\nDow\u00f3d z istnienia sumienia jest jednym z tylko dw\u00f3ch dowod\u00f3w na istnienie Boga, o kt\u00f3rych wspomina Pismo \u015awi\u0119te, ten drugi jest dowodem z istnienia projektu (oba znajduj\u0105 si\u0119 w Li\u015bcie do Rzymian). Oba dowody s\u0105 zasadniczo prostymi, naturalnymi intuicjami. Jedynie kiedy czyni si\u0119 skomplikowane, sztuczne zastrze\u017cenia do tych dowod\u00f3w, zaczynaj\u0105 one wygl\u0105da\u0107 na skomplikowane.<\/span>
\nProstym, intuicyjnym spostrze\u017ceniem dowodu z istnienia sumienia jest to, \u017ce ka\u017cdy na \u015bwiecie wie w g\u0142\u0119bi serca, \u017ce jest absolutnie zobowi\u0105zany by\u0107 dobrym i czyni\u0107 dobro, a to absolutne zobowi\u0105zanie mo\u017ce pochodzi\u0107 tylko od Boga. St\u0105d ka\u017cdy zna Boga, chocia\u017c niejasno, na podstawie tej moralnej instytucji, kt\u00f3ra jest zazwyczaj nazywana sumieniem. Sumienie jest g\u0142osem Boga w duszy.<\/span>
\nJak wszystkie dowody na istnienie Boga, ten jeden dowodzi tylko ma\u0142ego wycinka tego, co wiemy o Bogu na podstawie nadprzyrodzonego Objawienia. Ale ten wycinek jest znacznie wi\u0119kszy ni\u017c to, co objawiaj\u0105 o Bogu dowody z natury, poniewa\u017c ten dow\u00f3d zawiera bogatsze dane, bogatszy punkt wyj\u015bcia. Tutaj mamy informacje z wewn\u0105trz, by tak powiedzie\u0107: sam\u0105 wol\u0119 Boga przemawiaj\u0105c\u0105 do nas, chocia\u017c niejasno i szeptem, chocia\u017c kiepsko s\u0142yszan\u0105, przyjmowan\u0105 i respektowan\u0105 w g\u0142\u0119bi naszej duszy. Dowody z natury zaczynaj\u0105 si\u0119 od danych, kt\u00f3re s\u0105 jak ksi\u0105\u017cka pisarza; dowody z sumienia zaczynaj\u0105 si\u0119 od danych, kt\u00f3re s\u0105 bardziej jak bezpo\u015brednia rozmowa, na \u017cywo, z autorem.<\/span>
\nZanim zaczniemy, powinni\u015bmy zdefiniowa\u0107 i wyja\u015bni\u0107 kluczowy termin sumienie<\/i>. Wsp\u00f3\u0142czesne znaczenie zazwyczaj wskazuje zwyk\u0142e poczucie, \u017ce zrobi\u0142em co\u015b z\u0142ego albo \u017ce mam w\u0142a\u015bnie co\u015b z\u0142ego zrobi\u0107. Tradycyjne znaczenie w teologii katolickiej to wiedza o tym, co jest dobre i z\u0142e: rozum zastosowany do moralno\u015bci. W naszym dowodzie b\u0119dziemy si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 takim znaczeniem sumienia, kt\u00f3re oznacza wiedz\u0119, a nie jedynie poczucie, ale jest to raczej wiedza intuicyjna ni\u017c racjonalna albo analityczna \u2013 i jest to przede wszystkim wiedza o tym, \u017ce zawsze musz\u0119 czyni\u0107 dobro, nigdy z\u0142o, wiedza o moim absolutnym zobowi\u0105zaniu do dobra, do wszelkiego dobra: sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142osierdzia, cnoty i \u015bwi\u0119to\u015bci; tylko w dalszym rz\u0119dzie jest to wiedza o tym, co jest dobre, a co jest z\u0142e. W dalszym rz\u0119dzie jest to wiedza o faktach moralnych, podczas gdy w pierwszym rz\u0119dzie jest to wiedza o moich moralnych powinno\u015bciach, wiedza o samym prawie moralnym i jego wi\u0105\u017c\u0105cym autorytecie w moim \u017cyciu. Ta wiedza tworzy podstaw\u0119 dla dowodu z sumienia.<\/span>
\nJe\u015bli ktokolwiek twierdzi, \u017ce po prostu nie posiada tej wiedzy, je\u015bli ktokolwiek m\u00f3wi, \u017ce po prostu tego nie dostrzega, to dla niego z tego dowodu nic nie wyjdzie. Pozostaje jednak kwestia, czy nie dostrzega tego uczciwie i rzeczywi\u015bcie nie ma sumienia (albo ma radykalnie wadliwe sumienie), czy te\u017c t\u0142umi wiedz\u0119, kt\u00f3r\u0105 rzeczywi\u015bcie posiada. Bo\u017ce Objawienie m\u00f3wi nam, \u017ce t\u0119 wiedz\u0119 t\u0142umi (Rz 1,18b; 2,15). W tym wypadku to, co jest potrzebne przed podj\u0119ciem racjonalnego, filozoficznego dowodu, to jaka\u015b uczciwa introspekcja, by dostrzec dane. Dane, sumienie \u2013 to jak worek z\u0142ota zakopany na moim podw\u00f3rzu. Je\u015bli kto\u015b m\u00f3wi mi, \u017ce tam jest i \u017ce to dowodzi, \u017ce jaki\u015b bogaty cz\u0142owiek tam go zakopa\u0142, to musz\u0119 najpierw wykopa\u0107 i odnale\u017a\u0107 skarb, nim b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 wywnioskowa\u0107 co\u015b wi\u0119cej na temat przyczyny istnienia skarbu. Nim sumienie udowodni komukolwiek istnienie Boga, ta osoba musi uzna\u0107 obecno\u015b\u0107 skarbu sumienia na podw\u00f3rzu swojej duszy.<\/span>
\nJednak niemal ka\u017cdy uzna t\u0119 przes\u0142ank\u0119. Cz\u0119sto b\u0119dzie j\u0105 inaczej t\u0142umaczy\u0107, inaczej interpretowa\u0107, upiera\u0107 si\u0119, \u017ce nie ma nic wsp\u00f3lnego z Bogiem. Ale jest to w\u0142a\u015bnie to, co dow\u00f3d pr\u00f3buje pokaza\u0107: \u017ce je\u015bli tylko uznasz przes\u0142ank\u0119 o autorytecie sumienia, to musisz uzna\u0107 wniosek o istnieniu Boga. Jak do tego doj\u015b\u0107?<\/span>
\nNiemal ka\u017cdy uzna nie tylko istnienie sumienia, ale tak\u017ce jego autorytet. W epoce buntu przeciwko niemal ka\u017cdemu autorytetowi i w\u0105tpieniu o niemal ka\u017cdym autorytecie, w epoce, w kt\u00f3rej samo s\u0142owoautorytet<\/i> zmieni\u0142o si\u0119 ze s\u0142owa wyra\u017caj\u0105cego respekt w s\u0142owo wyra\u017caj\u0105ce pogard\u0119, pozostaje jeden autorytet: indywidualne sumienie. Niemal nikt nie powie, \u017ce powinno si\u0119 grzeszy\u0107 przeciwko w\u0142asnemu sumieniu, by\u0107 niepos\u0142usznym wobec w\u0142asnego sumienia. B\u0105d\u017a niepos\u0142uszny Ko\u015bcio\u0142owi, pa\u0144stwu, rodzicom, osobom maj\u0105cym autorytet, ale nie b\u0105d\u017a niepos\u0142uszny swojemu sumieniu. St\u0105d ludzie zazwyczaj uznaj\u0105, chocia\u017c zazwyczaj nie ubieraj\u0105 tego w te s\u0142owa, absolutny autorytet i wi\u0105\u017c\u0105ce zobowi\u0105zanie sumienia.<\/span>
\nTacy ludzie s\u0105 zazwyczaj zdumieni i zadowoleni, kiedy odkryj\u0105, \u017ce \u015bw. Tomasz z Akwinu, i to w\u0142a\u015bnie on, zgadza si\u0119 z nimi do tego stopnia, \u017ce m\u00f3wi, i\u017c kiedy katolik zacznie wierzy\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0119 myli w jakiej\u015b zasadniczej, oficjalnie zdefiniowanej nauce, to b\u0119dzie grzechem \u015bmiertelnym przeciwko sumieniu, grzechem hipokryzji, je\u015bli pozostanie w Ko\u015bciele i dalej b\u0119dzie nazywa\u0142 siebie katolikiem; ale b\u0119dzie to tylko grzechem lekkim przeciwko wiedzy, je\u015bli opu\u015bci Ko\u015bci\u00f3\u0142 przez uczciwy, ale tylko cz\u0119\u015bciowo zawiniony b\u0142\u0105d.<\/span>
\nA wi\u0119c jedna z dw\u00f3ch przes\u0142anek dowodu zosta\u0142a ustalona: sumienie jest dla mnie absolutnym autorytetem<\/b>. Drug\u0105 przes\u0142ank\u0105 jest to, \u017ce jedynym mo\u017cliwym \u017ar\u00f3d\u0142em absolutnego autorytetu jest absolutnie doskona\u0142a wola<\/b>, Istota Boska. Wniosek jest taki, \u017ce taka istota istnieje.<\/span>
\nJak kto\u015b m\u00f3g\u0142by si\u0119 nie zgodzi\u0107 z drug\u0105 przes\u0142ank\u0105? \u2013 Znajduj\u0105c inn\u0105 podstaw\u0119 dla sumienia ni\u017c B\u00f3g. S\u0105 cztery takie mo\u017cliwo\u015bci:<\/span><\/p>\n\n- co\u015b abstrakcyjnego i bezosobowego, jak idea;<\/span><\/li>\n
- co\u015b konkretnego, ale mniej ludzkiego, co\u015b na poziomie instynktu zwierz\u0119cego;<\/span><\/li>\n
- co\u015b na poziomie ludzkim, ale nie boskie;<\/span><\/li>\n
- co\u015b wy\u017cszego ni\u017c poziom ludzki, ale jeszcze nie boskie.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n
Innymi s\u0142owy, we\u017amiemy pod uwag\u0119 wszystkie mo\u017cliwo\u015bci, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 temu, co abstrakcyjne, konkretne-poni\u017cej-ludzkie, konkretne-ludzkie i konkretne-ponad-ludzkie.<\/span>
\nPierwsza mo\u017cliwo\u015b\u0107 oznacza, \u017ce podstaw\u0105 sumienia jest prawo bez prawodawcy. Jeste\u015bmy ca\u0142kowicie zobowi\u0105zani wobec abstrakcyjnego idea\u0142u, wzoru zachowania. Nasuwa si\u0119 wobec tego pytanie: gdzie ten wz\u00f3r istnieje? Je\u015bli nie istnieje nigdzie, to jak rzeczywista osoba mo\u017ce podlega\u0107 autorytetowi czego\u015b nierzeczywistego? Jak to mo\u017cliwe, by \u201ewi\u0119ksze\u201d by\u0142o podmiotem \u201emniejszego\u201d? Je\u015bli jednak ten wz\u00f3r albo idea istnieje w umys\u0142ach ludzi, to jaki oni maj\u0105 wobec tego autorytet, by narzuca\u0107 t\u0119 swoj\u0105 id\u0119 mnie? Je\u015bli ta idea jest tylko ide\u0105, to nie ma osobistej woli stoj\u0105cej za ni\u0105; je\u015bli jest to tylko czyja\u015b idea, to ma ona tylko tego kogo\u015b za sob\u0105. W \u017cadnym z tych przypadk\u00f3w nie mamy wystarczaj\u0105cej podstawy dla absolutnego, niezawodnego, nie podlegaj\u0105cego wyj\u0105tkom autorytetu. Ale ju\u017c przyznali\u015bmy, \u017ce to sumienie ma autorytet, \u017ce nikt nie powinien nigdy by\u0107 niepos\u0142uszny wobec swojego sumienia.<\/span>
\nDruga mo\u017cliwo\u015b\u0107 oznacza, \u017ce odnajdujemy sumienie w instynkcie biologicznym. \u201eMi\u0142owa\u0107 si\u0119 trzeba lub zgin\u0105\u0107\u201d \u2013 pisze poeta W.H. Auden. Pod\u015bwiadomie wiemy o tym \u2013 powie wierz\u0105cy w t\u0119 drug\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u2013 tak jak zwierz\u0119ta pod\u015bwiadomie wiedz\u0105, \u017ce je\u015bli nie b\u0119d\u0105 si\u0119 zachowywa\u0107 w pewien okre\u015blony spos\u00f3b, to gatunek nie przetrwa. To dlatego zwierz\u0119ce matki po\u015bwi\u0119caj\u0105 si\u0119 dla swoich dzieci i jest to wystarczaj\u0105ce wyt\u0142umaczenie tak\u017ce dla ludzkiego altruizmu. Jest to instynkt stadny.<\/span>
\nK\u0142opot z tym wyt\u0142umaczeniem polega na tym, \u017ce podobnie jak pierwsze, nie wyja\u015bnia ono absolutno\u015bci autorytetu sumienia. Wierzymy, \u017ce powinni\u015bmy by\u0107 niepos\u0142uszni instynktowi \u2013 jakiemukolwiek instynktowi \u2013 w pewnych sytuacjach. Ale nie wierzymy w to, \u017ce powinni\u015bmy by\u0107 niepos\u0142uszni naszemu sumieniu. Powinno si\u0119 zazwyczaj by\u0107 pos\u0142usznym instynktowi matczynej mi\u0142o\u015bci, ale nie oznacza to powstrzymywania syna przed ryzykowaniem \u017cycia, by ocali\u0107 kraj w sprawiedliwej i koniecznej wojnie obronnej albo gdy oznacza to niesprawiedliwo\u015b\u0107 i brak mi\u0142osierdzia wobec syn\u00f3w innych matek. Nie istnieje \u017caden instynkt, kt\u00f3remu zawsze powinno si\u0119 by\u0107 pos\u0142usznym. Instynkty s\u0105 jak klawisze fortepianu (obraz pochodzi od C.S. Lewisa); prawo moralne jest jak partytura. R\u00f3\u017cne nuty s\u0105 dobre w r\u00f3\u017cnym czasie.<\/span>
\nPonadto instynkty nie tylko nie t\u0142umacz\u0105 tego, co powinni\u015bmy robi\u0107, ale tak\u017ce tego, co rzeczywi\u015bcie robimy. Nie zawsze idziemy za instynktami. Czasami idziemy za s\u0142abszym instynktem, kiedy spieszymy z pomoc\u0105 ofierze, nawet gdy boimy si\u0119 o w\u0142asne bezpiecze\u0144stwo. Instynkt stadny jest tutaj s\u0142abszy ni\u017c instynkt samozachowawczy, ale nasze sumienie, jak partytura, m\u00f3wi nam, by gra\u0107 tutaj s\u0142ab\u0105 nut\u0119 zamiast mocnej.<\/span>
\nUczciwa introspekcja wyjawi ka\u017cdemu, \u017ce sumienie nie jest instynktem. Kiedy budzik budzi ci\u0119 wcze\u015bnie rano i u\u015bwiadamiasz sobie, \u017ce obieca\u0142e\u015b pom\u00f3c swojemu przyjacielowi tego ranka, twoje instynkty ci\u0105gn\u0105 ci\u0119 z powrotem do \u0142\u00f3\u017cka, ale co\u015b zupe\u0142nie innego od twoich instynkt\u00f3w m\u00f3wi ci, \u017ce powiniene\u015b wsta\u0107. Nawet je\u015bli czujesz dwa instynkty, kt\u00f3re ci\u0119 ci\u0105gn\u0105 w dwie strony (np. jeste\u015b zar\u00f3wno g\u0142odny, jak i zm\u0119czony), to konflikt pomi\u0119dzy tymi dwoma instynktami jest ca\u0142kiem odmienny i mo\u017cna odczu\u0107 oraz pozna\u0107, \u017ce jest ca\u0142kiem odmienny od konfliktu pomi\u0119dzy sumieniem a jednym z tych instynkt\u00f3w lub z oboma. Ca\u0142kiem po prostu, sumienie m\u00f3wi ci, \u017ce powiniene\u015b co\u015b uczyni\u0107 lub nie, kiedy instynkty po prostu powoduj\u0105 tob\u0105, by\u015b co\u015b uczyni\u0142 lub nie. Instynkty sprawiaj\u0105, \u017ce co\u015b jest dla twoich upodoba\u0144 atrakcyjne lub odpychaj\u0105ce, ale sumienie sprawia, \u017ce co\u015b jest dla twojego wyboru obowi\u0105zkowe, oboj\u0119tnie, jak reaguj\u0105 na to twoje upodobania. Ludzie w wi\u0119kszo\u015bci uznaj\u0105 te oczywiste introspektywne dane, je\u015bli s\u0105 uczciwi. Je\u015bli pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 wywin\u0105\u0107 z tego dowodu w tym momencie, to zostaw ich samych z t\u0105 kwesti\u0105, a je\u015bli s\u0105 uczciwi, to stan\u0105 twarz\u0105 w twarz z danymi, kiedy b\u0119d\u0105 sami.<\/span>
\nTrzecia mo\u017cliwo\u015b\u0107 jest taka, \u017ce to inne istoty ludzkie (albo spo\u0142ecze\u0144stwo) s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em autorytetu sumienia. Jest to najpopularniejszy pogl\u0105d, ale jest on tak\u017ce najs\u0142abszy ze wszystkich czterech mo\u017cliwo\u015bci. Gdy\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo nie oznacza czego\u015b ponad innymi lud\u017ami, czego\u015b takiego jak B\u00f3g, chocia\u017c wielu ludzi traktuje spo\u0142ecze\u0144stwo w\u0142a\u015bnie jak Boga, nawet w trakcie m\u00f3wienia, zni\u017caj\u0105c g\u0142os niemal do szeptu, kiedy to \u015bwi\u0119te imi\u0119 jest wspominane. Spo\u0142ecze\u0144stwo to po prostu inni ludzie, tacy jak ja. Jak\u0105 w\u0142adz\u0119 maj\u0105 nade mn\u0105? Czy zawsze maj\u0105 racj\u0119? Czy nigdy nie wolno mi by\u0107 niepos\u0142usznym wobec nich? Co to za \u015blepy konserwatyzm wobec zastanego stanu rzeczy? Czy Niemiec powinien by\u0142 by\u0107 pos\u0142uszny spo\u0142ecze\u0144stwu w epoce nazizmu? Twierdzenie, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo jest \u017ar\u00f3d\u0142em sumienia, oznacza twierdzenie, \u017ce kiedy zamiast jednego wi\u0119\u017ania mamy tysi\u0105c wi\u0119\u017ani\u00f3w, to oni staj\u0105 si\u0119 s\u0119dzi\u0105. Oznacza to stwierdzenie, \u017ce zwyk\u0142a ilo\u015b\u0107 daje absolutny autorytet; \u017ce to, co osoba indywidualna ma w swojej duszy, jest niczym, a nie \u017cadnym sumieniem maj\u0105cym autorytet; ale to, co spo\u0142ecze\u0144stwo (tj. wiele os\u00f3b indywidualnych) ma \u2013 jest. Jest to po prostu logicznie niemo\u017cliwe, jak istnienie my\u015bl\u0105cych kamieni, kt\u00f3re mog\u0105 my\u015ble\u0107, je\u015bli tylko jest ich wystarczaj\u0105co du\u017co. (Niekt\u00f3rzy or\u0119downicy sztucznej inteligencji, swoj\u0105 drog\u0105, wierz\u0105 w\u0142a\u015bnie w taki rodzaj logicznego b\u0142\u0119du: \u017ce elektrony, uk\u0142ady scalone i kawa\u0142ki metalu mog\u0105 my\u015ble\u0107, je\u015bli tylko jest ich wystarczaj\u0105co du\u017co w prawid\u0142owej konfiguracji geometrycznej).<\/span>
\nCzwarta mo\u017cliwo\u015b\u0107 utrzymuje, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em autorytetu sumienia jest co\u015b nade mn\u0105, ale nie jest to B\u00f3g. Co to mog\u0142oby by\u0107? Ani spo\u0142ecze\u0144stwo, ani instynkty nie s\u0105 nade mn\u0105. Idea\u0142? Jest to pierwsza mo\u017cliwo\u015b\u0107, jak\u0105 om\u00f3wili\u015bmy. Wygl\u0105da na to, \u017ce po prostu nie ma tutaj \u017cadnych kandydat\u00f3w.<\/span>
\nA to pozostawia nas z Bogiem. Nie jakim\u015b rodzajem Boga, ale moralnym Bogiem Biblii, przynajmniej Bogiem judaizmu. Po\u015br\u00f3d wszystkich staro\u017cytnych lud\u00f3w \u017bydzi byli jedynymi, kt\u00f3rzy uto\u017csamiali swojego Boga ze \u017ar\u00f3d\u0142em obowi\u0105zku moralnego. Bogowie poga\u0144scy domagali si\u0119 rytualnego oddawania czci, wzbudzali strach, wymy\u015blali wszech\u015bwiat czy rz\u0105dzili wydarzeniami w ludzkim \u017cyciu, ale \u017caden z nich nigdy nie da\u0142 Dziesi\u0119ciu Przykaza\u0144 ani nie powiedzia\u0142: \u201eB\u0105d\u017acie \u015bwi\u0119tymi, bo Ja jestem \u015bwi\u0119ty. Ja, Pan, B\u00f3g wasz!\u201d. \u017bydzi widzieli \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142o natury i sumienia jest jedno, a chrze\u015bcijanie (i muzu\u0142manie) ten pogl\u0105d po nich odziedziczyli. Twierdzenie \u017byd\u00f3w, \u017ce s\u0105 narodem wybranym przez Boga, interpretuje ten pogl\u0105d w najskromniejszy z mo\u017cliwych sposob\u00f3w: jako Bo\u017ce Objawienie, a nie pochodz\u0105cy z ludzkiej inteligencji. Ale kiedy ju\u017c zosta\u0142 objawiony, pogl\u0105d ten mo\u017cna postrzega\u0107 jako ca\u0142kowicie logiczny.<\/span>
\nBy podsumowa\u0107 ten dow\u00f3d najpro\u015bciej i najbardziej zasadniczo: sumienie ma absolutny, bezwzgl\u0119dny, wi\u0105\u017c\u0105cy autorytet moralny nad nami, wymagaj\u0105cy bezwarunkowego pos\u0142usze\u0144stwa. Ale tylko doskonale dobra, sprawiedliwa Boska wola b\u0119dzie ten autorytet posiada\u0107 i b\u0119dzie posiada\u0107 prawo do absolutnego, bezwyj\u0105tkowego pos\u0142usze\u0144stwa. Wobec tego sumienie jest g\u0142osem woli Bo\u017cej.<\/span>
\nOczywi\u015bcie nie zawsze s\u0142yszymy ten g\u0142os w\u0142a\u015bciwie. Nasze sumienie mo\u017ce si\u0119 myli\u0107. To dlatego pierwszym obowi\u0105zkiem, jaki mamy w sumieniu, jest formowanie naszego sumienia poprzez szukanie prawdy, szczeg\u00f3lnie prawdy o tym, co B\u00f3g objawi\u0142 nam jako przejrzyste mapy moralne (Pismo \u015awi\u0119te i Ko\u015bci\u00f3\u0142). Je\u015bli tak, to kiedykolwiek nasze sumienie wydaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 nam, by\u015bmy byli niepos\u0142uszni tym mapom, to nie dzia\u0142a prawid\u0142owo i mo\u017cemy to pozna\u0107 dzi\u0119ki samemu sumieniu, je\u015bli tylko pami\u0119tamy, \u017ce sumienie jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko chwilowym uczuciem. Je\u015bli nasze bezpo\u015brednie uczucia by\u0142yby g\u0142osem Boga, musieliby\u015bmy by\u0107 politeistami albo inaczej B\u00f3g musia\u0142by by\u0107 schizofrenikiem.<\/span>
\nNapisa\u0142 PETER KREEFT <\/b><\/span>\u00a0\u00a0<\/b><\/span>
\nt\u0142um. Jan J. Franczak<\/i><\/span><\/p>\nFragment ksi\u0105\u017cki Fundamentals of the Faith<\/i> (Podstawy wiary<\/i>) wydanej przez Ignatius Press<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dow\u00f3d z istnienia sumienia jest jednym z tylko dw\u00f3ch dowod\u00f3w na istnienie Boga, o kt\u00f3rych wspomina Pismo \u015awi\u0119te, ten drugi jest dowodem z istnienia projektu (oba znajduj\u0105 si\u0119 w Li\u015bcie do Rzymian). Oba dowody s\u0105 zasadniczo prostymi, naturalnymi intuicjami.… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[974,1011],"tags":[],"class_list":["post-511","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ateizm","category-istnienie-boga"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/511","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=511"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/511\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=511"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=511"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=511"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}} |