obrz\u0119dy takie znane by\u0142y ju\u017c w Starym Testamencie (por. np. Lb 19,19; Kp\u0142 14,18 itd.) i u esse\u0144czyk\u00f3w<sup>[79]<\/sup>. Zatem sugerowanie, \u017ce by\u0142o to co\u015b, co chrze\u015bcija\u0144stwo musia\u0142o zaczerpn\u0105\u0107 akurat od mitraist\u00f3w, jest w takim wypadku nieuzasadnione. W dodatku, co do tego obrz\u0119du inicjacji u mitraist\u00f3w sprawa nie jest do ko\u0144ca jednoznaczna, bowiem wedle innych danych \u201echrzest\u201d u nich polega\u0142 na polaniu nowego adepta krwi\u0105 byka. Nowo przyj\u0119ty do tej religii le\u017ca\u0142 w specjalnym dole (przykrytym nieszczelnymi deskami), do kt\u00f3rego \u015bcieka\u0142a krew byka<sup>[80]<\/sup>. Obrz\u0119d ten nazwano <i>taurobolium<\/i> i wiadomo, \u017ce poza mitraizmem wyst\u0119puje on r\u00f3wnie\u017c w innych staro\u017cytnych kultach<sup>[81]<\/sup>. By\u0107 mo\u017ce obrz\u0119d ten pochodzi z Frygii<sup>[82]<\/sup>. Taki \u201echrzest\u201d w \u017cadnym wypadku nie przypomina ju\u017c tego, co praktykowali chrze\u015bcijanie, st\u0105d m\u00f3wienie w tym wypadku o jakimkolwiek podobie\u0144stwie mi\u0119dzy \u201echrztem\u201d mitraistycznym a chrztem chrze\u015bcija\u0144skim jest do\u015b\u0107 ryzykowne.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Mitraistyczne hostie ze znakiem krzy\u017ca?<\/b><\/p>\n<p>Jedno z najbardziej zdumiewaj\u0105cych twierdze\u0144 Deschnera na temat domniemanych paralel pomi\u0119dzy mitraizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem znajdujemy na stronie 108 jego wspomnianej wy\u017cej ksi\u0105\u017cki, gdzie twierdzi on, \u017ce mitraistyczne \u201ehostie by\u0142y opatrzone znakiem krzy\u017ca\u201d<sup>[83]<\/sup>. Deschner nie podaje bli\u017cszych konkret\u00f3w w tej sprawie, nie wiadomo te\u017c dok\u0142adnie, jakie dane historyczne sk\u0142oni\u0142y go do takiego nies\u0142ychanego wniosku (odsy\u0142anie przez Deschnera w przypisie do jakiego\u015b niedost\u0119pnego dla polskiego czytelnika niemieckiego opracowania nic w tej sprawie nikomu tak naprawd\u0119 nie wyja\u015bnia). Kwestia ta zaintrygowa\u0142a mnie na tyle, \u017ce postanowi\u0142em jak najdok\u0142adniej j\u0105 zbada\u0107 i ustali\u0107 na podstawie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 dotycz\u0105cych mitraizmu, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 taki pogl\u0105d (znamy bowiem ju\u017c te \u017ar\u00f3d\u0142a, wymienia\u0142em je wy\u017cej). Najwidoczniej \u017ar\u00f3d\u0142em tego pogl\u0105du Deschnera s\u0105 dane pochodz\u0105ce z ikonografii mitraistycznej, bowiem pisarze wymieniani<sup>[84]<\/sup>jako relacjonuj\u0105cy quasi-eucharystyczne posi\u0142ki wyznawc\u00f3w kultu Mitry nic nie m\u00f3wi\u0105 o krzy\u017cach na rzekomych \u201ehostiach\u201d mitraist\u00f3w. W wy\u017cej wspomnianym dziele Vermaserena pt. <i>Corpus inscriptionum et mommentorum religionis mithriacae<\/i>, kt\u00f3re jest najbardziej wyczerpuj\u0105cym zbiorem zabytk\u00f3w archeologicznych dotycz\u0105cych mitraizmu, znajdujemy (tylko jedn\u0105) zwi\u0105zan\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b z t\u0105 kwesti\u0105 wzmiank\u0119, na podstawie kt\u00f3rej Deschner i autor, do jakiego on odsy\u0142a, najprawdopodobniej postuluj\u0105 istnienie wspomnianej paraleli. Vermaseren wspomina bowiem o pewnym marmurowym reliefie (oznaczaj\u0105c go numerem 1896), na kt\u00f3rym zosta\u0142 przedstawiony Mitra i b\u00f3g Sol. Na tym w\u0142a\u015bnie przedstawieniu mo\u017cna zobaczy\u0107, jak obaj bogowie siedz\u0105 przed stoliczkiem, na kt\u00f3rym wida\u0107 w\u0142a\u015bnie chleby z krzy\u017cami<sup>[85]<\/sup>. Jednak czy to od razu oznacza, \u017ce mitrai\u015bci mieli \u201ehostie\u201d z krzy\u017cami? Nawet je\u015bli z tej ikonografii wysnujemy taki s\u0142abo uzasadniony wniosek, to nie da si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce owa symbolika mitraistyczna wp\u0142yn\u0119\u0142a na chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 liturgi\u0119. Ten sam Vermaseren podaje bowiem, \u017ce wspomniany relief <i>pochodzi dopiero z IV wieku po Chrystusie<\/i><sup>[86]<\/sup><i>, kiedy to chrze\u015bcija\u0144ska ikonografia od dawna ju\u017c u\u017cywa\u0142a znaku krzy\u017ca<\/i>. Z powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144 wiemy ju\u017c, \u017ce kult Mitry by\u0142 do\u015b\u0107 synkretyczny w swym charakterze, st\u0105d nie by\u0142oby niczym dziwnym, gdyby symbolika chrze\u015bcija\u0144ska przenikn\u0119\u0142a w IV wieku n.e. do ikonografii czy nawet liturgii i obrz\u0119dowo\u015bci zwi\u0105zanej z kultem Mitry (w ka\u017cdym razie nie mamy \u017cadnych dowod\u00f3w na to, \u017ce musia\u0142o by\u0107 akurat odwrotnie). Co ciekawe, nawet laiccy autorzy dopuszczaj\u0105 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Jan Wierusz Kowalski pisa\u0142 swego czasu, \u017ce mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 nie tylko o wp\u0142ywie liturgii mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo, ale mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 tak\u017ce \u201eo<i> wp\u0142ywie liturgii chrze\u015bcija\u0144skiej na obrz\u0119dy mitraizmu<\/i>\u201d<sup>[87]<\/sup>.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Mitra bogiem troistym?<\/b><\/p>\n<p>Deschner twierdzi te\u017c, \u017ce po wniebowst\u0105pieniu Mitra \u201esta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z postaci tr\u00f3jcy\u201d<sup>[88]<\/sup>. Ma to by\u0107 oczywi\u015bcie kolejna paralela pomi\u0119dzy mitraizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem, kt\u00f3re wyznaje ide\u0119 Boga w Tr\u00f3jcy jedynego. Idea troistego Mitry jest cz\u0119sto wzmiankowana tak\u017ce przez innych racjonalist\u00f3w<sup>[89]<\/sup>, kt\u00f3rzy tak samo jak Deschner cierpi\u0105 na paralelomani\u0119 co do mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa. Jednak\u017ce nawet sami racjonali\u015bci<sup>[90]<\/sup> przyznaj\u0105, \u017ce idea troistego Mitry jest nam znana z pism Pseudo-Dionizego Aeoropagity (pozosta\u0142e dwie epifanie Mitry to Kautes i Kautopates<sup>[91]<\/sup>, o kt\u00f3rych jeszcze dalej napisz\u0119), kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce \u201edzisiaj jeszcze s\u0142awni bogowie \u015bwi\u0119c\u0105 pewne \u015bwi\u0119to na pami\u0105tk\u0119 tego trzechdziennego s\u0142o\u0144ca, czyli wielkiego potr\u00f3jnego Mitry\u201d<sup>[92]<\/sup>. Autor ten pisa\u0142 jednak dopiero w V wieku n.e., kiedy to ju\u017c od dawna w chrze\u015bcija\u0144stwie by\u0142a znana idea Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (w 325 roku n.e. nauk\u0119 o Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej zdefiniowano ostatecznie na soborze w Nicei). W tym wypadku zn\u00f3w trudno udowodni\u0107, \u017ce to akurat mitraizm wp\u0142yn\u0105\u0142 na powstanie chrze\u015bcija\u0144skiej idei Tr\u00f3jcy, bowiem z punktu widzenia posiadanych danych historycznych idea troistego Mitry jest du\u017co p\u00f3\u017aniejsza ni\u017c idea chrze\u015bcija\u0144skiego Boga w Tr\u00f3jcy jedynego. Wp\u0142yw teologii jednej religii (je\u015bli w og\u00f3le by\u0142 taki) m\u00f3g\u0142 w tym wypadku zn\u00f3w by\u0107 odwrotny od postulowanego przez racjonalist\u00f3w, i w tej kwestii to chrze\u015bcija\u0144stwo mog\u0142o wp\u0142ywa\u0107 na mitraizm, niekoniecznie za\u015b odwrotnie (patrz ostatnie zdanie poprzedniego paragrafu).<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Ska\u0142a<\/b><\/p>\n<p>Deschner wskazuje te\u017c na paralel\u0119 ska\u0142y. Jak bowiem wiadomo, Jezus jest w Nowym Testamencie nazwany Ska\u0142\u0105 (por. 1\u00a0Kor 10,4). Zdaniem Deschnera tak te\u017c jest nazwany Mitra. Ma o tym \u015bwiadczy\u0107 Justyn w swym <i>Dialogu z \u017bydem Tryfonem<\/i> (70,1n i 78,15)<sup>[93]<\/sup>. Jednak\u017ce Justyn wcale nie \u015bwiadczy w tym dziele o tym, \u017ce Mitra mia\u0142 by\u0107 ska\u0142\u0105. \u015awiadczy on tylko o tym, co ju\u017c by\u0142o powiedziane wy\u017cej, mianowicie, \u017ce Mitra <i>narodzi\u0142 si\u0119 ze ska\u0142y<\/i>, co <i>zasadniczo zmienia posta\u0107 rzeczy<\/i> i wcale nie \u015bwiadczy o tym, \u017ce Mitra by\u0142 nazywany ska\u0142\u0105. Deschner wi\u0119c po raz kolejny naci\u0105ga w tym miejscu fakty.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Klucze i kogut<\/b><\/p>\n<p>Nast\u0119pna rzekoma paralela pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem, na kt\u00f3r\u0105 zwraca uwag\u0119 Deschner, dotyczy koguta i kluczy. Deschner pisze, \u017ce kogut i klucze s\u0105 \u201esymbolami boskiego s\u0142o\u0144ca\u201d i pojawiaj\u0105 si\u0119 one r\u00f3wnie\u017c w biografii \u015bw. Piotra. Nast\u0119pnie Deschner dodaje, \u017ce \u201eowa paralela intrygowa\u0142a ju\u017c najdawniejszych ko\u015bcielnych apologet\u00f3w\u201d<sup>[94]<\/sup>. W tej sprawie Deschner r\u00f3wnie\u017c dokonuje jednak pewnych przemilcze\u0144 i naci\u0105gni\u0119\u0107, a pow\u00f3d tego jest zapewne taki, \u017ce przedstawienie pe\u0142nego obrazu tej sprawy zupe\u0142nie zmieni\u0142oby obraz rzeczy. Po pierwsze, Deschner nie wskaza\u0142, jakich to niby ko\u015bcielnych apologet\u00f3w intrygowa\u0142a \u201eowa paralela\u201d. Po drugie, istotnie, klucze i kogut pojawiaj\u0105 si\u0119 w symbolice mitraizmu. Vermaseren znalaz\u0142 kilka takich przypadk\u00f3w w ikonografii tego kultu. Problem w tym, \u017ce Deschner przemilcza, i\u017c we wszystkich tych przypadkach, w kt\u00f3rych w mitraizmie wyst\u0119puje kogut i klucze, <i>nie mamy jakiejkolwiek analogii sytuacyjnej<\/i> do okoliczno\u015bci ewangelicznych, w kt\u00f3rych wyst\u0119puje zar\u00f3wno kogut, jak i klucze. Przeciwnie, mitraizm umieszcza symbole kluczy i koguta <i>zawsze w zupe\u0142nie innym kontek\u015bcie symbolicznym<\/i>, ni\u017c czyni\u0105 to Ewangelie. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w, zacznijmy od kwestii kluczy: jedna z mitraistycznych figur, kt\u00f3ra posiada g\u0142ow\u0119 lwa i cztery skrzyd\u0142a, trzyma w lewym r\u0119ku n\u00f3\u017c, za\u015b w prawym klucz<sup>[95]<\/sup>. Tylko na si\u0142\u0119 mo\u017cna by si\u0119 dopatrywa\u0107 jakiejkolwiek analogii do \u015bw. Piotra w tej symbolice. Na innym mitraistycznym przedstawieniu ukazanym przez Vermaserena znajdujemy posta\u0107 boga Ajona, kt\u00f3ry w prawej r\u0119ce trzyma klucz, jednak\u017ce w lewej dzier\u017cy on szufl\u0119<sup>[96]<\/sup>. Na kolejnym przedstawieniu Kautopates (patrz dalej) trzyma w lewej r\u0119ce klucz, jednak w prawej r\u0119ce trzyma pochodni\u0119<sup>[97]<\/sup>. Zn\u00f3w brak tu podstaw do domniemywania istnienia jakiejkolwiek analogii do \u015bw. Piotra.<br \/>\nPodobnie jest z kwesti\u0105 wspomnianego koguta, w \u017cadnym ze znanych nam przypadk\u00f3w kogut nie wyst\u0119puje w mitraizmie w takim samym kontek\u015bcie, w jakim wyst\u0119puje w Ewangeliach. Vermaseren wskazuje na nast\u0119puj\u0105ce sytuacje, w kt\u00f3rych w symbolice mitraizmu wykorzystuje si\u0119 wizerunek koguta: posta\u0107 boga Merkurego, obok kt\u00f3rego siedzi kogut<sup>[98]<\/sup>; pewien o\u0142tarz mitraistyczny zosta\u0142 udekorowany wizerunkiem koguta, kt\u00f3ry siedzi na \u017c\u00f3\u0142wiu, a obok nich siedzi kruk<sup>[99]<\/sup>; pewien marmurowy st\u00f3\u0142 przedstawia Kautesa i Kautopatesa (towarzysze Mitry<sup>[100]<\/sup>) trzymaj\u0105cych w r\u0119kach koguty<sup>[101]<\/sup>; znaleziono te\u017c pewn\u0105 broszk\u0119, kt\u00f3ra przedstawia Mitr\u0119 w towarzystwie koguta i skorpiona<sup>[102]<\/sup>; istnieje r\u00f3wnie\u017c pewien puchar, na kt\u00f3rym przedstawiono Mitr\u0119 i boga Sola w towarzystwie koguta<sup>[103]<\/sup>. <i>Czy to wszystko ma jednak cokolwiek wsp\u00f3lnego z kogutem ewangelicznym, kt\u00f3ry pia\u0142 wtedy, gdy Piotr zapiera\u0142 si\u0119 Jezusa<\/i>? <b>Nie<\/b>, wida\u0107, \u017ce ta rzekomo istniej\u0105ca tu analogia jest <i>powierzchowna i czysto przypadkowa<\/i>. Jest to wi\u0119c kolejna tak naprawd\u0119 tylko pozorna analogia pomi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem i mitraizmem, kt\u00f3ra jest wyra\u017anie naci\u0105gni\u0119ta przez Deschnera pod wcze\u015bniej przyj\u0119t\u0105 tez\u0119.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>7 sakrament\u00f3w mitraistycznych?<\/b><\/p>\n<p>Deschner pisze te\u017c, \u017ce \u201eKult Mitry zna\u0142 siedem sakrament\u00f3w\u201d i \u201eTyle\u017c zapewnia po dzi\u015b dzie\u0144 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki [\u2026]\u201d<sup>[104]<\/sup>. Jednak jest to tak naprawd\u0119 kolejne naci\u0105ganie paralel przez Deschnera, bowiem mitrai\u015bci wcale nie posiadali \u201esakrament\u00f3w\u201d, a na pewno nie w znaczeniu katolickim czy w og\u00f3le chrze\u015bcija\u0144skim. Mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 w tym wypadku co najwy\u017cej o istniej\u0105cych u nich stopniach wtajemniczenia. Owe stopnie wtajemniczenia <i>r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zasadniczo<\/i> od katolickich sakrament\u00f3w. Mo\u017ce si\u0119 o tym przekona\u0107 ka\u017cdy, kto zapozna si\u0119 z ich do\u015b\u0107 wyczerpuj\u0105cym opisem, stosunkowo cz\u0119sto spotykanym na \u0142amach literatury przedmiotu<sup>[105]<\/sup>. Po drugie, cho\u0107 o siedmiostopniowej strukturze inicjacji w kulcie Mitry wiemy ju\u017c z danych pochodz\u0105cych z II wieku<sup>[106]<\/sup>, to jednak szczeg\u00f3\u0142owe informacje na temat stopni wtajemniczenia u mitraist\u00f3w przekazuje nam dopiero Hieronim<sup>[107]<\/sup> i Pseudo-Augustyn<sup>[108]<\/sup>(nie licz\u0105c malowide\u0142 na <i>mithraeum<\/i> z Kapui<sup>[109]<\/sup>). Dane te s\u0105 stosunkowo p\u00f3\u017ane (IV-V wiek n.e.), w ka\u017cdym razie p\u00f3\u017aniejsze ni\u017c same sakramenty katolickie, st\u0105d nie wiemy, czy ilo\u015b\u0107 wtajemnicze\u0144 w kulcie Mitry wp\u0142yn\u0119\u0142a jakkolwiek na przyj\u0119cie takiej samej liczby sakrament\u00f3w w katolicyzmie. Zbie\u017cno\u015b\u0107 ta jest najwyra\u017aniej przypadkowa, bowiem mitraistyczne wtajemniczenia s\u0105 zupe\u0142nie odmienne zar\u00f3wno w swym nazewnictwie, jak i w swej tre\u015bci (s\u0105 to zupe\u0142nie inne ryty, o zupe\u0142nie innym znaczeniu teologicznym). Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce w staro\u017cytnym judaizmie uznawano siedem za \u015bwi\u0119t\u0105 liczb\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a wyra\u017ca\u0107 pe\u0142ni\u0119 i doskona\u0142o\u015b\u0107<sup>[110]<\/sup>, st\u0105d o wiele pr\u0119dzej Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, przyjmuj\u0105c 7 sakrament\u00f3w \u015bwi\u0119tych, nawi\u0105zywa\u0142by do tej starej \u015bwi\u0119tej tradycji (7 sakrament\u00f3w mog\u0142oby w tym wypadku by\u0107 traktowane jako pe\u0142nia \u015brodk\u00f3w zbawczych) ni\u017c do kultu Mitry. Si\u00f3demka by\u0142a szczeg\u00f3ln\u0105 liczb\u0105 nie tylko u \u017byd\u00f3w, uznawano j\u0105 za tak\u0105 na niemal ca\u0142ym staro\u017cytnym Bliskim Wschodzie. Przypis do 2\u00a0Krl 5,14 (wers ten m\u00f3wi o siedmiokrotnym rytualnym zanurzeniu si\u0119 Naamana w Jordanie) w III i V wydaniu <i>Biblii Tysi\u0105clecia<\/i> podaje: \u201eDokumenty asyro-babilo\u0144skie przepisuj\u0105 siedmiokrotne rytualne obmycie w Eufracie. Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a widz\u0105 w tym fakcie, znanym z rytua\u0142u mezopotamskiego, typ siedmiu sakrament\u00f3w \u015bwi\u0119tych\u201d. Mo\u017cliwe te\u017c, \u017ce nie ma tu \u017cadnego zwi\u0105zku tego typu i po prostu zwyk\u0142ym przypadkiem jest to, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przyj\u0105\u0142 akurat 7 sakrament\u00f3w. Z tych wszystkich powod\u00f3w po raz kolejny nie mamy wystarczaj\u0105cych podstaw do tego, aby domniemywa\u0107, \u017ce katolickie sakramenty posiadaj\u0105 jakikolwiek pierwowz\u00f3r we wtajemniczeniach obecnych w kulcie Mitry.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Mitra zbawc\u0105 i po\u015brednikiem mi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105?<\/b><\/p>\n<p>Deschner pisze, \u017ce \u201eMitra by\u0142 po\u015brednikiem mi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105, mi\u0119dzy Bogiem a ludzko\u015bci\u0105 \u2013 zbawc\u0105 i odkupicielem \u015bwiata\u201d<sup>[111]<\/sup>. Ma to by\u0107 kolejna rzekoma paralela pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem. Jak jednak zauwa\u017ca pewien autor, niekt\u00f3rzy badacze mitraizmu \u201euwa\u017caj\u0105 rozszerzanie poj\u0119cia zbawienia w odniesieniu do Mitry za czysto arbitralne\u201d<sup>[112]<\/sup>. O pojmowaniu Mitry w znaczeniu zbawczym \u015bwiadcz\u0105 tylko dane z rejon\u00f3w zachodniego Iranu i Armenii<sup>[113]<\/sup>. Chrze\u015bcija\u0144stwo powsta\u0142o i rozwija\u0142o si\u0119 w swej pierwszej fazie jednak w innym i do\u015b\u0107 ograniczonym geograficznie rejonie (Cesarstwo Rzymskie), st\u0105d trudno by\u0142oby w takiej sytuacji dowodzi\u0107 jakichkolwiek wp\u0142yw\u00f3w mitraizmu na chrze\u015bcija\u0144stwo. Poj\u0119cie zbawiciela odnoszono bowiem do Jezusa ju\u017c w najwcze\u015bniejszych palesty\u0144skich fazach rozwoju chrze\u015bcija\u0144stwa. \u015awiadcz\u0105 o tym fragmenty z NT (por. np. J 4,42; Dz 5,31; 13,23; 2\u00a0Tm 1,10), kt\u00f3re nazywaj\u0105 Jezusa Zbawicielem ju\u017c wtedy, zanim jeszcze chrze\u015bcija\u0144stwo dotar\u0142o do Iranu i Armenii (do Armenii chrze\u015bcija\u0144stwo dotar\u0142o dopiero w IV wieku<sup>[114]<\/sup>, do Iranu zaledwie nieco wcze\u015bniej, jak si\u0119 wydaje<sup>[115]<\/sup>). W \u015bwietle tych danych bezpodstawne jest zatem r\u00f3wnie\u017c domniemywanie, \u017ce idea Jezusa jako Zbawiciela pojawi\u0142a si\u0119 w chrze\u015bcija\u0144stwie pod wp\u0142ywem mitraizmu. Zreszt\u0105 idea Boga Zbawiciela by\u0142a chrze\u015bcija\u0144stwu ju\u017c znana z pism judaizmu (por. np. Ps 19,15; 24,5; 78,35; Iz 17,10; Ha 3,18; Syr 52,1; Mdr 16,7), z kt\u00f3rego ono wyros\u0142o, nie musia\u0142o wi\u0119c zapo\u017cycza\u0107 tej idei akurat z kultu Mitry.<br \/>\nZ kwesti\u0105 roli zbawczej w chrze\u015bcija\u0144stwie wi\u0105\u017ce si\u0119 nieod\u0142\u0105cznie kwestia po\u015brednictwa (bowiem Jezus by\u0142 po\u015brednikiem w znaczeniu zbawczym \u2013 por. 1\u00a0Tm 2,5-6; por. te\u017c Hbr 8,6; 9,15; 12,24; Rz 8,34), kt\u00f3ra jako paralela wzgl\u0119dem mitraizmu r\u00f3wnie\u017c powinna by\u0107 w takim wypadku uwa\u017cana za bezpodstawn\u0105. Skoro bowiem nie wiemy, czy Mitra by\u0142 zbawicielem w takim znaczeniu jak Jezus, kt\u00f3ry z kolei by\u0142 po\u015brednikiem w znaczeniu czysto zbawczym, to nie wiemy te\u017c w takim razie, czy Mitra by\u0142 po\u015brednikiem w takim znaczeniu jak Jezus. Dlatego te\u017c jeden z autor\u00f3w zauwa\u017ca, \u017ce pewni ostro\u017cni badacze kultu Mitry \u201eostrzegaj\u0105 przeciw dopatrywaniu si\u0119 w nim po\u015brednika na wz\u00f3r Chrystusa\u201d<sup>[116]<\/sup>. W \u015bwietle tych danych upadaj\u0105 te kolejne dwie domniemane paralele istniej\u0105ce zdaniem Deschnera pomi\u0119dzy Jezusem i Mitr\u0105.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Dusza nie\u015bmiertelna<\/b><\/p>\n<p>Deschner wskazuje te\u017c na to, \u017ce wyznawcy Mitry wierzyli tak samo jak chrze\u015bcijanie w ide\u0119 nie\u015bmiertelno\u015bci duszy<sup>[117]<\/sup>. Jednak\u017ce idea nie\u015bmiertelno\u015bci duszy zosta\u0142a przez chrze\u015bcija\u0144stwo odziedziczona po judaizmie, a nie po mitraizmie. W nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy wierzyli ju\u017c faryzeusze, o czym \u015bwiadczy\u0142 Flawiusz: \u201eWierz\u0105 tak\u017ce, \u017ce dusze maj\u0105 moc nie\u015bmierteln\u0105, a Ci, kt\u00f3rzy p\u0119dz\u0105 cnotliwe lub wyst\u0119pne \u017cycie, odbieraj\u0105 nagrod\u0119 lub kar\u0119 w podziemiu\u201d<sup>[118]<\/sup>. Flawiusz \u015bwiadczy\u0142 te\u017c o tym, \u017ce w dusz\u0119 nie\u015bmierteln\u0105 wierzyli esse\u0144czycy: \u201eWed\u0142ug nauki esse\u0144czyk\u00f3w wszystko jest w r\u0119ku Boga. S\u0105dz\u0105 oni, \u017ce dusze s\u0105 nie\u015bmiertelne i usilnie d\u0105\u017c\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia sprawiedliwo\u015bci\u201d<sup>[119]<\/sup>. Wiara w dusz\u0119 nie\u015bmierteln\u0105 istnia\u0142a te\u017c u zelot\u00f3w i uczonych w Pi\u015bmie w I wieku przed Chr., o czym r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadczy\u0142 Flawiusz<sup>[120]<\/sup>. W tym kontek\u015bcie warto te\u017c wspomnie\u0107 o pewnym drobnym incydencie, kt\u00f3ry wydarzy\u0142 si\u0119 w jednym z czasopism ateistycznych, na \u0142amach kt\u00f3rego jeden z paralelomaniak\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142 sugerowa\u0107, \u017ce idea duszy nie\u015bmiertelnej przenikn\u0119\u0142a do chrze\u015bcija\u0144stwa w\u0142a\u015bnie z mitraizmu. Wspomniany autor pisa\u0142, \u017ce dogmat o \u201enie\u015bmiertelno\u015bci duszy i s\u0105dzie po\u015bmiertnym [\u2026] pochodzi nie z judaizmu, lecz z mitraizmu\u201d<sup>[121]<\/sup>, z czym najwidoczniej nawet redakcja tego czasopisma nie mog\u0142a si\u0119 zgodzi\u0107, bowiem w przypisie do tego zdania zaznaczy\u0142a, \u017ce wiara w dusz\u0119 nie\u015bmierteln\u0105 by\u0142a znana ju\u017c w judaizmie i essenizmie<sup>[122]<\/sup>.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Zmartwychwstanie<\/b><\/p>\n<p>Deschner twierdzi te\u017c, \u017ce mitrai\u015bci, tak samo jak chrze\u015bcijanie, wierzyli w to, \u017ce ich b\u00f3g powr\u00f3ci i wskrzesi ich ze \u015bmierci do \u017cycia wiecznego<sup>[123]<\/sup>. Jednak\u017ce jedyne staro\u017cytne \u017ar\u00f3d\u0142o, jakie Deschner przytacza na poparcie tej tezy, to wy\u017cej wspomniana Preskrypcja przeciw heretykom (40) Tertuliana<sup>[124]<\/sup>, gdzie w kontek\u015bcie obrz\u0119dowo\u015bci mitraistycznej pisze on o \u201ewprowadzaniu obrazu zmartwychwstania\u201d. Nie oznacza to jednak wcale, \u017ce mitrai\u015bci wierzyli, i\u017c b\u0119d\u0105 wskrzeszani ze zmar\u0142ych. Mitrai\u015bci posiadali przecie\u017c r\u00f3\u017cne dziwne symbole w swych obrz\u0119dach, podczas kt\u00f3rych np. symulowali \u015bmier\u0107 tzw. mysty<sup>[125]<\/sup>. Nie oznacza to przecie\u017c, \u017ce chcieli oni, aby by\u0142o to literalnie obecne w ich \u017cyciu. Lampridius donosi\u0142<sup>[126]<\/sup>, \u017ce cesarz Kommodus potraktowa\u0142 ten obrz\u0119d zbyt dos\u0142ownie, zabijaj\u0105c pewnego myst\u0119, przez co zbezcze\u015bci\u0142 misteria Mitry<sup>[127]<\/sup>. W swej obrz\u0119dowo\u015bci wyznawcy Mitry posiadali te\u017c \u201emity rezurekcyjne, w kt\u00f3rych b\u00f3stwo umiera i odradza si\u0119, b\u0119d\u0105c patronem tak pojmowanego procesu zmartwychwstania\u201d<sup>[128]<\/sup>. Jednak to te\u017c nie oznacza przecie\u017c wcale, \u017ce sam Mitra umar\u0142 i zmartwychwsta\u0142, bo taka idea nie by\u0142a, \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c, wyznawana przez cz\u0142onk\u00f3w kultu Mitry<sup>[129]<\/sup>. Jak zn\u00f3w z tego widzimy, pewne symbole zwi\u0105zane z obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 kultu Mitry nie mog\u0105 same w sobie stanowi\u0107 podstawy do wnioskowania, \u017ce jaki\u015b element tej symboliki jest w spos\u00f3b realny obecny w wierzeniach samych mitraist\u00f3w.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Niedziela<\/b><\/p>\n<p>Kolejna paralela, na jak\u0105 wskazuje Deschner, ma rzekomo wyst\u0119powa\u0107 pomi\u0119dzy niedziel\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 i \u015bwi\u0119tym dla wyznawc\u00f3w Mitry dniem Boga S\u0142o\u0144ca \u2013 dies solis. Oba te dni przypadaj\u0105 na pierwszy dzie\u0144 tygodnia i Deschner sugeruje oczywi\u015bcie (nie podaj\u0105c jednocze\u015bnie \u2013 poza swoj\u0105 go\u0142os\u0142own\u0105 opini\u0105 \u2013 \u017cadnych argument\u00f3w historycznych na potwierdzenie tej tezy), \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo przej\u0119\u0142o sw\u00f3j pierwszy dzie\u0144 \u015bwi\u0119ty z kultu Mitry. Jednak\u017ce, aby dodatkowo uwiarygodni\u0107 swe stanowisko w tej sprawie, Deschner posuwa si\u0119 do do\u015b\u0107 zuchwa\u0142ej manipulacji danymi, przemilczaj\u0105c zarazem pewne inne, bardzo wa\u017cne dane w tej kwestii, kt\u00f3rych ujawnienie po raz kolejny ca\u0142kowicie odmienia czytelnikowi obraz ca\u0142ej sprawy. Deschner twierdzi bowiem, \u017ce jeszcze za Orygenesa (III wiek) niedziela nie by\u0142a niczym wyj\u0105tkowym, skoro wtedy dla chrze\u015bcijan wszystkie dni by\u0142y \u201edniami Pana\u201d. Deschner sugeruje nast\u0119pnie, \u017ce jeszcze w IV wieku nawet w chrze\u015bcija\u0144skich klasztorach o najsurowszej regule zakonnej niedziela nie by\u0142a dniem wolnym od pracy<sup>[130]<\/sup>. Jednak czy to wszystko dowodzi, \u017ce niedziela nie by\u0142a jeszcze w tym czasie dniem \u015bwi\u0119tym dla chrze\u015bcijan? Wcale nie. Dowodzi to tylko co najwy\u017cej tego, \u017ce w tym czasie nie traktowano jej jeszcze w chrze\u015bcija\u0144stwie jako dnia wolnego od pracy. I tylko tyle, nic wi\u0119cej.<br \/>\nNast\u0119pnie, Deschner zupe\u0142nie przemilcza\u0142 to, \u017ce mamy bardzo wczesne dane m\u00f3wi\u0105ce nam o \u015bwi\u0119ceniu niedzieli ju\u017c w czasach apostolskich. O \u015bwi\u0119ceniu przez chrze\u015bcijan niedzieli m\u00f3wi bowiem ju\u017c przede wszystkim Ignacy z Antiochii ok. roku 110<sup>[131]<\/sup>. List Barnaby<sup>[132]<\/sup> z ok. 130 roku, Didache<sup>[133]<\/sup>, datowane na rok ok. 100, Terulian<sup>[134]<\/sup> i nawet Talmud<sup>[135]<\/sup> tak\u017ce wspominaj\u0105 o tym, \u017ce chrze\u015bcijanie \u015bwi\u0119towali niedziel\u0119 d\u0142ugo przed Konstantynem. Aluzji w \u015bwi\u0119towaniu niedzieli przez chrze\u015bcijan mo\u017cemy si\u0119 doszukiwa\u0107 ju\u017c w Dz 20,7. W \u015bwietle tych danych powy\u017csza argumentacja Deschnera odno\u015bnie do niedzieli, \u015bwi\u0119towanej przez chrze\u015bcijan rzekomo dopiero gdzie\u015b od IV wieku, w og\u00f3le nie ma \u017cadnego sensu, bowiem w tym wypadku te wspomniane dane sugeruj\u0105 co\u015b zupe\u0142nie innego. Dane te sugeruj\u0105 te\u017c, \u017ce chrze\u015bcijanie mogli \u015bwi\u0119towa\u0107 niedziel\u0119 ju\u017c na d\u0142ugo wcze\u015bniej przed wyznawcami Mitry. W rzeczywisto\u015bci tak w\u0142a\u015bnie jest, co potwierdza jeden z autor\u00f3w, kt\u00f3ry w ten oto spos\u00f3b pisze o niedzieli u wyznawc\u00f3w Mitry: \u201eNie wydaje si\u0119 jednak, aby w staro\u017cytno\u015bci poga\u0144skiej by\u0142 to dzie\u0144 kultu. Nawet w orientalnym kulcie Mitry, boga \u015bwiat\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry z czasem zidentyfikowa\u0142 si\u0119 w Rzymie ze S\u0142o\u0144cem, Sol, Sol invictus, Sol invictus Mithra, Dominus Mithra, Sol invictus Dominus Mithra, dzie\u0144 ten nie odznacza\u0142 si\u0119 niczym szczeg\u00f3lnym. \u00abNie posiadamy \u017cadnych danych, na podstawie kt\u00f3rych mogliby\u015bmy powiedzie\u0107, \u017ce dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca by\u0142 w I-II w. po Chr. dniem \u015bwi\u0105tecznym\u00bb, co wi\u0119cej \u00abnigdy nie by\u0142 to dzie\u0144 kultu, nawet w religii Mitry\u00bb\u201d<sup>[136]<\/sup>.<br \/>\nZn\u00f3w zatem nie mamy \u017cadnych dowod\u00f3w na to, \u017ce praktykowany przez wyznawc\u00f3w Mitry dzie\u0144 <i>dies solis<\/i> by\u0142 inspiracj\u0105 dla chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli. W \u015bwietle tych danych upada kolejna rzekoma paralela istniej\u0105ca rzekomo pomi\u0119dzy kultem Mitry i chrze\u015bcija\u0144stwem.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Data Bo\u017cego Narodzenia<\/b><\/p>\n<p>Deschner twierdzi te\u017c, \u017ce data Bo\u017cego Narodzenia, wyznaczona przez chrze\u015bcijan dopiero w 353 roku na dzie\u0144 25 grudnia, by\u0142a zwi\u0105zana z kultem Mitry<sup>[137]<\/sup>. Jednak\u017ce Deschner jednocze\u015bnie przyznaje, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski wybra\u0142 te dat\u0119 dlatego, \u017ce \u201e<i>chcia\u0142 bowiem tego ostatniego<\/i> [tzn. Mitr\u0119 \u2013 przyp. J.L.] <i>usun\u0105\u0107 z potocznej \u015bwiadomo\u015bci<\/i>\u201d<sup>[138]<\/sup>. W tym wypadku trudno m\u00f3wi\u0107 o inspirowaniu si\u0119 kultem Mitry przez chrze\u015bcija\u0144stwo. Jest to ju\u017c raczej kontestacja i wzajemna rywalizacja doktrynalna mi\u0119dzy obiema religiami. Nie jest te\u017c wcale pewne, czy rzeczywi\u015bcie by\u0142o tak, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski przyj\u0105\u0142 dat\u0119 25 grudnia w celu pr\u00f3by usuni\u0119cia w cie\u0144 kultu i \u015bwi\u0119ta Mitry. Jeden z autor\u00f3w podaje: \u201eNie daj\u0105 si\u0119 ju\u017c dzisiaj utrzyma\u0107 dawne teorie g\u0142osz\u0105ce, \u017ce obchody 25 grudnia przyj\u0119\u0142y si\u0119 w Rzymie w odpowiedzi na dawny kult Mitry lub kult S\u0142o\u0144ca Niezwyci\u0119\u017conego, popierany w III w. przez cesarzy rzymskich, pr\u00f3buj\u0105cych stworzy\u0107 now\u0105 religi\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Decyduj\u0105cy dla wyboru 25 grudnia sta\u0142 si\u0119 zapewne zwi\u0105zek stworzenia i Krzy\u017ca, stworzenia i pocz\u0119cia Chrystusa, przy czym z perspektywy \u00abgodziny\u00bb Jezusa elementy te w spos\u00f3b oczywisty zwi\u0105zane by\u0142y tak\u017ce z kosmosem: interpretowa\u0142y one kosmos jako prezwiastowanie Chrystusa [\u2026]\u201d<sup>[139]<\/sup>. Wiemy bowiem, \u017ce ju\u017c d\u0142ugo przed 353 rokiem Hipolit (urodzony w 170 roku) pisa\u0142<sup>[140]<\/sup> o tym, i\u017c Chrystus urodzi\u0142 si\u0119 w dniu 25 grudnia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 m\u00f3g\u0142 wi\u0119c sugerowa\u0107 si\u0119 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 tradycj\u0105 przy wprowadzaniu daty 25 grudnia do swego kalendarza obchod\u00f3w Bo\u017cego Narodzenia, niekoniecznie za\u015b musia\u0142 to robi\u0107 na podstawie obchod\u00f3w dnia Mitry, r\u00f3wnie\u017c wypadaj\u0105cych na 25 grudnia. Deschner skrupulatnie wylicza<sup>[141]<\/sup> r\u00f3\u017cne daty Bo\u017cego Narodzenia wyznaczane przez Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a na zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne dni, tendencyjnie jednak przemilcza ju\u017c to, \u017ce Hipolit wyznacza\u0142 dat\u0119 Bo\u017cego Narodzenia w\u0142a\u015bnie na 25 grudnia, <i>czyni\u0105c to ju\u017c na d\u0142ugo<\/i> przed wspomnianym wy\u017cej 353 rokiem n.e.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Znaczne r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem<\/b><\/p>\n<p>Na koniec wspomn\u0119 jeszcze o pewnej wa\u017cnej rzeczy: pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem istniej\u0105 pewne kolosalne r\u00f3\u017cnice, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce <i>obie te religie s\u0105 czym\u015b zupe\u0142nie innym w swej najg\u0142\u0119bszej istocie<\/i>. Tacy jak Deschner zwolennicy por\u00f3wna\u0144 obu tych religii oczywi\u015bcie przemilczaj\u0105 ju\u017c te r\u00f3\u017cnice, bowiem to zepsu\u0142oby ich nie tyle misternie, co tendencyjnie budowany ma\u0142o realistyczny tak naprawd\u0119 obrazek \u201euderzaj\u0105cego podobie\u0144stwa\u201d tych dw\u00f3ch system\u00f3w religijnych. Oto niekt\u00f3re z tych r\u00f3\u017cnic: Mitra nie jest najwy\u017cszym bogiem mitraizmu (patrz pocz\u0105tek niniejszego artyku\u0142u), Jezus za\u015b jest Bogiem najwy\u017cszym w chrze\u015bcija\u0144stwie; kult Mitry by\u0142 politeizmem (patrz wy\u017cej), a chrze\u015bcija\u0144stwo jest religi\u0105 monoteistyczn\u0105; Mitra nie umar\u0142 ani nie zmartwychwsta\u0142<sup>[142]<\/sup>, przeciwnie ni\u017c Jezus, na co zwracali uwag\u0119 nawet tacy ojcowie europejskiego racjonalizmu jak Robertson<sup>[143]<\/sup>; zgodnie z mazdaistycznym hymnem <i>Mihr Jaszt<\/i> (X) Mitra zosta\u0142 stworzony przez Ahura Mazd\u0119<sup>[144]<\/sup>, Jezus za\u015b jest Bogiem niestworzonym, istniej\u0105cym odwiecznie i bez jakkolwiek rozumianego pocz\u0105tku; zgodnie ze \u015bwiadectwem \u015bw. Paw\u0142a z 1\u00a0Kor 11,26 uczty chrze\u015bcija\u0144skie mia\u0142y by\u0107 wspominaniem \u015bmierci Jezusa, natomiast uczty wyznawc\u00f3w kultu Mitry by\u0142y wspomnieniem czego\u015b zupe\u0142nie innego \u2013 zabicia byka przez Mitr\u0119 (patrz wy\u017cej); do religii Mitry byli dopuszczani tylko m\u0119\u017cczy\u017ani<sup>[145]<\/sup>, bowiem Mitra mia\u0142 pogardza\u0107 kobietami<sup>[146]<\/sup>, natomiast w chrze\u015bcija\u0144stwie ju\u017c od samego pocz\u0105tku mile widziane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c kobiety (por. np. Dz 5,14; 8,12; 9,2; 17,4 itd.). Ju\u017c cho\u0107by tylko te kilka r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy mitraizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem ukazuje nam, jak odmienne wzgl\u0119dem siebie s\u0105 te dwie por\u00f3wnywane ze sob\u0105 religie, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 niby tak podobne do siebie.<\/p>\n<p class=\"podtyt\"><b>Podsumowanie<\/b><\/p>\n<p>Podsumowuj\u0105c wszystkie moje dotychczasowe rozwa\u017cania na ten temat, mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce powy\u017csza analiza rzekomych podobie\u0144stw pomi\u0119dzy kultem Mitry a chrze\u015bcija\u0144stwem ujawni\u0142a, \u017ce wszystkie te podobie\u0144stwa s\u0105 czysto pozorne i opieraj\u0105 si\u0119 na zbyt pobie\u017cnej ocenie danych historycznych, dotycz\u0105cych obu tych religii. Por\u00f3wnania te bardziej odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do emocji ni\u017c intelektu, bowiem <i>operuj\u0105 na poziomie pierwszych i pobie\u017cnych skojarze\u0144, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej s\u0105 z\u0142udne<\/i>. Podczas analiz wierze\u0144 i symboliki obu tych religii rzecznicy tych podobie\u0144stw nie wnikaj\u0105 nigdy zbyt g\u0142\u0119boko w posiadane przez nich dane, przez co przeoczaj\u0105 oni pewne istotne kwestie, kt\u00f3rych ujawnienie mog\u0142oby zaprzeczy\u0107 postulowanym przez nich podobie\u0144stwom. Poza tym zwolennicy wspomnianych podobie\u0144stw zupe\u0142nie ignoruj\u0105 tak wa\u017cn\u0105 kwesti\u0119 problematyki \u017ar\u00f3de\u0142 dotycz\u0105cych mitraizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa. Jak bowiem ujawni\u0142a powy\u017csza analiza zachowanych \u017ar\u00f3de\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a chrze\u015bcija\u0144skie s\u0105 wcze\u015bniejsze i o wiele bardziej precyzyjne ni\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a na temat kultu Mitry, st\u0105d postulowanie istnienia akurat wp\u0142ywu kultu Mitry na chrze\u015bcija\u0144stwo jest w tym wypadku co najmniej niestosowne. Wierz\u0119, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci uda si\u0119 pozyska\u0107 nast\u0119pne dane w kwestii rzymskiej odmiany kultu Mitry i dzi\u0119ki temu jeszcze g\u0142\u0119biej b\u0119dzie mo\u017cna wej\u015b\u0107 w zagadnienia zwi\u0105zane z histori\u0105 tej religii, co ponownie pomo\u017ce krytycznie spojrze\u0107 na powy\u017csze i nast\u0119pne postulaty zwolennik\u00f3w domniemanych paralel pomi\u0119dzy mitraizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem.<br \/>\n(pa\u017adziernik 2004)<\/p>\n<hr \/>\n<p><b>PRZYPISY:<\/b><\/p>\n<div id=\"1\">\n<sup>[1]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, Gdynia 1996.\n<\/div>\n<div id=\"2\">\n<sup>[2]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra (ostatnia odmiana staro\u017cytnej religii ira\u0144skiej)<\/i>, \u201eAteneum Kap\u0142a\u0144skie\u201d rok 10 (1918) t. XV, kwiecie\u0144 \u2013 grudzie\u0144, zeszyt 97-103, s. 102.\n<\/div>\n<div id=\"3\">\n<sup>[3]<\/sup> Problem stosunku b\u00f3stw wzgl\u0119dem siebie w mitraizmie podj\u0105\u0142 J. Artymowski, w: <i>Problem najwy\u017cszego b\u00f3stwa w mitraizmie<\/i>, \u201eEuhemer\u201d rok XXVI (1982) nr 3-4 (125-126), s. 35n.\n<\/div>\n<div id=\"4\">\n<sup>[4]<\/sup> Por. M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, Warszawa 1990, s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"5\">\n<sup>[5]<\/sup> Por. J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, \u201eEuhemer\u201d rok XXV (1981) nr 4 (122), s. 15.\n<\/div>\n<div id=\"6\">\n<sup>[6]<\/sup> Por. E. S\u0142uszkiewicz, <i>Religie Indii<\/i>, w: <i>Religie Azji Afryki Ameryki Australii i Oceanii<\/i>, praca zbiorowa, Warszawa 1980, s. 67; <i>Wielka encyklopedia powszechna<\/i>, t. XII, Warszawa 1969, s. 162, datuje <i>Wedy<\/i> na okres 1500-300 p.n.e.\n<\/div>\n<div id=\"7\">\n<sup>[7]<\/sup> <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, red. W. Tyloch, Warszawa 1988, s. 171; por. te\u017c: D. Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, Warszawa 1969, s. 362.\n<\/div>\n<div id=\"8\">\n<sup>[8]<\/sup> Por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, Warszawa 2001, s. 191.\n<\/div>\n<div id=\"9\">\n<sup>[9]<\/sup> Por. tam\u017ce, s.189.\n<\/div>\n<div id=\"10\">\n<sup>[10]<\/sup> Por. E. D\u0105browski, <i>Religie Wschodu<\/i>, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa \u2013 Lublin 1962, s. 207.\n<\/div>\n<div id=\"11\">\n<sup>[11]<\/sup> Por. F. Machalski, <i>Religie Persji<\/i>, w: <i>Zarys dziej\u00f3w religii<\/i>, praca zbiorowa, Warszawa 1969, s. 306, 309.\n<\/div>\n<div id=\"12\">\n<sup>[12]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. I, Warszawa 1997, s. 208, przyp. 38.\n<\/div>\n<div id=\"13\">\n<sup>[13]<\/sup> Por. W. Szafra\u0144ski, <i>Misterium Mitry<\/i>, \u201eArgumenty\u201d nr 2 (1322) z 8 stycznia 1984 r., s. 10; por. te\u017c: J. Keller, <i>Drogi i kierunki kszta\u0142towania katolicyzmu staro\u017cytnego<\/i>, w: <i>Katolicyzm staro\u017cytny jako forma rozwoju pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, red. ten\u017ce, Warszawa 1969, s. 217, przyp. 22.\n<\/div>\n<div id=\"14\">\n<sup>[14]<\/sup> Por. F. Machalski, <i>Religie Persji<\/i>, dz. cyt., s. 309.\n<\/div>\n<div id=\"15\">\n<sup>[15]<\/sup> Por. <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 171.\n<\/div>\n<div id=\"16\">\n<sup>[16]<\/sup> Por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 194.\n<\/div>\n<div id=\"17\">\n<sup>[17]<\/sup> Por. M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 211.\n<\/div>\n<div id=\"18\">\n<sup>[18]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, Warszawa 1994, s. 213, gdzie mo\u017cna znale\u017a\u0107 ich opis.\n<\/div>\n<div id=\"19\">\n<sup>[19]<\/sup> Tam\u017ce, s. 211; por. te\u017c: D. Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 363.\n<\/div>\n<div id=\"20\">\n<sup>[20]<\/sup> Justyn M\u0119czennik, <i>Dialog z \u017bydem Tryfonem<\/i>, 70 i 78.\n<\/div>\n<div id=\"21\">\n<sup>[21]<\/sup><span lang=\"en-US\"> Tertulian, <i>De corona<\/i>, XV.<\/span>\n<\/div>\n<div id=\"22\">\n<sup>[22]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 109; por. te\u017c: T. Margul,<i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, \u201eArgumenty\u201d rok II (1958) nr 24 (29), s. 14.\n<\/div>\n<div id=\"23\">\n<sup>[23]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 106.\n<\/div>\n<div id=\"24\">\n<sup>[24]<\/sup> Por. M. Pietrzykowski, <i>Misteria Mitry<\/i>, \u201eZ otch\u0142ani wiek\u00f3w\u201d rok XXVI (1970) nr 2, s. 143; por. te\u017c: M. Jaczynowska, <i>Zwyci\u0119stwo i kl\u0119ska Mitry<\/i>, \u201eM\u00f3wi\u0105 wieki\u201d rok XIII (1970) nr 1 (145), s. 14; ta\u017c, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 217-218.\n<\/div>\n<div id=\"25\">\n<sup>[25]<\/sup> D. Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 363.\n<\/div>\n<div id=\"26\">\n<sup>[26]<\/sup> Do\u015b\u0107 du\u017co uwagi znaczeniu symboliki byka w religii Mitry po\u015bwi\u0119ca J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 6,9n.\n<\/div>\n<div id=\"27\">\n<sup>[27]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 211n.; por. te\u017c: <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 171.\n<\/div>\n<div id=\"28\">\n<sup>[28]<\/sup> Por. D. Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 363.\n<\/div>\n<div id=\"29\">\n<sup>[29]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104.\n<\/div>\n<div id=\"30\">\n<sup>[30]<\/sup> Por. F. Machalski, <i>Religie Persji<\/i>, dz. cyt., s. 310.\n<\/div>\n<div id=\"31\">\n<sup>[31]<\/sup> Por. M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"32\">\n<sup>[32]<\/sup> Por. J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 4; por. te\u017c: ten\u017ce, w:<i>Problem najwy\u017cszego b\u00f3stwa w mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 38; <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 172. Taka sama uwaga w: J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 110.\n<\/div>\n<div id=\"33\">\n<sup>[33]<\/sup> J. Keller, <i>Drogi i kierunki kszta\u0142towania katolicyzmu staro\u017cytnego<\/i>, dz. cyt., s. 209.\n<\/div>\n<div id=\"34\">\n<sup>[34]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 103.\n<\/div>\n<div id=\"35\">\n<sup>[35]<\/sup> M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 211, przyp. 41.\n<\/div>\n<div id=\"36\">\n<sup>[36]<\/sup> Tam\u017ce, s. 211. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"37\">\n<sup>[37]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 104; por. te\u017c: T. Margul, <i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14.\n<\/div>\n<div id=\"38\">\n<sup>[38]<\/sup> Por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 195.\n<\/div>\n<div id=\"39\">\n<sup>[39]<\/sup> Por. Orygenes, <i>Przeciw Celsusowi<\/i>, I, 9; VI, 22.\n<\/div>\n<div id=\"40\">\n<sup>[40]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 103-105.\n<\/div>\n<div id=\"41\">\n<sup>[41]<\/sup> Por. A. Klawek, <i>Noc Betlejemska. Historja czy legenda?<\/i>, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa 1921, s. 28-29.\n<\/div>\n<div id=\"42\">\n<sup>[42]<\/sup> Za: T. Margul, <i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14; ten sam cytat te\u017c w: ten\u017ce, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, \u201eEuhemer\u201d rok IV (1960) nr 1 (14), s. 9.\n<\/div>\n<div id=\"43\">\n<sup>[43]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 103. Tak samo J.D. Artymowski,<i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 4; ten\u017ce, <i>Cesarze rzymscy wobec kultu Mitry<\/i>, \u201eEuhemer\u201d rok XXV (1981) nr 2 (120), s. 31.\n<\/div>\n<div id=\"44\">\n<sup>[44]<\/sup> Por. J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 3.\n<\/div>\n<div id=\"45\">\n<sup>[45]<\/sup> M.J. Vermaseren, <i>Corpus inscriptionum et mommentorum religionis mithriacae<\/i>, t. I i II, Hague 1956, 1960.\n<\/div>\n<div id=\"46\">\n<sup>[46]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 211.\n<\/div>\n<div id=\"47\">\n<sup>[47]<\/sup> Plutarch, <i>Pomp.<\/i>, XXIV, 5.\n<\/div>\n<div id=\"48\">\n<sup>[48]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 102; por. te\u017c: M. Pietrzykowski,<i>Misteria Mitry<\/i>, art. cyt., s. 147.\n<\/div>\n<div id=\"49\">\n<sup>[49]<\/sup> Por. Mi. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 214.\n<\/div>\n<div id=\"50\">\n<sup>[50]<\/sup> Por. J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 4.\n<\/div>\n<div id=\"51\">\n<sup>[51]<\/sup> Por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 202.\n<\/div>\n<div id=\"52\">\n<sup>[52]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"53\">\n<sup>[53]<\/sup> Tam\u017ce, s. 106. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"54\">\n<sup>[54]<\/sup> J. Keller, <i>Jezus<\/i>, w: <i>Od Moj\u017cesza do Mahometa<\/i>, red. ten\u017ce, Warszawa 1987, s. 136. Taki sam zarzut stawia T. Margul w: <i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14; por. te\u017c: ten\u017ce, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, art. cyt., s. 16.\n<\/div>\n<div id=\"55\">\n<sup>[55]<\/sup> Por. A. Klawek, <i>Noc Betlejemska<\/i>, dz. cyt., s. 29-30.\n<\/div>\n<div id=\"56\">\n<sup>[56]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 107.\n<\/div>\n<div id=\"57\">\n<sup>[57]<\/sup> Por. Justyn M\u0119czennik, <i>Dialog z \u017bydem Tryfonem<\/i>, 70.\n<\/div>\n<div id=\"58\">\n<sup>[58]<\/sup><span lang=\"en-US\"> Por. Hieronim, <i>Adversus Iovianum<\/i>, I, 7.<\/span>\n<\/div>\n<div id=\"59\">\n<sup>[59]<\/sup><span lang=\"en-US\"> Por. Kommodian, <i>Instructiones<\/i>, I, 13.<\/span>\n<\/div>\n<div id=\"60\">\n<sup>[60]<\/sup> Por. Firmicus Maternus, <i>De errore profanarum religionum<\/i>, XX,5.\n<\/div>\n<div id=\"61\">\n<sup>[61]<\/sup> Por. J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 4.\n<\/div>\n<div id=\"62\">\n<sup>[62]<\/sup> Por. te\u017c: M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 211; ten\u017ce <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 96; J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 107; M. Pietrzykowski, <i>Misteria Mitry<\/i>, art. cyt., s. 143,146; M. Jaczynowska, <i>Zwyci\u0119stwo i kl\u0119ska Mitry<\/i>, art. cyt., s. 14; ta\u017c, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 212; D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 196; J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 4.\n<\/div>\n<div id=\"63\">\n<sup>[63]<\/sup> Por. J. Keller, <i>Jezus<\/i>, dz. cyt., s. 136.\n<\/div>\n<div id=\"64\">\n<sup>[64]<\/sup> Justyn, <i>Apologia I<\/i>, 66.\n<\/div>\n<div id=\"65\">\n<sup>[65]<\/sup> Tertulian, <i>Preskrypcja przeciw heretykom<\/i>, 40.\n<\/div>\n<div id=\"66\">\n<sup>[66]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 108.\n<\/div>\n<div id=\"67\">\n<sup>[67]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 213, 214.\n<\/div>\n<div id=\"68\">\n<sup>[68]<\/sup> Por. J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 109.\n<\/div>\n<div id=\"69\">\n<sup>[69]<\/sup> Por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 191.\n<\/div>\n<div id=\"70\">\n<sup>[70]<\/sup> Justyn, <i>Apologia I<\/i>, 66. Por. te\u017c: D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 206.\n<\/div>\n<div id=\"71\">\n<sup>[71]<\/sup> Por. <i>Katechizm Ko\u015bcio\u0142a katolickiego<\/i>, Pozna\u0144 1994, pkt. 1324 i 1407 (s. 319 i 338).\n<\/div>\n<div id=\"72\">\n<sup>[72]<\/sup> Por. J.Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 110.\n<\/div>\n<div id=\"73\">\n<sup>[73]<\/sup> M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 215. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"74\">\n<sup>[74]<\/sup> S. Szydelski, <i>Pocz\u0105tki chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, Warszawa 1911, s. 255; por. te\u017c: M. Simon, <i>Cywilizacja wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, Warszawa 1992, s. 88.\n<\/div>\n<div id=\"75\">\n<sup>[75]<\/sup> Tertulian, <i>Preskrypcja przeciw heretykom<\/i>, 40.\n<\/div>\n<div id=\"76\">\n<sup>[76]<\/sup> M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 213, 215.\n<\/div>\n<div id=\"77\">\n<sup>[77]<\/sup> Tam\u017ce, s. 213.\n<\/div>\n<div id=\"78\">\n<sup>[78]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 108 i przyp. 42 na s. 501.\n<\/div>\n<div id=\"79\">\n<sup>[79]<\/sup> Por. E. D\u0105browski, <i>Podr\u0119czna encyklopedia biblijna<\/i>, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa \u2013 Lublin 1959, s. 399, 411.\n<\/div>\n<div id=\"80\">\n<sup>[80]<\/sup> Por. W. Szafra\u0144ski, <i>Misterium Mitry<\/i>, art. cyt., s. 10.\n<\/div>\n<div id=\"81\">\n<sup>[81]<\/sup> Por. M. Simon, <i>Cywilizacja wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 88, 462.\n<\/div>\n<div id=\"82\">\n<sup>[82]<\/sup> Por. D. Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 363, przyp. 10.\n<\/div>\n<div id=\"83\">\n<sup>[83]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 108.\n<\/div>\n<div id=\"84\">\n<sup>[84]<\/sup> W dost\u0119pnych mi opracowaniach na temat mitraizmu (wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich wymieni\u0142em w przypisach do niniejszego tekstu) podaje si\u0119 tylko wy\u017cej wspomniane \u015bwiadectwa Tertuliana i Justyna jako tych pisarzy, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 cokolwiek na temat quasi-eucharystii u mitraist\u00f3w \u2013 por. np. J.D. Artymowski,<i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 13, przyp. 134; por. te\u017c: M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 215. Jedynie cytowany wcze\u015bniej Kruszy\u0144ski zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 (cho\u0107 w spos\u00f3b na tyle lakoniczny i zaowoalowany, \u017ce nawet nie wiadomo, czy o to w\u0142a\u015bnie mu chodzi), \u017ce quasi-eucharysti\u0119 mitraistyczn\u0105 (oraz chrzest u wyznawc\u00f3w Mitry) opisywa\u0142 tak\u017ce Hieronim i Augustyn \u2013 por. J\u00f3zef Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 112-113. Niestety, Kruszy\u0144ski nie podaje ju\u017c, gdzie Hieronim i Augustyn tak pisali (za\u015b moje precyzyjne przeszukanie wszystkich dost\u0119pnych dzie\u0142 Hieronima i Augustyna nie ujawni\u0142o \u017cadnych danych tego typu). Nawet gdyby by\u0142a to prawda i autorzy ci rzeczywi\u015bcie opisywaliby \u201echrzest\u201d i \u201eeucharysti\u0119\u201d u mitraist\u00f3w w spos\u00f3b, z kt\u00f3rego wynika\u0142oby, \u017ce obrz\u0119dy te s\u0105 identyczne jak u chrze\u015bcijan, to te \u015bwiadectwa i tak by\u0142yby ju\u017c zbyt p\u00f3\u017ane. Musia\u0142aby one powsta\u0107 bowiem co najmniej w V wieku n.e., czyli w okresie, gdy chrze\u015bcija\u0144stwo praktykowa\u0142o swe obrz\u0119dy ju\u017c od niemal p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca lat. Takie \u015bwiadectwa po raz kolejny nie mog\u0142yby wi\u0119c w \u017cadnym wypadku \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce to akurat wyznawcy kultu Mitry zainspirowali obrz\u0119dowo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 (a nie na przyk\u0142ad odwrotnie, co jest bardzo mo\u017cliwe, skoro jak wy\u017cej wspomniano, mitraizm mia\u0142 bardzo synkretyczny charakter i ch\u0119tnie wch\u0142ania\u0142 inne wierzenia i zwyczaje religijne nawet co do swej obrz\u0119dowo\u015bci \u2013 na ten temat por. te\u017c: M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 214).\n<\/div>\n<div id=\"85\">\n<sup>[85]<\/sup> Por. M.J. Vermaseren, <i>Corpus inscriptionum et mommentorum religionis mithriacae<\/i>, t. II, Hague 1960, s. 265.\n<\/div>\n<div id=\"86\">\n<sup>[86]<\/sup> Tam\u017ce.\n<\/div>\n<div id=\"87\">\n<sup>[87]<\/sup> J. Wierusz Kowalski, <i>Geneza i rozw\u00f3j kultu w pierwszych wiekach chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, w: <i>Katolicyzm staro\u017cytny\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 361, przyp. 77. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"88\">\n<sup>[88]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104.\n<\/div>\n<div id=\"89\">\n<sup>[89]<\/sup> Por. np. T. Margul, <i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14; por. te\u017c: ten\u017ce, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, art. cyt., s. 15; W. Szafra\u0144ski,<i>Misterium Mitry<\/i>, art. cyt., s. 10.\n<\/div>\n<div id=\"90\">\n<sup>[90]<\/sup> Por. T. Margul, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, art. cyt., s. 15; por. te\u017c: J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 8; M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 212.\n<\/div>\n<div id=\"91\">\n<sup>[91]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 212; por. te\u017c: J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 8.\n<\/div>\n<div id=\"92\">\n<sup>[92]<\/sup> Pseudo-Dionizy Aeoropagita, <i>List VII<\/i>, t\u0142um. E. Bu\u0142hak, <i>Dzie\u0142a \u015bwi\u0119tego Dionizyusza Aeropagity<\/i>, Krak\u00f3w 1932, s. 258.\n<\/div>\n<div id=\"93\">\n<sup>[93]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104 i przyp. 18 na s. 500.\n<\/div>\n<div id=\"94\">\n<sup>[94]<\/sup> Tam\u017ce, s. 104.\n<\/div>\n<div id=\"95\">\n<sup>[95]<\/sup> Por. M.J. Vermaseren, <i>Corpus inscriptionum\u2026<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 42.\n<\/div>\n<div id=\"96\">\n<sup>[96]<\/sup> Tam\u017ce, s. 79. Por. te\u017c: tam\u017ce, s. 127-128 i 371-372, gdzie r\u00f3wnie\u017c przedstawiono boga Ajona z kluczem albo kluczami w r\u0119ku. W I tomie swego<i>Corpus inscriptionum\u2026<\/i>, (Hague 1956) Vermaseren pisze: \u201eKlucz atrybutem Ajona\u201d (s. 337). Por. te\u017c: J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 107; T. Margul,<i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14; ten\u017ce, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, art. cyt., s. 15.\n<\/div>\n<div id=\"97\">\n<sup>[97]<\/sup> Por. tam\u017ce, s. 88.\n<\/div>\n<div id=\"98\">\n<sup>[98]<\/sup> Tam\u017ce, s. 96, znalezisko nr 1210 i por. tam\u017ce, s. 108, znalezisko nr 1257.\n<\/div>\n<div id=\"99\">\n<sup>[99]<\/sup> Tam\u017ce, s. 179, znalezisko nr 1496.\n<\/div>\n<div id=\"100\">\n<sup>[100]<\/sup> Wi\u0119cej na ich temat w: J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 5, 8.\n<\/div>\n<div id=\"101\">\n<sup>[101]<\/sup> Por. M.J. Vermaseren, <i>Corpus inscriptionum\u2026<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 356, znalezisko nr 2268.\n<\/div>\n<div id=\"102\">\n<sup>[102]<\/sup> Por. tam\u017ce, t. I, dz. cyt., s. 145, znalezisko nr 318.\n<\/div>\n<div id=\"103\">\n<sup>[103]<\/sup> Tam\u017ce, s. 328, znalezisko nr 988.\n<\/div>\n<div id=\"104\">\n<sup>[104]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 108.\n<\/div>\n<div id=\"105\">\n<sup>[105]<\/sup> Taki opis mo\u017cna znale\u017a\u0107 bardzo cz\u0119sto w literaturze po\u015bwi\u0119conej mitraizmowi, por. cho\u0107by M. Pietrzykowski, <i>Misteria Mitry<\/i>, art. cyt., s. 147-148; M. Jaczynowska, <i>Zwyci\u0119stwo i kl\u0119ska Mitry<\/i>, art. cyt., s. 15; ta\u017c, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 213-215; M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 212-213; O. Hirsch, <i>Kult Mitry w Rzymie<\/i>, \u201eFilomata\u201d nr 229 (1969), s. 464. O siedmiu stopniach wtajemniczenia w kulcie Mitry pisz\u0105 te\u017c: W. Szafra\u0144ski, <i>Misterium Mitry<\/i>, art. cyt., s. 10; oraz J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 109.\n<\/div>\n<div id=\"106\">\n<sup>[106]<\/sup> Por. M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 215.\n<\/div>\n<div id=\"107\">\n<sup>[107]<\/sup> Hieronim, <i>Do Lety<\/i>, <i>List CVII<\/i>.\n<\/div>\n<div id=\"108\">\n<sup>[108]<\/sup> <i>Quaest. vet. et. novi Test.<\/i>, 114, 12.\n<\/div>\n<div id=\"109\">\n<sup>[109]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 213. Pono\u0107 pr\u00f3cz Hieronima r\u00f3wnie\u017c pewne inskrypcje informuj\u0105 nas o tych stopniach wtajemniczenia \u2013 por. D. Musia\u0142, <i>Antyczne korzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 201.\n<\/div>\n<div id=\"110\">\n<sup>[110]<\/sup> Por. <i>Encyklopedia biblijna<\/i>, Warszawa 1999, s. 672.\n<\/div>\n<div id=\"111\">\n<sup>[111]<\/sup> K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104.\n<\/div>\n<div id=\"112\">\n<sup>[112]<\/sup> J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 14.\n<\/div>\n<div id=\"113\">\n<sup>[113]<\/sup> Por. <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 171.\n<\/div>\n<div id=\"114\">\n<sup>[114]<\/sup> Por. J. Danielou, H.I. Marrou, <i>Historia Ko\u015bcio\u0142a<\/i>, t. I, Warszawa 1986, s. 219.\n<\/div>\n<div id=\"115\">\n<sup>[115]<\/sup> Por. tam\u017ce, s. 156.\n<\/div>\n<div id=\"116\">\n<sup>[116]<\/sup> J.D. Artymowski, <i>Symbolika mitraizmu<\/i>, art. cyt., s. 15.\n<\/div>\n<div id=\"117\">\n<sup>[117]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 108.\n<\/div>\n<div id=\"118\">\n<sup>[118]<\/sup> J. Flawiusz, <i>Dawne dzieje Izraela<\/i>, XVIII, 1, 3.\n<\/div>\n<div id=\"119\">\n<sup>[119]<\/sup> Tam\u017ce, XVIII,1,5.\n<\/div>\n<div id=\"120\">\n<sup>[120]<\/sup> J. Flawiusz, <i>Wojna \u017cydowska<\/i>, VII, 8, 7 i I, 33, 2.\n<\/div>\n<div id=\"121\">\n<sup>[121]<\/sup> T. Margul, <i>Chrze\u015bcija\u0144ski spadek po mitraizmie<\/i>, art. cyt., s. 14; por. te\u017c: ten\u017ce, <i>Mitraizm a protochrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, art. cyt., s. 16.\n<\/div>\n<div id=\"122\">\n<sup>[122]<\/sup> Por. tam\u017ce.\n<\/div>\n<div id=\"123\">\n<sup>[123]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104, 108.\n<\/div>\n<div id=\"124\">\n<sup>[124]<\/sup> Tam\u017ce, s. 108 i 501, przyp. 43.\n<\/div>\n<div id=\"125\">\n<sup>[125]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 213.\n<\/div>\n<div id=\"126\">\n<sup>[126]<\/sup> <i>Commodus<\/i>, 9.\n<\/div>\n<div id=\"127\">\n<sup>[127]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 213; por. te\u017c: M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 219.\n<\/div>\n<div id=\"128\">\n<sup>[128]<\/sup> <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 171.\n<\/div>\n<div id=\"129\">\n<sup>[129]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 212, 215; por. te\u017c: M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"130\">\n<sup>[130]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 104-105.\n<\/div>\n<div id=\"131\">\n<sup>[131]<\/sup> Ignacy Antioche\u0144ski, <i>Do Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji<\/i>, IX, 1.\n<\/div>\n<div id=\"132\">\n<sup>[132]<\/sup> <i>List Barnaby<\/i>, XV, 9.\n<\/div>\n<div id=\"133\">\n<sup>[133]<\/sup> <i>Didache<\/i>, XIV, 1.\n<\/div>\n<div id=\"134\">\n<sup>[134]<\/sup> Tertulian, <i>O ba\u0142wochwalstwie<\/i>, XIV, 7.\n<\/div>\n<div id=\"135\">\n<sup>[135]<\/sup> <i>Aboda zara<\/i>, 6a.\n<\/div>\n<div id=\"136\">\n<sup>[136]<\/sup> E. Bianchi, <i>Niedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka<\/i>, Pozna\u0144 1998, s. 122. Kursywa od J.L.\n<\/div>\n<div id=\"137\">\n<sup>[137]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 105.\n<\/div>\n<div id=\"138\">\n<sup>[138]<\/sup> Tam\u017ce. Kursywa od J.L. Tak te\u017c: J. Kruszy\u0144ski, <i>Mithra<\/i>, art. cyt., s. 114.\n<\/div>\n<div id=\"139\">\n<sup>[139]<\/sup> J. Ratzinger, <i>Duch liturgii<\/i>, Pozna\u0144 2002, s. 98.\n<\/div>\n<div id=\"140\">\n<sup>[140]<\/sup> Por. Hipolit, <i>Komentarz do Daniela<\/i>, IV, 23, 3. Wspomniany tekst Hipolita patrz cho\u0107by w: J. Naumowicz, <i>Geneza chrze\u015bcija\u0144skiej rachuby lat<\/i>, Krak\u00f3w 2000, s. 72, przyp. 126.\n<\/div>\n<div id=\"141\">\n<sup>[141]<\/sup> Por. K. Deschner, <i>I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 105.\n<\/div>\n<div id=\"142\">\n<sup>[142]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 212, 215; por. te\u017c: M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"143\">\n<sup>[143]<\/sup> Por. A. Robertson, <i>Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, Warszawa 1961, s. 106, przyp. 25. W przypisie tym zwraca on r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na to, \u017ce \u201eFala mitraizmu wzmog\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej\u201d ni\u017c chrze\u015bcija\u0144stwo.\n<\/div>\n<div id=\"144\">\n<sup>[144]<\/sup> Por. M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. I, dz. cyt., s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"145\">\n<sup>[145]<\/sup> Por. M. Jaczynowska, <i>Religie \u015bwiata rzymskiego<\/i>, dz. cyt., s. 215, 220; por. te\u017c: M. Eliade, <i>Historia wierze\u0144 i idei religijnych<\/i>, t. II, dz. cyt., s. 215; <i>Leksykon religioznawczy<\/i>, dz. cyt., s. 171; J.Keller, <i>Drogi i kierunki kszta\u0142towania katolicyzmu staro\u017cytnego<\/i>, dz. cyt., s. 210.\n<\/div>\n<div id=\"146\">\n<sup>[146]<\/sup> Por. Daniel-Rops, <i>Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 363.\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Niniejszy tekst jest polemik\u0105 z 11 rozdzia\u0142em ksi\u0105\u017cki Karlheinza Deschnera pt.I znowu zapia\u0142 kur[1]. W rozdziale tym Deschner za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych paralel pomi\u0119dzy mitraizmem a chrze\u015bcija\u0144stwem pr\u00f3buje dowodzi\u0107, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo zaczerpn\u0119\u0142o swe najwa\u017cniejsze wierzenia, koncepcje i obrz\u0119dy w\u0142a\u015bnie od mitraizmu.&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[974],"tags":[],"class_list":["post-525","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ateizm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/525","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=525"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/525\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=525"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=525"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=525"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}