{"id":521,"date":"2017-08-06T15:19:13","date_gmt":"2017-08-06T13:19:13","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=521"},"modified":"2017-08-06T15:19:13","modified_gmt":"2017-08-06T13:19:13","slug":"relacje-biblijne-sa-wiarygodne-niz-relacje-historyczne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/relacje-biblijne-sa-wiarygodne-niz-relacje-historyczne\/","title":{"rendered":"CZY RELACJE BIBLIJNE S\u0104 MNIEJ WIARYGODNE NI\u017b RELACJE HISTORYCZNE?"},"content":{"rendered":"
\n

<\/h2>\n<\/header>\n
\nW tzw. naturalistycznym, racjonalistycznym czy obiektywnym nurcie analizy Biblii istnieje pewien zestaw uprzednio przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144 metodologicznych, kt\u00f3re nie pozostaj\u0105 bez wp\u0142ywu na ostateczne wnioski wyci\u0105gane przez krytyk\u00f3w wyznaj\u0105cych powy\u017csze pogl\u0105dy. Cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 owych za\u0142o\u017ce\u0144 jest przedk\u0142adanie przekazu historycznego nad biblijny, a nast\u0119pnie dyskredytowanie Biblii za pomoc\u0105 relacji historycznych lub twierdze\u0144, \u017ce Biblia jest niewiarygodna w jakim\u015b punkcie, poniewa\u017c historia nie potwierdza jakiej\u015b jej relacji. W niniejszym tek\u015bcie, kt\u00f3ry jest raczej tylko szkicem i przyczynkiem do powa\u017cniejszego opracowania na ten temat (zagadnienie to wymaga o wiele bardziej rozszerzonego studium i polemiki), chcia\u0142bym si\u0119 zaj\u0105\u0107 analiz\u0105 tego typu twierdze\u0144 i za\u0142o\u017ce\u0144, poniewa\u017c tak naprawd\u0119 w ca\u0142ym sporze o wiarygodno\u015b\u0107 Pisma \u015awi\u0119tego mi\u0119dzy jej zwolennikami i przeciwnikami (a tak\u017ce w ka\u017cdej analizie biblijnej podejmowanej przez tzw. niewierz\u0105cych) za\u0142o\u017cenia te odgrywaj\u0105 decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119. Na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119, \u017ce wnioski, jakie ci \u201eracjonalistyczni\u201d i \u201eniewierz\u0105cy\u201d krytycy Biblii wyci\u0105gaj\u0105 podczas swych analiz, to wynik \u201ebezstronnego\u201d, \u201enaukowego\u201d i \u201erozs\u0105dnego\u201d rozumowania \u2013 \u201ebezstronnego\u201d, rzecz jasna: ich zdaniem, bo pozbawionego spojrzenia z perspektywy wyznaniowej. W rzeczywisto\u015bci jednak to tylko pozory, bowiem przyst\u0119puj\u0105c do analizy biblijnej, owi krytycy tylnymi drzwiami wpychaj\u0105 w ni\u0105 ca\u0142y baga\u017c filozoficznych za\u0142o\u017ce\u0144, kt\u00f3re z g\u00f3ry okre\u015blaj\u0105 ich przysz\u0142e wnioski. Nie jest to wi\u0119c analiza bezstronna. Owe za\u0142o\u017cenia przedstawiaj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:
\n1) Pisarze biblijni \u2013 w przeciwie\u0144stwie do innych historyk\u00f3w swego czasu \u2013 nie byli obiektywni, bowiem pisali z pozycji wyznaniowej i religijnej. Ich celem by\u0142 przekaz z punktu widzenia ich wiary, a nie obiektywne relacjonowanie prawdy historycznej[1]<\/sup>.
\n2) Je\u015bli jakie\u015b inne \u017ar\u00f3d\u0142a nie wspominaj\u0105 o czym\u015b, co wspomina Biblia, to nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce prawdopodobnie jest to wymys\u0142, oszustwo czy fantazja pisarzy biblijnych. W najlepszym wypadku nale\u017cy w\u00f3wczas pow\u0105tpiewa\u0107 w dan\u0105 relacj\u0119 biblijn\u0105[2]<\/sup>.
\n3) Pisarze biblijni pope\u0142niali czasem b\u0142\u0119dy historyczne, st\u0105d ich relacje s\u0105 niewiarygodne i nale\u017cy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich pisz\u0105cych na dany temat[3]<\/sup>.
\n4) Pisarze biblijni mogli zmy\u015bla\u0107, st\u0105d nale\u017cy w odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich pisz\u0105cych na dany temat[4]<\/sup>.
\n5) Pisarze biblijni nie byli bezstronni, st\u0105d nale\u017cy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich pisz\u0105cych na dany temat[5]<\/sup>.
\n6) Poszczeg\u00f3lne ksi\u0119gi biblijne powsta\u0142y \u201ed\u0142ugo\u201d po opisywanych wydarzeniach, nie mog\u0105 wi\u0119c stanowi\u0107 wiarygodnego \u017ar\u00f3d\u0142a informacji o tych wydarzeniach[6]<\/sup>.
\n7) Nie posiadamy orygina\u0142\u00f3w Biblii, istnieje wi\u0119c ryzyko, \u017ce kopi\u015bci sfa\u0142szowali tekst podczas przepisywania go[7]<\/sup>.
\nKa\u017cdy, kto kiedykolwiek b\u0119dzie rozmawia\u0142 z tzw. niewierz\u0105cym czy racjonalistycznym krytykiem Biblii, wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej zauwa\u017cy bez trudu, \u017ce w przypadku konfrontacji Biblii z histori\u0105 ca\u0142y sp\u00f3r b\u0119dzie rozbija\u0107 si\u0119 tak naprawd\u0119 w\u0142a\u015bnie o te wst\u0119pne za\u0142o\u017cenia, przy kt\u00f3rych reszta sporu b\u0119dzie stanowi\u0107 jedynie dalszy plan. Ka\u017cde rozumowanie, ka\u017cdy wniosek krytyki tego pokroju na temat konkretnego tekstu Biblii przy jej analizie w konfrontacji z histori\u0105 \u201e\u015bwieck\u0105\u201d wychodzi w\u0142a\u015bnie z tych za\u0142o\u017ce\u0144, a potem do nich wraca. Czasem prezentuje si\u0119 tylko same te za\u0142o\u017cenia jako \u201eoczywiste fakty\u201d, co oczywi\u015bcie nie ma nic wsp\u00f3lnego z \u017cadnym powa\u017cnym prezentowaniem uzasadnionego stanowiska, wi\u0119c nie b\u0119d\u0119 si\u0119 tym dalej zajmowa\u0142. Przejd\u0119 teraz do szczeg\u00f3\u0142owej analizy powy\u017cszych punkt\u00f3w.
\n1) Pisarze biblijni \u2013 w przeciwie\u0144stwie do innych historyk\u00f3w swego czasu \u2013 nie byli obiektywni, bowiem pisali z pozycji wyznaniowej i religijnej. Ich celem by\u0142 przekaz z punktu widzenia ich wiary, a nie obiektywne relacjonowanie prawdy historycznej.<\/i>
\nZarzut ten jest niekonsekwentny, skoro w zasadzie uznawani przez wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w za wiarygodnych, wszyscy inni historycy czas\u00f3w biblijnych r\u00f3wnie\u017c prezentowali swoj\u0105 wizj\u0119 historii z perspektywy wyznaniowej i religijnej. Dotyczy to tak\u017ce tych, kt\u00f3rych relacje por\u00f3wnuje si\u0119 z relacjami biblijnymi (w celu zdyskredytowania tych ostatnich). Rozmaici zwolennicy przeciwstawiania historii i Biblii praktycznie nigdy nie wspominaj\u0105, \u017ce staro\u017cytnymi kronikarzami byli przewa\u017cnie kr\u00f3lowie lub ich nadworni kap\u0142ani, kt\u00f3rzy r\u00f3wnie\u017c postrzegali histori\u0119 z perspektywy religijnej. Je\u015bli chodzi o staro\u017cytnych historyk\u00f3w-kap\u0142an\u00f3w, to nie trzeba daleko szuka\u0107: wystarczy wspomnie\u0107 babilo\u0144skiego kap\u0142ana Berossusa, jednego z najs\u0142ynniejszych historyk\u00f3w staro\u017cytno\u015bci, kt\u00f3ry napisa\u0142 histori\u0119 Babilonii pt. Babyloniaca<\/i>, znan\u0105 te\u017c jako Chaldaica<\/i>[8]<\/sup>. Wystarczy te\u017c przywo\u0142a\u0107 posta\u0107 J\u00f3zefa Flawiusza, s\u0142ynnego i cz\u0119sto por\u00f3wnywanego z pisarzami biblijnymi historyka \u017cydowskiego z czas\u00f3w Jezusa, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z rodu kap\u0142a\u0144skiego i sam by\u0142 od 19 roku \u017cycia faryzeuszem[9]<\/sup>. Encyclopedia Britannica<\/i> okre\u015bli\u0142a go nawet mianem \u201ehistoryka zakonnego\u201d[10]<\/sup>. Flawiusz tak\u017ce opisywa\u0142 histori\u0119 \u015bwieck\u0105 z punktu widzenia religijnego, twierdzi\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce poga\u0144ski kr\u00f3l Cyrus wyda\u0142 sw\u00f3j dekret o uwolnieniu \u017byd\u00f3w z Babilonu pod wp\u0142ywem lektury Ksi\u0119gi proroka Izajasza[11]<\/sup>. Taki spos\u00f3b relacjonowania historii jest oczywi\u015bcie jaskrawym przyk\u0142adem tego, jak czyj\u015b pogl\u0105d religijny wp\u0142ywa na spos\u00f3b relacjonowania przeze\u0144 wydarze\u0144. Nie przeszkadza to jednak historykom ustala\u0107 pewnych fakt\u00f3w historycznych wy\u0142\u0105cznie na podstawie relacji Flawiusza (jak dalej jeszcze uka\u017c\u0119 na konkretnych przyk\u0142adach). Tak\u017ce \u201eracjonali\u015bci\u201d odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto do Flawiusza, i to r\u00f3wnie\u017c wtedy, kiedy chc\u0105 przeciwstawi\u0107 przekazom ewangelicznym jaki\u015b przekaz \u201ehistorii \u015bwieckiej\u201d. Dalej napisz\u0119 o tym wi\u0119cej, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do konkretnych przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re \u0142atwo sprawdzi\u0107.
\nJe\u015bli natomiast chodzi o pozabiblijne relacje historyczne przekazywane nam przez staro\u017cytnych kr\u00f3l\u00f3w-historyk\u00f3w, to przypatrzmy si\u0119 na pocz\u0105tek pewnej relacji historycznej uwiecznionej na steli z Tell Nimrud, zawieraj\u0105cej inskrypcj\u0119 Aszurnasirapli II, w kt\u00f3rej kr\u00f3l opisuje swoje osi\u0105gni\u0119cia polityczne z takiej oto perspektywy religijnej:<\/p>\n

\u201eKr\u00f3l, kt\u00f3ry wyrusza z pomoc\u0105 wielkich bog\u00f3w, swoich pan\u00f3w, kt\u00f3rego r\u0119ka podbi\u0142a wszystkie kraje i opanowa\u0142 wszystkie \u0142a\u0144cuchy g\u00f3rskie, i otrzyma\u0142 od nich trybut, wzi\u0105\u0142 zak\u0142adnik\u00f3w i umocni\u0142 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 nad wszystkimi krajami\u201d[12]<\/sup>.<\/p>\n

W pewnym asyryjskim dokumencie w ten oto spos\u00f3b relacjonuje si\u0119 histori\u0119:<\/p>\n

\u201ePot\u0119\u017cn\u0105 moc\u0105, kt\u00f3r\u0105 mi Aszur u\u017cyczy\u0142, silnym or\u0119\u017cem, kt\u00f3ry podarowa\u0142 mi [b\u00f3g] Nergal, krocz\u0105cy przede mn\u0105, pokona\u0142em ich\u201d[13]<\/sup>.<\/p>\n

Podobne wyznania mo\u017cemy znale\u017a\u0107 w innych dokumentach staro\u017cytnych z rejon\u00f3w Bliskiego Wschodu, w kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c opisuje si\u0119 histori\u0119 z perspektywy religijnej:<\/p>\n

\u201eJa za\u015b b\u0142aga\u0142em [bog\u00f3w] Aszura, Sina, Szamasza, Bela, Nabu, Nergala, boginie Isztar z Niniwy i Isztar z Arbela, bog\u00f3w, kt\u00f3rym ufam, o pokonanie pot\u0119\u017cnego wroga. Mego b\u0142agania rych\u0142o wys\u0142uchali, przybyli mi z pomoc\u0105\u201d[14]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eZ pomoc\u0105 Aszura, Sina i [innych] wielkich bog\u00f3w, moich pan\u00f3w, jego si\u0142y zbrojne ponios\u0142y kl\u0119sk\u0119 w walnej bitwie i uleg\u0142y rozproszeniu\u201d[15]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eAszur, Sin, Szamasz, Bel, Nergal, Nusku, kt\u00f3rzy kroczyli przede mn\u0105 i niszczyli moich wrog\u00f3w, wtr\u0105cili Szamasz-szum-ukina, mojego wrogiego brata, kt\u00f3ry mnie wzywa\u0142 do walki, w otch\u0142a\u0144 p\u0142on\u0105cego ognia. I przerwali jego \u017cycie\u201d[16]<\/sup>.<\/p>\n

Jednym z najbardziej wymownych przyk\u0142ad\u00f3w opisywania historii z religijnego punktu widzenia jest s\u0142ynny tzw. cylinder Cyrusa[17]<\/sup> (czy walec Cyrusa), spisany z okazji upadku Babilonu (539 rok p.n.e.). W taki oto spos\u00f3b opisuje si\u0119 w nim triumf Cyrusa:<\/p>\n

\u201eBogowie, kt\u00f3rzy w\u015br\u00f3d nich mieszkali, opu\u015bcili swe siedziby z gniewem za uprowadzenie ich do Babilonu. Marduk [jeden z bog\u00f3w \u2013 przyp. J.L.] [\u2026] rozgl\u0105da\u0142 si\u0119 po wszystkich krajach, wypatrywa\u0142 i szuka\u0142 kr\u00f3la sprawiedliwego wed\u0142ug \u017cyczenia serca swego (tzn. swojego zamys\u0142u), aby uj\u0105\u0107 jego r\u0119ce (tzn. aby uprawomocni\u0107 jego w\u0142adz\u0119). Cyrusa, kr\u00f3la Anszan, wymieni\u0142 nazwiskiem, do w\u0142adania wszech\u015bwiata og\u0142osi\u0142 imi\u0119 jego [\u2026]. Marduk, wielki pan, opiekun swoich ludzi, spojrza\u0142 rado\u015bnie na zbo\u017cne czyny jego i na jego sprawiedliwe serce, poleci\u0142 mu uda\u0107 si\u0119 do Babilonu, swego miasta, a drog\u0105 go prowadz\u0105c, jako przyjaciel i towarzysz kroczy\u0142 u jego boku [\u2026]. Bez walki, bez bitwy da\u0142 mu wkroczy\u0107 do Babilonu, swego miasta, uchroni\u0142 Babilon przed niedol\u0105. Nabunaida, bezbo\u017cnego kr\u00f3la, odda\u0142 w jego r\u0119ce\u201d[18]<\/sup>.<\/p>\n

Kolejny dokument, tzw. s\u0142ynna stela kr\u00f3la Meszy, znaleziona w 1868 roku w Dibanie (stolicy Moabu), podaje:<\/p>\n

\u201e[\u2026] on [tzn. Kamosz, b\u00f3g moabski; por. 1\u00a0Krl 11,7.33; 2 Krl 23,13; Jr 48,13.46; Sdz 11,24 \u2013 przyp. J.L.] ocali\u0142 mnie przed wszystkimi kr\u00f3lami i pozwoli\u0142 mi patrze\u0107 na wszystkich moich nieprzyjaci\u00f3\u0142 z g\u00f3ry (tzn. z lekcewa\u017ceniem) [\u2026]. Kamosz powiedzia\u0142 do mnie: \u00abId\u017a, zdob\u0105d\u017a Nebo, [kt\u00f3re le\u017cy] naprzeciw Izraela\u00bb. Poszed\u0142em i walczy\u0142em przeciwko niemu od \u015bwitu a\u017c do po\u0142udnia [\u2026]. A kr\u00f3l Izraela zbudowa\u0142 Jahaz i pozostawa\u0142 tam w czasie wojny ze mn\u0105. Ale Kamosz przep\u0119dzi\u0142 go przede mn\u0105, gdy ja z Moabu przywioz\u0142em 200 walecznych m\u0119\u017c\u00f3w\u201d[19]<\/sup>.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c staro\u017cytni pisarze grecko-rzymscy relacjonowali histori\u0119 z punktu widzenia wyznaniowego. Wierzyli oni tak\u017ce \u2013 tak samo jak autorzy biblijni \u2013 w nadnaturalne zjawiska, kt\u00f3re zawierali w historycznym opisie swych wydarze\u0144. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w. Swetoniusz nawet pisa\u0142 o cesarzach rzymskich, \u017ce czynili oni cuda:<\/p>\n

\u201eBrakowa\u0142o jeszcze Wespazjanowi powagi i jakby pewnej \u015bwi\u0119to\u015bci, mianowicie z powodu jego nag\u0142ego i jeszcze niedawnego wyniesienia na pryncypat. Lecz i to tak\u017ce przysz\u0142o. Kto\u015b z ludu ociemnia\u0142y, a kto\u015b drugi z bezw\u0142adn\u0105 nog\u0105 jednocze\u015bnie podeszli do wzniesienia, na kt\u00f3rym siedzia\u0142 cesarz, prosz\u0105c o pomoc w chorobie, jak\u0105 im wskaza\u0142 Serapis w widzeniu sennym: niewidomy odzyska wzrok, je\u015bli Wespazjan zwil\u017cy mu \u015blin\u0105 powieki, chromy odzyska w\u0142adz\u0119 w nodze, je\u015bli Wespazjan zechce go dotkn\u0105\u0107 pi\u0119t\u0105. Nikt nie chcia\u0142 uwierzy\u0107 w og\u00f3le w skuteczno\u015b\u0107 takiego zabiegu. Wespazjan nie mia\u0142 odwagi nawet spr\u00f3bowa\u0107 tego. Wreszcie za namow\u0105 przyjaci\u00f3\u0142 na publicznym zebraniu spr\u00f3bowa\u0142 jednego i drugiego zabiegu, skutek okaza\u0142 si\u0119 pomy\u015blny\u201d[20]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eDla powstrzymania zarazy i uzdrowienia ludno\u015bci z chor\u00f3b nie zaniedba\u0142 pomocy boskiej i ludzkiej, stosuj\u0105c wszelki rodzaj ofiar oraz \u015brodk\u00f3w lekarskich\u201d[21]<\/sup>.<\/p>\n

Historycy grecko-rzymscy sami wierzyli, \u017ce ich egzystencja jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z nadnaturalnymi zjawiskami. Herodot pisa\u0142, \u017ce \u201eprzede mn\u0105 historyk Hekatajos podawa\u0142 w Tebach sw\u00f3j rodow\u00f3d i r\u00f3d ten po ojcu odnosi\u0142 do boga jako do szesnastego przodka [\u2026]\u201d[22]<\/sup>.
\nPonadto Herodot r\u00f3wnie\u017c relacjonowa\u0142 histori\u0119 z religijnego punktu widzenia:<\/p>\n

\u201eAle oni nie mieli Heleny, \u017ceby j\u0105 m\u00f3c wyda\u0107, i cho\u0107 m\u00f3wili prawd\u0119, Hellenowie im nie wierzyli, gdy\u017c (\u017ceby powiedzie\u0107, co my\u015bl\u0119) b\u00f3stwo tak zrz\u0105dzi\u0142o, aby zupe\u0142n\u0105 sw\u0105 zag\u0142ad\u0105 objawili ludziom, i\u017c za wielkie bezprawia wielkie s\u0105 tak\u017ce kary ze strony bog\u00f3w. A to powiedzia\u0142em tak, jak mnie si\u0119 wydaje\u201d[23]<\/sup>.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c inni wielcy historycy staro\u017cytno\u015bci, tacy jak Ksenofont i Plutarch, relacjonowali histori\u0119 z wyznaniowego punktu widzenia:<\/p>\n

\u201eKr\u00f3l Agesipolis, gdy dowiedzia\u0142, \u017ce on ma przewodzi\u0107 wyprawie i gdy zwi\u0105zane z ni\u0105 ofiary wypad\u0142y dla\u0144 pomy\u015blnie, wyruszy\u0142 do Olimpii i tutaj, zn\u00f3w sk\u0142adaj\u0105c ofiary, zapytywa\u0142 boga, czy by\u0142oby dla\u0144 rzecz\u0105 zbo\u017cn\u0105 nie przyjmowa\u0107 propozycji pokojowych Argejczyk\u00f3w, a to z tej przyczyny, \u017ce nie wtedy, kiedy nadchodzi czas w\u0142a\u015bciwy, tylko wtedy, kiedy Lacedemo\u0144czycy zamierzaj\u0105 wkroczy\u0107, powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na miesi\u0105ce \u015bwi\u0105teczne. B\u00f3g za\u015b w odpowiedzi na to da\u0142 mu znak, \u017ce jest rzecz\u0105 zbo\u017cn\u0105 nie przyj\u0105\u0107 pokoju proponowanego na przek\u00f3r sprawiedliwo\u015bci. Stamt\u0105d wnet udawszy si\u0119 do Delf, zapyta\u0142 z kolei Apollona, czy i on o pokoju tym nie s\u0105dzi tego samego, co jego ojciec. Apollon za\u015b na to da\u0142 odpowied\u017a jednoznaczn\u0105. Wtedy dopiero Agesipolis, zabrawszy wojsko z Fliuntu, bo si\u0119 tam ono dla\u0144 zbiera\u0142o, p\u00f3ki on po miejscach \u015bwi\u0119tych w\u0119drowa\u0142, poprzez Neme\u0119 wtargn\u0105\u0142 do Argolidy\u201d[24]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eKilonejski rozlew krwi ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu niepokoi\u0142 Ateny, od kiedy wsp\u00f3lnik\u00f3w Kilona jako b\u0142agalnik\u00f3w Ateny archont Megakles zmusi\u0142 do zej\u015bcia w d\u00f3\u0142 i stawienia si\u0119 przed s\u0105dem. Schodz\u0105c trzymali si\u0119 ukr\u0119conego sznurka przywi\u0105zanego do tronu bogini, ale gdy przechodzili ko\u0142o \u015bwi\u0105tyni Bogi\u0144 Czcigodnych, sznurek samorzutnie si\u0119 urwa\u0142. Wtedy Megakles ze wsp\u00f3\u0142archontami ruszy\u0142, by ich pojma\u0107, jako \u017ce bogini odm\u00f3wi\u0142a przyj\u0119cia mod\u0142\u00f3w, i tych, co zostali na zewn\u0105trz, ukamienowali, ale i chroni\u0105cych si\u0119 u o\u0142tarzy na miejscu zabili. Tylko ci uszli ca\u0142o, kt\u00f3rzy wzywali pomocy swych \u017con\u201d[25]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eKimon jednak dla nabrania odwagi do rozpocz\u0119cia dzia\u0142a\u0144, stan\u0105wszy z flot\u0105 ko\u0142o Cypru, wys\u0142a\u0142 ludzi do wyroczni Ammona, by u tego boga zasi\u0119gn\u0105\u0107 rady w pewnej tajnej sprawie. Nikt nie wiedzia\u0142, w jakiej sprawie ich wys\u0142ano. I b\u00f3g tak\u017ce nie da\u0142 im odpowiedzi, ale od razu, jak tylko pytaj\u0105cy o rad\u0119 do\u0144 przyst\u0105pili, kaza\u0142 im odej\u015b\u0107: \u00abKimon sam ju\u017c jest u niego\u00bb. Us\u0142yszawszy to wys\u0142a\u0144cy wr\u00f3cili nad morze, a gdy stan\u0119li w obozie greckim, kt\u00f3ry wtedy znajdowa\u0142 si\u0119 ju\u017c w Egipcie, dowiedzieli si\u0119, \u017ce Kimon nie \u017cyje. A licz\u0105c dni do chwili owej wyroczni zrozumieli, \u017ce zagadkowe s\u0142owa, \u017ce \u00abju\u017c jest u bog\u00f3w\u00bb, to koniec tego cz\u0142owieka\u201d[26]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eEpidamnijczycy widz\u0105c, \u017ce nie otrzymaj\u0105 \u017cadnej pomocy od Korkirejczyk\u00f3w, nie wiedzieli, jak sobie poradzi\u0107. Wys\u0142ali wi\u0119c delegacj\u0119 do Delf z zapytaniem do boga, czy maj\u0105 miasto odda\u0107 pod opiek\u0119 Koryntyjczykom jako za\u0142o\u017cycielom i stara\u0107 si\u0119 u nich o jak\u0105\u015b pomoc. B\u00f3g odpowiedzia\u0142, \u017ce powinni miasto powierzy\u0107 Koryntyjczykom i przyj\u0105\u0107 ich kierownictwo\u201d[27]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eOt\u00f3\u017c kiedy Kilon radzi\u0142 si\u0119 wyroczni, b\u00f3g odpowiedzia\u0142 mu, \u017ceby w dzie\u0144 najwi\u0119kszego \u015bwi\u0119ta Dzeusa zaj\u0105\u0142 akropoli\u0119 ate\u0144sk\u0105\u201d[28]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eB\u00f3g delficki kaza\u0142 p\u00f3\u017aniej Lacedemo\u0144czykom przenie\u015b\u0107 gr\u00f3b Pauzaniasa na miejsce jego zgonu jeszcze teraz, jak g\u0142osz\u0105 napisy na stelach, gr\u00f3b jego znajduje si\u0119 na placu przed \u015bwi\u0119tym okr\u0119giem. Ponadto, poniewa\u017c dopu\u015bcili si\u0119 \u015bwi\u0119tokradztwa, b\u00f3g kaza\u0142 ofiarowa\u0107 Atenie Chalkiojkos w zamian za jedno cia\u0142o \u2013 dwa cia\u0142a. Lacedemo\u0144czycy wi\u0119c, wykonawszy dwa spi\u017cowe pos\u0105gi Pauzaniasa, z\u0142o\u017cyli je w ofierze bogini w zamian za niego samego. Ate\u0144czycy za\u015b, poniewa\u017c sam b\u00f3g uzna\u0142 ten post\u0119pek za \u015bwi\u0119tokradztwo, domagali si\u0119 od Lacedemo\u0144czyk\u00f3w wygnania winnych\u201d[29]<\/sup>.<\/p>\n

Liwiusz, kolejny z historyk\u00f3w staro\u017cytnych, pisa\u0142 o zjawiskach nadnaturalnych jak o czym\u015b jak najbardziej oczywistym:<\/p>\n

\u201eZnaki wr\u00f3\u017cebne, o kt\u00f3rych doniesiono w tym roku: na Polu Krustumi\u0144skim ptak, zwany ptakiem Sangusa, bi\u0142 dziobem w \u015bwi\u0119ty kamie\u0144; w Kampanii przem\u00f3wi\u0142a krowa; w Syrakuzach byk, kt\u00f3ry oddali\u0142 si\u0119 od stada na polu, pokry\u0142 i zap\u0142odni\u0142 krow\u0119 spi\u017cow\u0105. Na terenie krustumi\u0144skim odprawiono na miejscu jednodniowe mod\u0142y. W Kampanii oddano ow\u0105 krow\u0119 pod opiek\u0119 na koszt publiczny\u201d[30]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eNa terenie wejenckim urodzi\u0142 si\u0119 ch\u0142opiec z dwiema g\u0142owami, a w Synuessie z jedn\u0105 r\u0119k\u0105; w Auksymum za\u015b dziewczynka z z\u0119bami. Nad \u015bwi\u0105tyni\u0105 Saturna na forum rzymskim widziano za dnia przy pogodnym niebie rozpi\u0119t\u0105 t\u0119cz\u0119. Zab\u0142ys\u0142y naraz trzy s\u0142o\u0144ca. Jednej i tej samej nocy lecia\u0142o po niebie kilka pochodni. Lanuwi\u0144czycy i Ceryci[ ]<\/sup>twierdzili, \u017ce w ich mie\u015bcie widziano w\u0119\u017ca z grzyw\u0105, nakrapianego z\u0142otymi plamami. Twierdzono te\u017c z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce na terenie kampa\u0144skim przem\u00f3wi\u0142 w\u00f3\u0142\u201d[31]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eWypada\u0142o si\u0119 zatem spodziewa\u0107 wojny macedo\u0144skiej i przed jej podj\u0119ciem uznano za stosowne za\u017cegna\u0107 znaki wr\u00f3\u017cebne i szuka\u0107 pokoju z bogami w mod\u0142ach wskazanych przez ksi\u0119gi przeznacze\u0144. M\u00f3wiono za\u015b, \u017ce w Lanuwium widziano na niebie obraz wielkiej floty. W Prywernum wyros\u0142a z ziemi czarna we\u0142na. Na terenie wejenckim, ko\u0142o Remensu, spad\u0142 deszcz kamienny. Ca\u0142y obszar pompty\u0144ski pokryty zosta\u0142 szara\u0144cz\u0105 jakby chmurami. Na Polu Gallickim za orz\u0105cym p\u0142ugiem wyp\u0142ywa\u0142y ryby spod skib ziemi\u201d[32]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eDo tego dosz\u0142y dalsze zjawiska mno\u017c\u0105ce u ludzi skrupu\u0142y religijne: w Saturnii przez trzy dni, jak donoszono, pada\u0142 w mie\u015bcie krwawy deszcz; w Kalacji urodzi\u0142 si\u0119 osio\u0142 z trzema nogami, a byk i pi\u0119\u0107 kr\u00f3w zosta\u0142o trafionych naraz jednym piorunem; w Auksymum pada\u0142 deszcz ziemny\u201d[33]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eOt\u00f3\u017c w tym roku zameldowano z Anagnii dwa zjawiska wr\u00f3\u017cebne: widok pochodni na niebie oraz wydanie przez krow\u0119 g\u0142osu ludzkiego. Krow\u0119 t\u0119 chowa\u0142o si\u0119 tam na koszt publiczny. Podobnie w Minturnach w owych dniach widziano blask p\u0142on\u0105cego nieba. W Reate spad\u0142 deszcz kamienny. W Kumach na zamku przez trzy dni i trzy noce \u0142zawi\u0142 wizerunek Apollina. W mie\u015bcie Rzymie dwaj s\u0142udzy \u015bwi\u0105tynni zameldowali znaki wr\u00f3\u017cebne: jeden, \u017ce w \u015bwi\u0105tyni Fortuny wi\u0119ksza ilo\u015b\u0107 ludzi widzia\u0142a w\u0119\u017ca z grzyw\u0105; drugi, \u017ce w \u015bwi\u0105tyni Fortuny Pierworodnej, na Wzg\u00f3rzu Kwirynalskim, zaobserwowano dwa r\u00f3\u017cne zjawiska: na placu \u015bwi\u0105tynnym wyros\u0142a palma, a za dnia pada\u0142 krwawy deszcz\u201d[34]<\/sup>.<\/p>\n

\u201ePrzed losowaniem przez konsul\u00f3w teren\u00f3w dzia\u0142ania przedstawiono doniesienia o znakach wr\u00f3\u017cebnych. Na Polu Krustumi\u0144skim spad\u0142 z nieba kamie\u0144 do gaju Marsa. Na Polu Rzymskim urodzi\u0142o si\u0119 dziecko bez ko\u0144czyn. Widziano czworono\u017cnego w\u0119\u017ca. W Kapui pioruny uderzy\u0142y w wiele budynk\u00f3w. W Puteolach od uderzenia piorunu sp\u0142on\u0119\u0142y dwa okr\u0119ty. Poza tym by\u0142 w\u015br\u00f3d doniesie\u0144 jeszcze wilk \u015bcigany w Rzymie za dnia: wszed\u0142 do miasta bram\u0105 Kolli\u0144sk\u0105, a uszed\u0142 z niego p\u0119dzony przez wielki t\u0142um ludzi przez bram\u0119 Eskwili\u0144sk\u0105\u201d[35]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eDwa razy pod koniec tego roku zameldowano o deszczu kamiennym: raz spad\u0142 na Polu Rzymskim, raz na terenie wejenckim\u201d[36]<\/sup>.<\/p>\n

\u201eW Anagnii spad\u0142 deszcz ziemisty. W Lanuwium widziano na niebie pochodni\u0119. Obywatel rzymski Marek Waleriusz donosi\u0142, \u017ce w Kalacji na polu w\u0142asno\u015bci publicznej przez trzy dni i dwie noce sp\u0142ywa\u0142a z jego ogniska krew\u201d[37]<\/sup>.<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy historycy staro\u017cytni donosili te\u017c o cudach swych bog\u00f3w:<\/p>\n

\u201ePos\u0105g bogini przeniesiony zosta\u0142 na okr\u0119t, kiedy jednak przyby\u0142 do uj\u015bcia Tybru, bo Rzymianie pos\u0142ugiwali si\u0119 nim pod\u00f3wczas jako portem, statek stan\u0105\u0142 moc\u0105 bo\u017c\u0105 zatrzymany. Rzymianie przez czas d\u0142u\u017cszy usi\u0142owali tedy ca\u0142ymi gromadami ruszy\u0107 okr\u0119t z miejsca, ale mu\u0142 stawia\u0142 op\u00f3r i statek nie poci\u0105gn\u0105\u0142 dalej, a\u017c sprowadzono na\u0144 kap\u0142ank\u0119 bogini Westy. Jako taka powinna by\u0142a zachowa\u0107 dziewictwo, obawiano si\u0119 jednak, \u017ce da\u0142a si\u0119 uwie\u015b\u0107. Kiedy mia\u0142 si\u0119 odby\u0107 s\u0105d nad ni\u0105, uprosi\u0142a lud, aby rozstrzygni\u0119cie w tej sprawie zostawili bogini z Pessinus, po czym rozwi\u0105zawszy przepask\u0119 przyczepi\u0142a j\u0105 do przodu okr\u0119tu i zanios\u0142a pro\u015bb\u0119 do bogini, aby pozwoli\u0142a, by okr\u0119t ruszy\u0142 za ni\u0105, je\u015bli jest czyst\u0105 dziewic\u0105. Jako\u017c z chwil\u0105, gdy przyczepi\u0142a do okr\u0119tu przepask\u0119, ten ruszy\u0142 za ni\u0105 bez trudno\u015bci. Podziwiali wi\u0119c Rzymianie i oczywisty cud bogini, i dow\u00f3d cnotliwo\u015bci dziewicy. Tyle zatem opowie\u015bci o bogini z Pessinus, kt\u00f3r\u0105 tu przytoczy\u0142em w ambitnym prze\u015bwiadczeniu, \u017ce z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 si\u0119 z ni\u0105 zapoznaj\u0105 ci, co nie znaj\u0105 dok\u0142adnie dziej\u00f3w rzymskich\u201d[38]<\/sup>.<\/p>\n

Tak\u017ce staro\u017cytny historyk \u017cydowski J\u00f3zef Flawiusz w swych relacjach historycznych donosi\u0142 o zjawiskach nadnaturalnych:<\/p>\n

\u201eTak samo by\u0142o i wtedy, kiedy jeszcze przed powstaniem i zaburzeniami wiod\u0105cymi do wojny nar\u00f3d zebra\u0142 si\u0119 na obch\u00f3d \u015awi\u0119ta Prza\u015bnik\u00f3w \u2013 by\u0142o to w \u00f3smym dniu miesi\u0105ca Ksantyku \u2013 i ko\u0142o dziewi\u0105tej godziny w nocy zaja\u015bnia\u0142 tak silny blask wok\u00f3\u0142 o\u0142tarza Przybytku, \u017ce wyda\u0142o si\u0119, i\u017c nasta\u0142 bia\u0142y dzie\u0144\u201d[39]<\/sup>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie mo\u017cna by takie przyk\u0142ady mno\u017cy\u0107, ale nie ma takiej potrzeby. Z tego, co wy\u017cej przytoczy\u0142em, wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce staro\u017cytni historycy \u017cydowscy, grecko-rzymscy i bliskowschodni \u2013 inni ni\u017c biblijni \u2013 te\u017c opisywali wydarzenia z perspektywy religijnej. Nie ma wi\u0119c \u017cadnych podstaw ku temu, aby twierdzi\u0107, \u017ce z powodu obecno\u015bci w\u0105tku religijnego relacje biblijne dotycz\u0105ce historii s\u0105 mniej wiarygodne ni\u017c inne relacje historyczne z tego samego okresu. Nawet jeden z \u201eniewierz\u0105cych\u201d napisa\u0142: \u201eInnymi s\u0142owy \u2013 je\u015bli obiektywny badacz nie mo\u017ce bezkrytycznie przyjmowa\u0107 literalnie ca\u0142o\u015bci Nowego Testamentu tylko na tej zasadzie, \u017ce jest to Pismo \u015bwi\u0119te, to nie powinien tak\u017ce odrzuca\u0107 ca\u0142kowicie jego przekaz\u00f3w \u2013 w\u0142a\u015bnie dlatego tylko, \u017ce jest to\u2026 \u00abPismo \u015bwi\u0119te\u00bb\u201d[40]<\/sup>.
\n2) Je\u015bli jakie\u015b inne \u017ar\u00f3d\u0142a nie wspominaj\u0105 o czym\u015b, co wspomina Biblia, to nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce prawdopodobnie jest to wymys\u0142, oszustwo czy fantazja pisarzy biblijnych. W najlepszym wypadku nale\u017cy wtedy pow\u0105tpiewa\u0107 w dan\u0105 relacj\u0119 biblijn\u0105.<\/i>
\nJest to kolejny bezpodstawny zarzut. W obecnych ustaleniach dotycz\u0105cych historii staro\u017cytnej uznaje si\u0119 w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w autentyczno\u015b\u0107 wydarze\u0144, kt\u00f3re by\u0142y wspomniane tylko w jednym \u017ar\u00f3dle<\/b>. Z punktu widzenia niniejszego eseju najlepszym przyk\u0142adem takiej sytuacji jest dokonany przez Kwiryniusza spis ludno\u015bci, jaki odby\u0142 si\u0119 na prze\u0142omie 6 i 7 roku po Chr. Ten fakt ustalono tylko na podstawie jednej relacji historycznej<\/b>, kt\u00f3rej autorem by\u0142 J\u00f3zef Flawiusz[41]<\/sup>, r\u00f3wnie\u017c tak jak autorzy Nowego Testamentu pisz\u0105cy swoj\u0105 histori\u0119 przez pryzmat swych pogl\u0105d\u00f3w religijnych (przyk\u0142ady poda\u0142em wy\u017cej). Nikt jednak z tego powodu nie odrzuca tego ustalenia[42]<\/sup> i nawet sami \u201eracjonali\u015bci\u201d i tzw. nowocze\u015bni krytycy Biblii uznaj\u0105 je, gdy powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na wspomniany przez Flawiusza spis Kwiryniusza w celu zdyskredytowania relacji \u0141ukasza zawartej w drugim rozdziale jego Ewangelii[43]<\/sup>. Jeden z \u201eniewierz\u0105cych\u201d religioznawc\u00f3w zdoby\u0142 si\u0119 nawet na godny uwagi obiektywizm, gdy stwierdzi\u0142: \u201eNie mo\u017ce by\u0107 argumentem [\u2026] brak po\u015bwiadczenia przekaz\u00f3w nowotestamentalnych przez inne, pozachrze\u015bcija\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142a (bo przecie\u017c w wielu innych przekazach staro\u017cytnych mamy do czynienia te\u017c z jednorazowo\u015bci\u0105 \u2013 a mimo to nie w\u0105tpimy w ich wiarygodno\u015b\u0107<\/b>)\u201d[44]<\/sup>. I cho\u0107 krytyk ten nie by\u0142 konsekwentny, skoro w innej swej pracy[45]<\/sup> zarzuca przekazowi nowotestamentowemu w\u0142a\u015bnie to, \u017ce pewne jego relacje nie s\u0105 potwierdzone przez Pliniusza i innych, to jednak powy\u017csza uwaga jest bardzo cenna dla naszych rozwa\u017ca\u0144 (bior\u0105c pod uwag\u0119 to, kto jest autorem tej uwagi). Ponadto, historycy czas\u00f3w Jezusa zgodnie nie wspominali ani jednym s\u0142owem o istnieniu pewnych postaci historycznych, takich jak prokonsul Cypru, czy nie wspominali nic o tytule namiestnika rzymskiego na Malcie. Nie wspominali te\u017c o nazwach nadawanych pewnym miastom i ludziom. O istnieniu tych nazw i postaci wiemy jednak z pewnych odkry\u0107 archeologicznych (i z Biblii)[46]<\/sup>. Jako przyk\u0142ad historyk\u00f3w pomijaj\u0105cych w swych relacjach konkretne postacie historyczne mo\u017cna by tu poda\u0107 Tacyta i Justusa. Jak zauwa\u017ca\u0142 jeden z \u201eniewierz\u0105cych\u201d badaczy, Tacyt \u201enie wspomina nawet o bardziej znacznych, stoj\u0105cych nad prokuratorem legatach, namiestnikach Syrii, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi\u0142a Judea\u201d[47]<\/sup>. Natomiast co do Justusa, to jak pisa\u0142 znaj\u0105cy dobrze jego prace Focjusz, \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 niezwykle wa\u017cnych wydarze\u0144 poruszy\u0142 ca\u0142kiem pobie\u017cnie\u201d[48]<\/sup>.
\nTo ostatecznie przes\u0105dza o tym, \u017ce milczenie \u017ar\u00f3de\u0142 \u201e\u015bwieckich\u201d w temacie konkretnych danych historycznych nie jest \u017cadn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 za tym, \u017ceby odrzuca\u0107 jak\u0105\u015b relacj\u0119 biblijn\u0105. Historycy pozabiblijni po prostu nie wspominali o wszystkim, nie tylko nie by\u0142o to im do niczego potrzebne, ale by\u0142o to wr\u0119cz niewykonalne. Z punktu widzenia stosowanej przez historyk\u00f3w metodologii nie ma wi\u0119c \u017cadnych podstaw ku temu, aby odrzuca\u0107 jakiekolwiek historyczne relacje Ewangelii tylko dlatego, \u017ce nie potwierdza ich inne \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne z tego okresu.
\n3) Pisarze biblijni pope\u0142niali czasem b\u0142\u0119dy historyczne, st\u0105d ich relacje s\u0105 niewiarygodne i nale\u017cy w tym miejscu odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich.<\/i>
\nJest to kolejny ju\u017c niekonsekwentny zarzut \u201eszko\u0142y racjonalnej\u201d. Relacje historyk\u00f3w staro\u017cytnych pisz\u0105cych w czasach biblijnych nie s\u0105 w \u017caden spos\u00f3b pewniejsze pod wzgl\u0119dem \u015bcis\u0142o\u015bci ni\u017c relacje biblijne. We\u017amy najwi\u0119kszych kronikarzy staro\u017cytno\u015bci, kt\u00f3rych relacje cz\u0119sto stawia si\u0119 wy\u017cej ni\u017c relacje Biblii, czasem nawet dyskredytuj\u0105c jej przekaz za ich pomoc\u0105. Jednym z takich historyk\u00f3w jest Flawiusz. Czy by\u0142 on rzetelny w relacjonowaniu historii? Jak podaje jedna z encyklopedii o mi\u0119dzynarodowej renomie, Flawiusz \u201epope\u0142nia te same b\u0142\u0119dy, co wi\u0119kszo\u015b\u0107 pisarzy staro\u017cytnych: jego analizy s\u0105 powierzchowne, chronologia pe\u0142na nie\u015bcis\u0142o\u015bci, fakty przesadzone, a mowy wymy\u015blone\u201d[49]<\/sup>. Co ciekawe, jeden z czo\u0142owych polskich racjonalist\u00f3w nawet gani Flawiusza za niedok\u0142adno\u015b\u0107 w pewnej kwestii, stwierdzaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce pisarz NT (autor Dz) poda\u0142 dok\u0142adniejsze dane w tej materii[50]<\/sup>. Zawarte w przytoczonym przed chwil\u0105 cytacie z encyklopedii s\u0142owa: \u201ete same b\u0142\u0119dy, co wi\u0119kszo\u015b\u0107 pisarzy staro\u017cytnych\u201d, s\u0105 wymowne, bowiem ukazuj\u0105, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 staro\u017cytnych autor\u00f3w pope\u0142nia\u0142a nie\u015bcis\u0142o\u015bci, nie ma wi\u0119c \u017cadnych podstaw ku temu, \u017ceby ich relacje w pewnych sytuacjach uwa\u017ca\u0107 za zdecydowanie bardziej wiarygodne ni\u017c niekt\u00f3re relacje historyczne zawarte w Biblii. Warto te\u017c odnotowa\u0107 uwag\u0119 z jednego z opracowa\u0144 na temat Herodota, innego wielkiego historyka staro\u017cytno\u015bci, w kt\u00f3rego dzie\u0142ach dopatrzono si\u0119 \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w, niedok\u0142adno\u015bci, a nawet oczywistych zmy\u015ble\u0144 [\u2026]\u201d[51]<\/sup>.
\n4) Pisarze biblijni mogli zmy\u015bla\u0107, st\u0105d nale\u017cy w odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich pisz\u0105cych na dany temat.<\/i>
\nPrzywo\u0142ajmy wi\u0119c zn\u00f3w zacytowany wy\u017cej fragment charakteryzuj\u0105cy Flawiusza i innych pisarzy staro\u017cytnych, w kt\u00f3rym stwierdzono, \u017ce ich analizy by\u0142y \u201epowierzchowne, chronologia pe\u0142na nie\u015bcis\u0142o\u015bci, fakty przesadzone, a mowy wymy\u015blone\u201d[52]<\/sup>. Zawarte w jednym z dzie\u0142 Flawiusza przem\u00f3wienie Tytusa uznano w jednej z prac za \u201ewymys\u0142 autora Wojny \u017cydowskiej<\/i>\u201d[53]<\/sup>. Autor wspomnianej pracy nadmienia ponadto, \u017ce tacy historycy jak Tukidydes, Tytus i Liwiusz w ten sam spos\u00f3b zmy\u015blali przem\u00f3wienia omawianych przez siebie postaci historycznych[54]<\/sup>. Tukidydes sam zreszt\u0105 przyznaje, \u017ce niekt\u00f3re mowy swych bohater\u00f3w u\u0142o\u017cy\u0142 sam[55]<\/sup>. Przywo\u0142ajmy te\u017c zn\u00f3w uwag\u0119 jednego z opracowa\u0144 na temat Herodota, innego wielkiego historyka staro\u017cytno\u015bci, w kt\u00f3rego dzie\u0142ach dopatrzono si\u0119 \u201enawet oczywistych zmy\u015ble\u0144 [\u2026]\u201d[56]<\/sup>. Nawet Kosidowski, guru polskich racjonalist\u00f3w, przypomina czytelnikowi, \u017ce sam wielki historyk \u015bwiecki (tw\u00f3rca \u201ehistorii racjonalnej\u201d, zdaniem Kosidowskiego) Tukidydes zmy\u015bla\u0142 mowy swoich bohater\u00f3w[57]<\/sup>. Kolejny z \u201eniewierz\u0105cych badaczy Biblii\u201d rozszerza t\u0119 uwag\u0119 na innych historyk\u00f3w staro\u017cytnych, gdy pisze o nich, i\u017c ka\u017cdy z nich \u201euwa\u017ca\u0142, \u017ce ma prawo swobodnie zmy\u015bla\u0107 przem\u00f3wienia, kt\u00f3re wk\u0142ada\u0142 w usta swym bohaterom\u201d[58]<\/sup>. Zn\u00f3w wi\u0119c nie ma \u017cadnych mocnych podstaw ku temu, aby w jakim\u015b konkretnym przypadku zdecydowanie przeciwstawia\u0107 dany przekaz historyczny przekazowi biblijnemu.
\n5) Pisarze biblijni nie byli bezstronni, st\u0105d nale\u017cy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do historyk\u00f3w \u015bwieckich pisz\u0105cych na dany temat.<\/i>
\nHistorycy \u015bwieccy, z jakimi konfrontowany jest przekaz biblijny, te\u017c nie byli bezstronni, mimo to historycy ustalaj\u0105 na podstawie tych autor\u00f3w fakty historyczne. Np. o J\u00f3zefie Flawiuszu nawet jeden z racjonalist\u00f3w by\u0142 zmuszony napisa\u0107, \u017ce \u201ejego opisy s\u0105 tendencyjne, cz\u0119sto krzywdz\u0105ce i szkaluj\u0105ce w\u0142asny nar\u00f3d. J\u00f3zef pisa\u0142 tak, by przypodoba\u0107 si\u0119 w\u0142adzom rzymskim i odci\u0105ga\u0107 swych rodak\u00f3w od idei mesjanizmu narodowego\u201d[59]<\/sup>. Inne opracowanie podaje na temat Dion Kasjusza, kt\u00f3rego historia Rzymu, zwana Romaika<\/i>, jest obecnie uwa\u017cana za najwa\u017cniejsze \u017ar\u00f3d\u0142o na temat wczesnych lat cesarstwa rzymskiego, \u017ce jego Romaika<\/i> \u201enie jest doskona\u0142a pod wzgl\u0119dem bezstronno\u015bci\u201d[60]<\/sup>.
\nNawet jeden z marksistowskich badaczy Biblii zdoby\u0142 si\u0119 na nies\u0142ychany obiektywizm i napisa\u0142:<\/p>\n

\u201eNie mo\u017ce by\u0107 argumentem [\u2026] \u00abtendencyjno\u015b\u0107\u00bb opis\u00f3w ewangelicznych. Ostatecznie bowiem ka\u017cda \u2013 nawet najbardziej \u00abobiektywna\u00bb, czysto \u00abfaktograficzna\u00bb \u2013 historiografia pisana jest zawsze z jakich\u015b pozycji metodologiczno-\u015bwiatopogl\u0105dowych [\u2026]\u201d[61]<\/sup>.<\/p>\n

Uta Ranke-Heinemann r\u00f3wnie\u017c prze\u017cy\u0142a chwil\u0119 prawdy, gdy zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce \u201ezawsze postrzegamy fakty ju\u017c zinterpretowane i sami stale interpretujemy przy ka\u017cdym w\u0142asnym spostrze\u017ceniu\u201d[62]<\/sup>. Tym samym bezstronno\u015b\u0107 relacji jest nieosi\u0105galna dla nikogo, nawet dla pisarzy historycznych, kt\u00f3rych relacje \u201eracjonalistyczni\u201d krytycy Biblii cz\u0119sto ad hoc<\/i> i w spos\u00f3b bezceremonialny przeciwstawiaj\u0105 jakiej\u015b relacji biblijnej o tym samym wydarzeniu historycznym.
\n6) Poszczeg\u00f3lne ksi\u0119gi biblijne powsta\u0142y \u201ed\u0142ugo\u201d po opisywanych wydarzeniach nie mog\u0105 wi\u0119c stanowi\u0107 wiarygodnego \u017ar\u00f3d\u0142a informacji o tych wydarzeniach.<\/i>
\nTen zarzut jest bardzo cz\u0119sto stosowany w stosunku do Biblii przez r\u00f3\u017cnych tzw. niewierz\u0105cych. W rzeczywisto\u015bci jego si\u0142a mo\u017ce zosta\u0107 zminimalizowana przez fakt, \u017ce bardzo du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 ustalonej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie historii opiera si\u0119 w\u0142a\u015bnie na relacjach spisanych d\u0142ugo po fakcie. Trafnie uj\u0105\u0142 to nawet jeden z \u201eniewierz\u0105cych\u201d krytyk\u00f3w Biblii, kt\u00f3ry mimo swej niewiary przyzna\u0142, \u017ce fakt spisania wzmianek o \u017cyciu Jezusa dopiero kilkadziesi\u0105t lat po tych wydarzeniach nie jest sam w sobie czym\u015b dyskredytuj\u0105cym ten przekaz. Pisa\u0142 on: \u201eNie musi to prowadzi\u0107 do ca\u0142kowitego odrzucenia zawartej tam tradycji. Korzystamy przecie\u017c, na przyk\u0142ad, z dzie\u0142 Liwiusza czy Tacyta, cho\u0107 opisywali oni wydarzenia z bardzo nieraz odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci\u201d[63]<\/sup>.
\nJe\u015bli zatem \u201eracjonalni krytycy\u201d chrze\u015bcija\u0144stwa chc\u0105 by\u0107 konsekwentni, to podwa\u017caj\u0105c przekaz biblijny, powinni r\u00f3wnocze\u015bnie odrzuca\u0107 spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ustale\u0144 historycznych, bo te r\u00f3wnie\u017c opieraj\u0105 si\u0119 na kronikach, kt\u00f3re powstawa\u0142y d\u0142ugo po omawianym fakcie. Owi krytycy tak jednak nie post\u0119puj\u0105, ich dzie\u0142a[64]<\/sup> raz po raz podpieraj\u0105 si\u0119 ustaleniami opartymi na takich kronikach, co oczywi\u015bcie nara\u017ca ich na zarzut braku konsekwencji.
\n7) Nie posiadamy orygina\u0142\u00f3w Biblii, istnieje wi\u0119c ryzyko, \u017ce kopi\u015bci sfa\u0142szowali tekst podczas przepisywania go.<\/i>
\nJe\u015bli ten zarzut jest s\u0142uszny, to powinni\u015bmy te\u017c odrzuci\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne ustalenia dotycz\u0105ce niemal ca\u0142ej historii staro\u017cytnej, bowiem najstarsze zachowane kopie dzie\u0142 najwi\u0119kszych historyk\u00f3w staro\u017cytno\u015bci pochodz\u0105 z okresu d\u0142ugo po spisaniu tych dzie\u0142. I tak najstarsze zachowane kopie Historii<\/i> Herodota (pierwszy powa\u017cny historiograf grecki), informuj\u0105cego nas o historii sprzed naszej ery, pochodz\u0105 dopiero z okresu o ok. 1350 lat p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c epoka, w kt\u00f3rej \u017cy\u0142 i pisa\u0142 Herodot[65]<\/sup>. Identycznie wygl\u0105da sytuacja z Histori\u0105<\/i>wspomnianego ju\u017c wcze\u015bniej w tym tek\u015bcie Tukidydesa: najstarsze kopie tego dzie\u0142a r\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105 z okresu o ok. 1300 lat p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c sam Tukidydes[66]<\/sup>. Tak samo jest z Liwiuszem i jego Histori\u0105 Rzymu<\/i>, kt\u00f3rej najstarsze kopie pochodz\u0105 dopiero z okresu o 1000 lat starszego ni\u017c powstanie orygina\u0142u tego dzie\u0142a (jedynie pewne cz\u0119\u015bci s\u0105 po\u015bwiadczone w kopiach o 300 lat p\u00f3\u017aniejszych od orygina\u0142u)[67]<\/sup>. R\u00f3wnie\u017c najstarsze kopie Rocznik\u00f3w<\/i> Tacyta pochodz\u0105 dopiero z okresu o 1000 lat starszego ni\u017c orygina\u0142[68]<\/sup>. Je\u015bli za\u015b chodzi o inne dzie\u0142a Tacyta, to wszystkie ich r\u0119kopisy r\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105 z kodeksu o tysi\u0105c lat starszego ni\u017c ich orygina\u0142y[69]<\/sup>. Natomiast najstarsze kopie Historii naturalnej<\/i>, dzie\u0142a Pliniusza Drugiego, pochodz\u0105 dopiero z okresu o 750 lat p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c sam Pliniusz[70]<\/sup>. Wspomniana wy\u017cej Romaika<\/i> Dion Kasjusza te\u017c nie zachowa\u0142a si\u0119 w oryginale i mamy jedynie p\u00f3\u017aniejsze kopie tego dzie\u0142a zachowane u Porfirogenety, Ksyfilina i Zonarasa[71]<\/sup>.
\nNajwcze\u015bniejsze kopie dzie\u0142 Eurypidesa, Sofoklesa, Eschylosa, Demostenesa i Horacego r\u00f3wnie\u017c datuj\u0105 si\u0119 na okres nie wcze\u015bniejszy ni\u017c tysi\u0105c lat po spisaniu orygina\u0142u tych dzie\u0142[72]<\/sup>. Je\u015bli chodzi o dzie\u0142a historyka \u017cydowskiego J\u00f3zefa Flawiusza (cz\u0119sto b\u0119d\u0105cego dla \u201eracjonalist\u00f3w\u201d narz\u0119dziem konfrontacji i dyskredytowania przekaz\u00f3w biblijnych), to najstarsze r\u0119kopisy jego Dawnych dziej\u00f3w Izraela<\/i> pochodz\u0105 z okresu o ok. 500 p\u00f3\u017aniejszego od powstania orygina\u0142u tego dzie\u0142a, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 najlepszych kopii Dawnych dziej\u00f3w<\/i> Izraela<\/i> jest datowana dopiero na po\u0142ow\u0119 \u015bredniowiecza (blisko 1000 lat po powstaniu orygina\u0142u)[73]<\/sup>. Inne dzie\u0142o Flawiusza, zatytu\u0142owane Wojna \u017cydowska<\/i>, jest nam znane dopiero z r\u0119kopis\u00f3w, kt\u00f3re dzieli a\u017c 1000 lat od powstania orygina\u0142u. Jedynym wyj\u0105tkiem jest tu przek\u0142ad syryjski, kt\u00f3ry od powstania orygina\u0142u tego dzie\u0142a dzieli a\u017c 500 lat[74]<\/sup>.
\nKolejne dzie\u0142o Flawiusza to Przeciw Apionowi<\/i>, kt\u00f3re zachowa\u0142o si\u0119 tylko w kodeksie L, pochodz\u0105cym z XI wieku po Chrystusie, czyli z okresu a\u017c o 1000 lat p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c orygina\u0142 tego dzie\u0142a (wszystkie inne kopie s\u0105 ju\u017c tylko p\u00f3\u017aniejszymi odpisami z kodeksu L). Kodeks L konfrontuje si\u0119 z \u0142aci\u0144skim przek\u0142adem Kasjodora, kt\u00f3ry pochodzi z VI wieku, czyli powsta\u0142 a\u017c 500 lat po powstaniu orygina\u0142u[75]<\/sup>. Z kolei dzie\u0142o Flawiusza pod tytu\u0142em Autobiografia<\/i>jest nam znane z r\u0119kopis\u00f3w, kt\u00f3re pochodz\u0105 dopiero z po\u0142owy \u015bredniowiecza, czyli powsta\u0142y ok. 1000 lat po powstaniu orygina\u0142u tego dzie\u0142a[76]<\/sup>.
\nGreenlee zauwa\u017ca: \u201eNajstarsze znane manuskrypty wi\u0119kszo\u015bci greckich autor\u00f3w klasycznych datuje si\u0119 na tysi\u0105c lub wi\u0119cej lat po \u015bmierci autora\u201d[77]<\/sup>. Najciekawsze jest jednak to, \u017ce nawet jeden z czo\u0142owych \u201eniewierz\u0105cych\u201d religioznawc\u00f3w okresu PRL gani\u0142 swych koleg\u00f3w po fachu za to, \u017ce nadu\u017cywaj\u0105 oni zarzutu wskazuj\u0105cego na fakt zagini\u0119cia orygina\u0142\u00f3w Biblii. Napisa\u0142 on, \u017ce orygina\u0142y Biblii nie zachowa\u0142y si\u0119, lecz nie ma w tym nic z\u0142ego, skoro \u201ejest to zreszt\u0105 cz\u0119ste zjawisko w tekstach staro\u017cytnych\u201d[78]<\/sup>. Nast\u0119pnie doda\u0142 on: \u201eWobec tego, \u017ce dzie\u0142a Homera, Platona, Arystotelesa i in. s\u0105 znane jedynie z apograf\u00f3w \u2013 do tego zwykle o setki lat p\u00f3\u017aniejszych ni\u017c okresy \u017cycia autor\u00f3w \u2013 nie mo\u017cna czyni\u0107 zarzutu \u00abniewiarygodno\u015bci\u00bb autorom Nowego Testamentu tylko dlatego, \u017ce posiadamy je jedynie w apografach, tak jak to widzimy w pracach wielu dyletant\u00f3w \u00abhurraateist\u00f3w\u00bb\u201d[79]<\/sup>. Kuriozum!
\nMimo \u017ce nie posiadamy orygina\u0142\u00f3w dzie\u0142 autor\u00f3w staro\u017cytnych, na podstawie kt\u00f3rych historycy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni odtworzyli dawn\u0105 histori\u0119, nikt jednak nie odrzuca tych ustale\u0144, w tym sami \u201eracjonalni\u201d krytycy Biblii, kt\u00f3rzy podwa\u017caj\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 jej przekazu w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce nie posiadamy jej orygina\u0142\u00f3w. Gdzie tu konsekwencja? Je\u015bli \u201eracjonali\u015bci\u201d byliby konsekwentni, to z tego samego powodu powinni odrzuci\u0107 tak\u017ce wszystkie dzie\u0142a staro\u017cytnej historiografii wraz ze wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 histori\u0105, jak\u0105 ustalono w\u0142a\u015bnie na podstawie tych dzie\u0142. Tak jednak owi \u201eracjonali\u015bci\u201d nie post\u0119puj\u0105, korzystaj\u0105 pe\u0142nymi gar\u015bciami z tych dzie\u0142, a nawet \u2013 o dziwo \u2013 przeciwstawiaj\u0105 ich przekazy przekazom Biblii. W tym kontek\u015bcie warto tu przytoczy\u0107 uwag\u0119 F.F. Bruce\u2019a, kt\u00f3ra mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 jako trafna konkluzja tego akapitu:<\/p>\n

\u201eA przecie\u017c \u017caden uczony klasyczny nie s\u0142ucha\u0142by nawet opinii, poddaj\u0105cych w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 autentyczno\u015b\u0107 Herodota czy Tukidydesa ze wzgl\u0119du na to, i\u017c najwcze\u015bniejsze wiarygodne r\u0119kopisy ich dzie\u0142 s\u0105 przesz\u0142o 1300 p\u00f3\u017aniejsze od orygina\u0142\u00f3w\u201d[80]<\/sup>.<\/p>\n

Je\u015bli natomiast chodzi o wiarygodno\u015b\u0107 tekstu Biblii, to mimo braku orygina\u0142\u00f3w \u2013 dzi\u0119ki mr\u00f3wczej pracy zwanej krytyk\u0105 tekstu \u2013 z Biblii wyeliminowano pomy\u0142ki i fa\u0142szerstwa kopist\u00f3w i por\u00f3wnuj\u0105c tysi\u0105ce dokument\u00f3w, ustalono z prawdopodobie\u0144stwem niemal bliskim pewno\u015bci, jak naprawd\u0119 wygl\u0105da\u0142 jej pierwotny tekst. \u017baden tekst staro\u017cytny nie jest po\u015bwiadczony w takiej ilo\u015bci odpis\u00f3w staro\u017cytnych jak Biblia, kt\u00f3re to kopie mo\u017cna por\u00f3wnywa\u0107 i dzi\u0119ki temu dociera\u0107 do pierwotnej wersji tekstu. Sprawa ta jest do\u015b\u0107 z\u0142o\u017cona i om\u00f3wienie jej wykracza\u0142oby poza ramy niniejszego eseju, dlatego bardziej zainteresowanych kwesti\u0105 krytyki tekstu biblijnego odsy\u0142am do opracowa\u0144 obszernie omawiaj\u0105cych to zagadnienie[81]<\/sup>.<\/p>\n

czerwiec 2004<\/p>\n

PRZYPISY:<\/b><\/p>\n

\n[1]<\/sup> Tak\u0105 zasad\u0119 rozumowania w kwestii r\u00f3\u017cnych relacji biblijnych prezentuj\u0105 np.: Wiold Tyloch, Moj\u017cesz<\/i>, w: Od Moj\u017cesza do Mahometa<\/i>, red. J. Keller, Warszawa 1987, s. 25; J\u00f3zef Keller, Jezus<\/i>, w: Od Moj\u017cesza do Mahometa<\/i>, dz. cyt., s. 117, 124, 131; Zygmunt Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, w: Katolicyzm staro\u017cytny jako forma rozwoju pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, red. J. Keller, Warszawa 1969, s. 96; Zenon Kosidowski,Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/i>, Warszawa 1979, s. 91, 111, 187-188, 244, 280, 292, 307, 317; Karol Kautsky, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, Warszawa 1950, s. 7; Uta Ranke-Heinemann, Nie i Amen<\/i>, Gdynia 1994, s. 267; Karlheinz Deschner, I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, t. I, Gdynia 1996, s. 159, 170, 173-174, 278; Michael Grant,\u015awi\u0119ty Pi<\/i>otr, Warszawa 2001, s. 31; Witold Tyloch, Dzieje ksi\u0105g Starego Testamentu<\/i>, Warszawa 1994, s. 76-77.\n<\/div>\n
\n[2]<\/sup> Tak\u0105 zasad\u0119 rozumowania w kwestii r\u00f3\u017cnych relacji biblijnych prezentuje np.: Karol Kautsky, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 352, 357-358; por. te\u017c J\u00f3zef Keller, Jezus<\/i>, dz. cyt., s. 138; Zygmunt Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 73 i s. 114, przyp. 24; Zenon Kosidowski,Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 32, 204-205, 227; Uta Ranke-Heinemann,Nie i Amen<\/i>, dz. cyt., s. 42, 116, 126.\n<\/div>\n
\n[3]<\/sup> Tak J\u00f3zef Keller, Jezus<\/i>, dz. cyt., s. 119; por. te\u017c: Uta Ranke-Heinemann, Nie i Amen<\/i>, dz. cyt., s. 22-23, 24-25.\n<\/div>\n
\n[4]<\/sup> Patrz przypisy do punktu 1 i 2.\n<\/div>\n
\n[5]<\/sup> Patrz przypisy do punktu 1.\n<\/div>\n
\n[6]<\/sup> Por. Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 182,293; por. te\u017c U. Ranke-Heinemann, Nie i Amen<\/i>, dz. cyt., s. 101-102, 107.\n<\/div>\n
\n[7]<\/sup> Tam\u017ce, s. 41-42; por. te\u017c: K. Deschner, I znowu zapia\u0142 kur<\/i>, dz. cyt., t. I, s. 182-185.\n<\/div>\n
\n[8]<\/sup> Por. C.O. Jonsson, Kwestia czas\u00f3w pogan<\/i>, Gdynia 2003, s. 36. Cho\u0107 opracowanie to nie zajmuje si\u0119 stricte<\/i> Berossusem, to jednak ze wzgl\u0119du na temat, jaki podejmuje, jest ono zmuszone do podawania stosunkowo szczeg\u00f3\u0142owych informacji i analiz na jego temat, w tym na temat jego prac historycznych. Na temat Berossusa patrz te\u017c: Encyclopedia Britannica<\/i>, t. IV, Pozna\u0144 1998, s. 94.\n<\/div>\n
\n[9]<\/sup> Por. S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/i>, Krak\u00f3w 1994, s. 265; por. te\u017c: Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XIX, Pozna\u0144 2000, s. 35-36.\n<\/div>\n
\n[10]<\/sup> Encyclopedia Britannica<\/i>, t. IV, dz. cyt., s. 94.\n<\/div>\n
\n[11]<\/sup> J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela<\/i>, XI, 1-6. Por. komentarz do tej relacji, w: J. Bright, Historia Izraela<\/i>, Warszawa 1994, s. 374, przyp. 48.\n<\/div>\n
\n[12]<\/sup> Za: A. Tschirschnitz, Dzieje lud\u00f3w biblijnych<\/i>, Warszawa 1994, s. 67.\n<\/div>\n
\n[13]<\/sup> Za: tam\u017ce, s. 70.\n<\/div>\n
\n[14]<\/sup> Tam\u017ce, s. 80.\n<\/div>\n
\n[15]<\/sup> Tam\u017ce, s. 82.\n<\/div>\n
\n[16]<\/sup> Tam\u017ce, s. 83-84.\n<\/div>\n
\n[17]<\/sup> Zdj\u0119cie cylindra Cyrusa mo\u017cna zobaczy\u0107 np. w: S. G\u0105decki, Archeologia biblijna<\/i>, t. II, Gniezno 1994, fot. 103.\n<\/div>\n
\n[18]<\/sup> A. Tschirschnitz, Dzieje lud\u00f3w biblijnych<\/i>, dz. cyt., s. 96. Podobny tekst w: S. G\u0105decki, Archeologia biblijna<\/i>, dz. cyt., t. I, s. 353, 356.\n<\/div>\n
\n[19]<\/sup> Tam\u017ce, s. 146. Ten sam tekst patrz te\u017c w: S. G\u0105decki, Archeologia biblijna<\/i>, dz. cyt., s. 312-313.\n<\/div>\n
\n[20]<\/sup> Swetoniusz, \u017bywoty Cezar\u00f3w<\/i>, VIII, 7.\n<\/div>\n
\n[21]<\/sup> Tam\u017ce, VIII, 8.\n<\/div>\n
\n[22]<\/sup> Herodot, Dzieje<\/i>, II.\n<\/div>\n
\n[23]<\/sup> Tam\u017ce.\n<\/div>\n
\n[24]<\/sup> Ksenofont, Historia Grecka<\/i>, IV, 7.\n<\/div>\n
\n[25]<\/sup> Plutarch z Cheronei, \u017bywoty s\u0142awnych m\u0119\u017c\u00f3w<\/i>, rozdz. Solon<\/i>, 12.\n<\/div>\n
\n[26]<\/sup> Tam\u017ce, rozdz. Kimon<\/i>, 18.\n<\/div>\n
\n[27]<\/sup> Tukidydes, Wojna peloponeska<\/i>, I.\n<\/div>\n
\n[28]<\/sup> Tam\u017ce.\n<\/div>\n
\n[29]<\/sup> Tam\u017ce.\n<\/div>\n
\n[30]<\/sup> Liwiusz, Dzieje Rzymu od za\u0142o\u017cenia miasta<\/i>, 41, 13.\n<\/div>\n
\n[31]<\/sup> Tam\u017ce, 41, 21.\n<\/div>\n
\n[32]<\/sup> Tam\u017ce, 42, 2.\n<\/div>\n
\n[33]<\/sup> Tam\u017ce, 42, 20.\n<\/div>\n
\n[34]<\/sup> Tam\u017ce, 43, 13.\n<\/div>\n
\n[35]<\/sup> Tam\u017ce, 41,9.\n<\/div>\n
\n[36]<\/sup> Tam\u017ce, 44, 18.\n<\/div>\n
\n[37]<\/sup> Tam\u017ce, 45, 16.\n<\/div>\n
\n[38]<\/sup> Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego<\/i>, I, 11.\n<\/div>\n
\n[39]<\/sup> J\u00f3zef Flawiusz, Wojna \u017bydowska<\/i>, VI, 5, 3.\n<\/div>\n
\n[40]<\/sup> Z. Poniatowski, Powstanie i rozw\u00f3j wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 137.\n<\/div>\n
\n[41]<\/sup> Por. W.J. Harrington, Klucz do Biblii<\/i>, Warszawa 1997, s. 166.\n<\/div>\n
\n[42]<\/sup> Wyj\u0105tkowo trafnie podsumowa\u0142 to Ricciotti: \u201eO tym, \u017ce August nakaza\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 spis ludno\u015bci \u00abca\u0142ego [zamieszka\u0142ego] \u015bwiata\u00bb, czyli ca\u0142ego Imperium Rzymskiego, pisze co prawda tylko \u0141ukasz. Je\u017celi jednak inne dokumenty o tym nie wspominaj\u0105, to jeszcze z tego nie wynika, \u017ce \u0141ukasz nie ma racji. Dow\u00f3d oparty na przemilczaniu, jak to powszechnie wiadomo, jest w nauce historii najs\u0142abszym i zwodniczym argumentem. W\u015br\u00f3d wielu przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re by mo\u017cna przytoczy\u0107 na ten temat, wystarczy wspomnie\u0107 w\u0142a\u015bnie nasz przypadek, czyli spis dokonany w Judei w roku 6-7 po Chr., kt\u00f3ry zosta\u0142 zanotowany jedynie przez J\u00f3zefa Flawiusza, i chocia\u017c nie brak w tej relacji pewnych nie\u015bcis\u0142o\u015bci logicznych i chronologicznych, to jednak na og\u00f3\u0142 nie podaje si\u0119 go w w\u0105tpliwo\u015b\u0107\u201d, G. Ricciotti, \u017bycie Jezusa Chrystusa<\/i>, Warszawa 1954, s. 189. Mniej wi\u0119cej tak samo ujmuje to E. D\u0105browski: \u201ePodobnie zreszt\u0105 i o spisie p\u00f3\u017aniejszym nie wspomina \u017caden z historyk\u00f3w rzymskich, ale jedynie J\u00f3zef Flawiusz. A przecie\u017c na tej podstawie nie b\u0119dziemy podawa\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 samego faktu\u201d (E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/i>.Geografia. Historia. Kultura<\/i>, t. I, Pozna\u0144 1958, s. 248).\n<\/div>\n
\n[43]<\/sup> Por. np. U. Ranke-Heinemann, Nie i Amen<\/i>, dz. cyt., s. 22, 27. Ranke-Heinemann odwo\u0142uje si\u0119 do relacji Flawiusza w celu zdyskredytowania przekazu \u0141ukasza, okre\u015blaj\u0105c relacje tego Ewangelisty mianem \u201ewymys\u0142\u00f3w\u201d (tam\u017ce, s. 21). Oczywi\u015bcie ani s\u0142owem nie wspomina ona jednak ju\u017c o tych wszystkich problemach, jakie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z przekazem Flawiusza. Mam tu na my\u015bli fakt, \u017ce Flawiusz przecie\u017c sam zmy\u015bla\u0142, a jego relacja na temat spisu Kwiryniusza jest odosobniona po\u015br\u00f3d przekaz\u00f3w historycznych (pisz\u0119 o tym szerzej w polemice do punktu 2 i 4). Przeciwstawianie Flawiusza \u0141ukaszowi dokonywane tu przez Ranke-Heinemann z tak\u0105 pewno\u015bci\u0105 siebie jest wi\u0119c co najmniej komiczne. W najlepszym wypadku jest to tylko \u201es\u0142owo przeciw s\u0142owu\u201d, nic wi\u0119cej. Obaj historycy (Flawiusz i \u0141ukasz) \u017cyli i pisali dok\u0142adnie w tym samym czasie, ich wiarygodno\u015b\u0107 jest stosunkowo jednakowa w kwestii spis\u00f3w Kwiryniusza. Ranke-Heinemann w tym miejscu najprawdopodobniej nie jest w og\u00f3le \u015bwiadoma s\u0142abo\u015bci swych argument\u00f3w, tak jak du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 \u201eracjonalistycznych\u201d krytyk\u00f3w poruszaj\u0105ca ten temat, kt\u00f3rzy odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 jedynie do znanych ju\u017c od dawna w liberalnej krytyce Biblii niemal zawsze tendencyjnie przedstawianych pobie\u017cnych opis\u00f3w tej kwestii.\n<\/div>\n
\n[44]<\/sup> Z. Poniatowski, Powstanie i rozw\u00f3j wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 137. Pogrubienie od J.L.\n<\/div>\n
\n[45]<\/sup> Ten\u017ce, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 73.\n<\/div>\n
\n[46]<\/sup> Por. Wst\u0119p do Nowego Testamentu<\/i>, Pozna\u0144 1996, s. 286-287.\n<\/div>\n
\n[47]<\/sup> R.J. Wipper, Rzym i wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, Warszawa 1960, s. 76.\n<\/div>\n
\n[48]<\/sup> Focjusz, Biblioteka<\/i>, I, za: Stanis\u0142aw M\u0119dala w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/i>, dz. cyt., s. 263.\n<\/div>\n
\n[49]<\/sup> Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XIX, dz. cyt., s. 37.\n<\/div>\n
\n[50]<\/sup> Por. Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 164.\n<\/div>\n
\n[51]<\/sup> Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XVI, Pozna\u0144 2000, s. 57.\n<\/div>\n
\n[52]<\/sup> Tam\u017ce, t. XIX, dz. cyt., s. 37.\n<\/div>\n
\n[53]<\/sup> R.J. Wipper, Rzym i wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, dz. cyt., s. 107.\n<\/div>\n
\n[54]<\/sup> Tam\u017ce, s. 106.\n<\/div>\n
\n[55]<\/sup> Tukidydes, Wojna peloponeska<\/i>, 1, XXII, 1; por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/i>, Warszawa 2002, s. 537.\n<\/div>\n
\n[56]<\/sup> Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XVI, dz. cyt., s. 57.\n<\/div>\n
\n[57]<\/sup> Por. Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/i>, dz. cyt., s. 185.\n<\/div>\n
\n[58]<\/sup> K. Kautsky, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 123.\n<\/div>\n
\n[59]<\/sup> J. Keller, Katolicyzm<\/i>, Warszawa 1979, s. 25.\n<\/div>\n
\n[60]<\/sup> Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XIX, dz. cyt., s. 455.\n<\/div>\n
\n[61]<\/sup> Z. Poniatowski, Powstanie i rozw\u00f3j wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 137.\n<\/div>\n
\n[62]<\/sup> U. Ranke-Heinemann, Nie i Amen<\/i>, dz. cyt., s. 108.\n<\/div>\n
\n[63]<\/sup> M. Grant, \u015awi\u0119ty Pi<\/i>otr, dz. cyt., s. 34.\n<\/div>\n
\n[64]<\/sup> Tak zw\u0142aszcza Wipper, kt\u00f3ry do tego stopnia negowa\u0142 wiarygodno\u015b\u0107 przekaz\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, \u017ce odrzuca\u0142 historyczne istnienie Jezusa. Jednocze\u015bnie jego praca by\u0142a bardzo silnie osadzona w relacjach staro\u017cytnych pisarzy grecko-rzymskich ; por. R.J. Wipper, Rzym i wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo<\/i>, dz. cyt., passim<\/i>.\n<\/div>\n
\n[65]<\/sup> Por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/i>, dz. cyt., s. 36, 37; por. te\u017c: F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, Katowice 2003, s. 21.\n<\/div>\n
\n[66]<\/sup> Tam\u017ce; por. te\u017c: F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, dz. cyt., s. 21; E. D\u0105browski, Ewangelie<\/i>, Warszawa 1938, s. 33.\n<\/div>\n
\n[67]<\/sup> Tam\u017ce; por. te\u017c: F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, dz. cyt., s. 21.\n<\/div>\n
\n[68]<\/sup> Tam\u017ce, s. 36; por. te\u017c: F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, dz. cyt., s. 21; E. D\u0105browski, Ewangelie<\/i>, dz. cyt., s. 33.\n<\/div>\n
\n[69]<\/sup> Por. F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, dz. cyt., s. 21.\n<\/div>\n
\n[70]<\/sup> Por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/i>, dz. cyt., s. 36.\n<\/div>\n
\n[71]<\/sup> Por. Encyclopedia Britannica<\/i>, t. XIX, dz. cyt., s. 455.\n<\/div>\n
\n[72]<\/sup> Por. E. D\u0105browski, Ewangelie<\/i>, dz. cyt., s. 33.\n<\/div>\n
\n[73]<\/sup> Bardzo szczeg\u00f3\u0142owe om\u00f3wienie r\u0119kopis\u00f3w, w jakich dotrwa\u0142o do nas wspomniane dzie\u0142o Flawiusza, mo\u017cna znale\u017a\u0107 w: E. D\u0105browski, Kodeksy, wydania i przek\u0142ady \u201eAntiquitates Iudaicae\u201d<\/i>, w: J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela<\/i>, red. E. D\u0105browski, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa \u2013 Lublin 1979, s. 53-68.\n<\/div>\n
\n[74]<\/sup> Por. J. Rado\u017cycki, Wst\u0119p.<\/i> J\u00f3zef Flawiusz \u2013 jego \u017cycie i dzie\u0142o<\/i>, w: J\u00f3zef Flawiusz, Wojna \u017cydowska<\/i>, red. J. Rado\u017cycki, Warszawa 1995, s. 38-40, gdzie om\u00f3wiono zwi\u0119\u017ale, acz szczeg\u00f3\u0142owo r\u0119kopisy Wojny \u017cydowskiej<\/i>, na podstawie kt\u00f3rych dokonano wsp\u00f3\u0142czesnego wydania tego dzie\u0142a.\n<\/div>\n
\n[75]<\/sup> Por. ten\u017ce, Wst\u0119p.<\/i> Przeciw Apionowi<\/i>, w: J\u00f3zef Flawiusz, Przeciw Apionowi<\/i>, Warszawa 1996, s. 21-22.\n<\/div>\n
\n[76]<\/sup> Tam\u017ce, s. 22.\n<\/div>\n
\n[77]<\/sup> Za: J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/i>, dz. cyt., s. 36.\n<\/div>\n
\n[78]<\/sup> Z. Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/i>, dz. cyt., s. 74.\n<\/div>\n
\n[79]<\/sup> Tam\u017ce, s. 114, przyp. 26.\n<\/div>\n
\n[80]<\/sup> F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/i>, dz. cyt., s. 21-22.\n<\/div>\n
\n[81]<\/sup> Por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/i>, dz. cyt., s. 32n; por. te\u017c: Wst\u0119p og\u00f3lny do Pisma \u015bwi\u0119tego<\/i>, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa 1986, s. 162, 175-178.\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W tzw. naturalistycznym, racjonalistycznym czy obiektywnym nurcie analizy Biblii istnieje pewien zestaw uprzednio przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144 metodologicznych, kt\u00f3re nie pozostaj\u0105 bez wp\u0142ywu na ostateczne wnioski wyci\u0105gane przez krytyk\u00f3w wyznaj\u0105cych powy\u017csze pogl\u0105dy. Cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 owych za\u0142o\u017ce\u0144 jest przedk\u0142adanie przekazu historycznego nad biblijny,… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[184],"class_list":["post-521","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized","tag-biblia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/521","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=521"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/521\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=521"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=521"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}