{"id":291,"date":"2017-07-22T11:12:36","date_gmt":"2017-07-22T09:12:36","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=291"},"modified":"2017-07-22T11:12:36","modified_gmt":"2017-07-22T09:12:36","slug":"czy-kosciol-jest-potrzebny-do-zbawienia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/czy-kosciol-jest-potrzebny-do-zbawienia\/","title":{"rendered":"Czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest potrzebny do Zbawienia?"},"content":{"rendered":"
\n

Wsp\u00f3lnotowy kontekst relacji religijnej<\/h2>\n<\/div>\n
\nks. S\u0142awomir Szczyrba
\nInstytut Filozofii
\nUniwersytetu Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego
\nWarszawa<\/em>
\nWSP\u00d3LNOTOWY KONTEKST RELACJI RELIGIJNEJ
\nCzy Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest potrzebny do Zbawienia?
\n– kilka uwag filozofa[1]<\/a>
\nWST\u0118P: PROBLEM RELACJI RELIGIJNEJ
\nZagadnieniem, nad kt\u00f3rym chc\u0119 si\u0119 zatrzyma\u0107, jest problem realnej relacji religijnej. Pytanie, na kt\u00f3re chcia\u0142bym zarysowa\u0107 odpowied\u017a ma posta\u0107: Czy w\u0142a\u015bciwym milieu<\/em> ukonstytuowania si\u0119 i prze\u017cywania relacji religijnej jest kontekst odniesie\u0144 osobowych, czyli rzeczywisto\u015b\u0107 wsp\u00f3lnotowa Ko\u015bcio\u0142a, czy te\u017c cz\u0142owiek mo\u017ce w tej kwestii obej\u015b\u0107 si\u0119 bez Ko\u015bcio\u0142a? Taki kierunek poszukiwa\u0144 podpowiada podtytu\u0142 referatu sformu\u0142owany w postaci pytania: Czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest potrzebny do zbawienia? Maj\u0105 to by\u0107 uwagi filozofa.
\nSpraw\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy na wst\u0119pie wyja\u015bni\u0107, jest samo zagadnienie relacji religijnej, przez kt\u00f3re rozumiem relacj\u0119 cz\u0142owieka do Boga. Charakteryzuj\u0105c od strony filozoficznej relacj\u0119 religijn\u0105 (tzn. fakt zachodzenia relacji religijnej), wypada zauwa\u017cy\u0107, i\u017c w punkcie wyj\u015bcia dysponujemy do\u015b\u0107 skromnymi (wedle punktu widzenia nauk przyrodniczych) danymi: prze\u015bwiadczeniem i \u015bwiadectwem (zaanga\u017cowanego) podmiotu o pozostawaniu w odniesieniu do Boga oraz \u015bwiadectwem \u017cycia ekstraspekcyjnie dost\u0119pnym innym podmiotom. Owe \u015bwiadectwa podlegaj\u0105 wyja\u015bnieniu (w sensie rozja\u015bnienia) i interpretacji zar\u00f3wno przez podmiot zaanga\u017cowany, jak i podmiot-obserwatora. Na przyk\u0142ad, s\u0142yszymy \u015bwiadectwo Jezusa o sobie, o Jego relacji z Bogiem: \u201eJa i Ojciec jedno jeste\u015bmy\u201d (J 10, 30; por. 17, 21). \u015awiadectwo to wywo\u0142ywa\u0142o konsternacj\u0119 i zgorszenie s\u0142uchaczy. Jak je zrozumiano? \u2013 p\u00f3\u017aniejsze wypadki rzucaj\u0105 pewne \u015bwiat\u0142o[2]<\/a>. Poznawczo dost\u0119pny by\u0142 (i jest) dla obserwatora zewn\u0119trznego pewien frapuj\u0105cy spos\u00f3b wypowiadania si\u0119 Jezusa (jako konkretnej, historycznej osoby) na aktualne tematy[3]<\/a>(tzw. os\u0105d wydarze\u0144). Pami\u0119tamy z Ewangelii, i\u017c Nauczyciel z Nazaretu w\u0142a\u015bnie w ten spos\u00f3b zdumiewa\u0142, intrygowa\u0142 otoczenie. Czytamy: \u201ePrzybyli [po powo\u0142aniu Szymona i Andrzeja, a nast\u0119pnie Jakuba i Jana – dop. S.S.<\/em>] do Kafarnaum i zaraz w szabat wszed\u0142 do synagogi, i naucza\u0142. Zdumiewali si\u0119<\/em> Jego nauk\u0105: uczy\u0142 ich bowiem jak ten, kt\u00f3ry ma w\u0142adz\u0119, a nie jak uczeni w Pi\u015bmie\u201d[4]<\/a>. Udzia\u0142em niekt\u00f3rych by\u0142o co\u015b podobnego do tego, o czym m\u00f3wi Ewangelista \u0141ukasz, relacjonuj\u0105cy najprawdopodobniej w\u0142asne \u015bwiadectwo uczni\u00f3w z ich rozmowy z Tajemniczym W\u0119drowcem w drodze do Emaus: \u201eI m\u00f3wili nawzajem do siebie: \u00abCzy serce nie pa\u0142a\u0142o w nas, kiedy rozmawia\u0142 z nami w drodze i Pisma nam wyja\u015bnia\u0142?\u00bb\u201d[5]<\/a>.
\nTak jak \u015bwiadectwo i nauczanie, tak jak cudowne znaki czynione przez Nauczyciela z Nazaretu, kt\u00f3re budzi\u0142y zdumienie oraz prowadzi\u0142y w spos\u00f3b nieuchronny do stawiania sobie przez uczni\u00f3w pytania: Kim\u017ce On jest?[6]<\/a>, tak r\u00f3wnie\u017c musi budzi\u0107 zdumienie kto\u015b, kto nie ulega napastliwej interpretacji, kt\u00f3ra staje si\u0119 wr\u0119cz obowi\u0105zuj\u0105ca[7]<\/a>, kto\u015b kto nie staje si\u0119 wi\u0119\u017aniem slogan\u00f3w i niewolnikiem w\u0142adzy, kto\u015b, kto \u2013 cho\u0107 nie zawsze od razu to doceniamy \u2013 \u201ezaw\u017cdy inne gada, ni\u017c wszyscy wok\u00f3\u0142 gadaj\u0105cy\u201d[8]<\/a>.
\nPierwsz\u0105 spraw\u0105 godn\u0105 podkre\u015blenia jest postawa cz\u0142owieka wolna od redukcyjnej sk\u0142onno\u015bci.
\nO tyle jeste\u015bmy w stanie uchwyci\u0107 pewn\u0105 objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 nowo\u015b\u0107 oraz jeste\u015bmy w stanie zachowa\u0107 otwarto\u015b\u0107 i pozostawa\u0107 w oczekiwaniu, o ile potrafimy dokonywa\u0107 os\u0105du rzeczywisto\u015bci (wydarze\u0144) w \u015bwietle do\u015bwiadczenia podstawowego \u2013 tj. pierwotnych wymog\u00f3w serca[9]<\/a>. Ta postawa \u2013 dopowiedzmy od razu i to jako drugie godne uwagi podkre\u015blenie \u2013 nie przekre\u015bla tak\u017ce z g\u00f3ry jako niemo\u017cliwego do zdobycia przekonania o istnieniu rzeczywisto\u015bci transcendentnej (Tajemnicy)[10]<\/a>. Zdobyte jednak przekonanie o realnej mo\u017cliwo\u015bci istnienia tej\u017ce rzeczywisto\u015bci, czy oparte na intuicji, czy te\u017c poparte dyskursem teoretycznym, samo z siebie (to jest trzecie podkre\u015blenie) nie jest w stanie zainicjowa\u0107 wiary, wej\u015bcia cz\u0142owieka w relacj\u0119 z Bogiem. Mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a Bogiem istnieje bowiem zasadnicza dysproporcja[11]<\/a>, rzeczywista relacja cz\u0142owieka do Boga (tj. wej\u015bcie w odniesienie i pozostawanie w relacji do Boga) nie mo\u017ce by\u0107 z tego tytu\u0142u rezultatem aktu motu proprio <\/em>cz\u0142owieka. Jak zatem rozumie\u0107 \u2013 oczywi\u015bcie z filozoficznego punktu widzenia \u2013 postaw\u0119 religijn\u0105?
\nCz\u0142owiek mo\u017ce przyj\u0105\u0107 postaw\u0119 religijn\u0105 wobec Boga na podstawie przekonania o Jego istnieniu i w spos\u00f3b s\u0142uszny sprawowa\u0107 kult. B\u0119dzie \u00f3w kult[12]<\/a> wyrazem jego naturalnej cnoty sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3ra w swej istocie, b\u0119d\u0105c rezultatem afektywnego odniesienia cz\u0142owieka do rzeczywisto\u015bci[13]<\/a>, jest \u2013 jak interesuj\u0105co zauwa\u017ca \u015bw. Tomasz \u2013 cnot\u0105 integruj\u0105c\u0105 kardynaln\u0105 cnot\u0119 sprawiedliwo\u015bci[14]<\/a>. Wej\u015bcie cz\u0142owieka w relacj\u0119 z Bogiem i trwanie w odniesieniu do Boga okazuje si\u0119 jednak rzeczywisto\u015bci\u0105 innego rodzaju. Wej\u015bcie cz\u0142owieka w relacj\u0119 z Bogiem i trwanie w odniesieniu do Boga jest (mo\u017ce by\u0107) ostatecznie rezultatem odpowiedzi cz\u0142owieka na inicjatyw\u0119 Boga. Innymi s\u0142owy m\u00f3wi\u0105c, z filozoficznego punktu widzenia realna relacja religijna nie jest autonomicznym dzie\u0142em cz\u0142owieka. Jest rzeczywisto\u015bci\u0105 dialogiczn\u0105, a dok\u0142adniej \u2013 responsoryczn\u0105[15]<\/a>: relacja religijna podobnie jak ca\u0142y rozw\u00f3j osoby nie jest jedynie rezultatem rozwoju wed\u0142ug tego, co gatunkowe, ale w zdecydowanej mierze wed\u0142ug tego, co indywidualne. Racj\u0105 owej indywidualno\u015bci jest do\u015bwiadczana w wieloraki spos\u00f3b wolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka[16]<\/a>. Dlatego \u017caden cz\u0142owiek nie jest jedynie egzemplarzem gatunku, a je\u015bli tak si\u0119 rzeczy maj\u0105, to celem \u017cycia cz\u0142owieka nie jest jedynie rozwijanie doskona\u0142o\u015bci gatunku (tego, co \u201ewpisane\u201d we wsp\u00f3ln\u0105 wszystkim natur\u0119 cz\u0142owieka, w cz\u0142owiecze\u0144stwo), ale rozwijanie tak\u017ce doskona\u0142o\u015bci w\u0142asnych, indywidualnych, niezdeterminowanych wsp\u00f3ln\u0105 natur\u0105. Droga do pe\u0142ni osoby nie jest wyznaczona (zdeterminowana) jedynie tym, co powszechne, gatunkowe i okoliczno\u015bciami zewn\u0119trznymi. Celem nie jest realizowanie tego, co powszechne, wsp\u00f3lne, ale tego, co indywidualne. Takiej konstytucji osoby odpowiada swoisty spos\u00f3b istnienia \u2013 cz\u0142owiek-osoba istnieje jako cel sam w sobie[17]<\/a>.
\nPoniewa\u017c \u00f3w spos\u00f3b istnienia nie pozwala nam uzna\u0107 cz\u0142owiecze\u0144stwa za co\u015b oczywistego, konieczne jest spotkanie z czym\u015b, co nazywa si\u0119 wychowaniem[18]<\/a>. Konieczne jest spotkanie z Kim\u015b (tj. Autorytetem), nios\u0105ce w sobie wydarzenie \u201eniemo\u017cliwej odpowiednio\u015bci\u201d[19]<\/a>. Id\u0105c tym tropem dalej, musimy dopowiedzie\u0107, i\u017c konieczne jest to, aby owo wydarzenie niemo\u017cliwej odpowiednio\u015bci nie by\u0142o jednorazowe, lecz a\u017ceby w jaki\u015b spos\u00f3b kontynuowa\u0142o si\u0119 w czasie, aby dosz\u0142o do ukonstytuowania si\u0119 osobliwego \u201ep\u00f3j\u015bcia za\u201d[20]<\/a> tak, aby owo wydarzenie \u201eniemo\u017cliwej odpowiednio\u015bci\u201d mog\u0142o przybra\u0107 kszta\u0142t \u201eTy\u201d dla \u201eJa\u201d. To wtedy pojawia si\u0119 prawdziwa szansa-nadzieja na autentyczne objawienie si\u0119 \u201eJa\u201d. Wtedy pojawia si\u0119 nadzieja na objawienie si\u0119 \u201eJa\u201d o w pe\u0142ni osobowej konsystencji[21]<\/a>.
\n1. ZMYS\u0141 RELIGIJNY I JEGO WYCHOWANIE
\nPlaton, filozof, lecz tak\u017ce teolog w nowym stylu (w opozycji do teolog\u00f3w poetyckich Homera i Hezjoda), cho\u0107 nie jedyny w staro\u017cytno\u015bci, to jednak w spos\u00f3b wyra\u017any da\u0142 wyraz przekonaniu, i\u017c sens i znaczenie rzeczywisto\u015bci empirycznej (zmys\u0142owej) le\u017cy poza rzeczywisto\u015bci\u0105 zmys\u0142ow\u0105[22]<\/a>. Owo odkrycie rzeczywisto\u015bci duchowej jako podstawowej, funduj\u0105cej i porz\u0105dkuj\u0105cej rzeczywisto\u015b\u0107 postrzegan\u0105 zmys\u0142ami z jednoczesnym uznaniem, \u017ce ta ostatnia nie t\u0142umaczy sama siebie, lecz staje si\u0119 zrozumia\u0142a dopiero poprzez pierwsz\u0105, wed\u0142ug G. Reale, sta\u0142o si\u0119 punktem zwrotnym w rozwoju my\u015bli Zachodu. Reale uwa\u017ca Platona za tw\u00f3rc\u0119 metafizyki transcendencji[23]<\/sup><\/a>. Oznacza to pot\u0119\u017cne wyzwanie dla wszelkich tendencji immanentystycznych wszystkich czas\u00f3w (tendencji takich \u2013 powiedzmy wyra\u017anie, nie brakowa\u0142o w staro\u017cytno\u015bci; wielkie filozofie epoki hellenistycznej by\u0142y swoistymi metafizykami materialistycznymi i immanentystycznymi, zbudowanymi w wyra\u017anej opozycji do Platona i Arystotelesa[24]<\/sup><\/a>; nie brakuje ich tak\u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie[25]<\/sup><\/a>).
\nPlaton jest zatem jednym z pierwszych my\u015blicieli[26]<\/a>, kt\u00f3ry da\u0142 wyraz rzeczywisto\u015bci zmys\u0142u religijnego jako nieusuwalnego wymiaru \u017cycia w pe\u0142ni osobowego: mo\u017cna by powiedzie\u0107, i\u017c \u2013 na mocy tego wymiaru, pytania cz\u0142owieka zawsze b\u0119d\u0105 si\u0119ga\u0142y poza rzeczywisto\u015b\u0107 widzialn\u0105[27]<\/a>. Pyta\u0144 egzystencjalnych niepodobna zd\u0142awi\u0107, cho\u0107 mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 sprawia\u0107, aby nie dochodzi\u0142y one do g\u0142osu[28]<\/a>.
\nPrawdopodobnie Platon tak\u017ce, jak wynika z bada\u0144 przedstawicieli tzw. Szko\u0142y Tybinge\u0144skiej nad jego \u201enauk\u0105 niepisan\u0105\u201d, przyk\u0142ada\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 trosk\u0119 o wychowanie swoich uczni\u00f3w. Sta\u0142 si\u0119 przeto rzecznikiem wychowania zmys\u0142u religijnego[29]<\/a>. Zdaniem czeskiego filozofa Jana Pato\u010dki, Europa narodzi\u0142a si\u0119 wtedy, gdy w Grecji troska o dusz\u0119 uznana zosta\u0142a za najwa\u017cniejsze pos\u0142annictwo cz\u0142owieka i sens wsp\u00f3lnoty (polis<\/em>)[30]<\/a>. Wielkim rzecznikiem troski o dusz\u0119 by\u0142 Platon[31]<\/a>. To t\u0142umaczy poniek\u0105d do\u015b\u0107 ogl\u0119dne, cho\u0107 krytyczne, traktowanie przez Platona tradycji mitologicznej.
\n* * *
\nINTERMEZZO<\/em>: Filozof a Prorok
\nNa pytanie, kim jest cz\u0142owiek, Platon zarysowa\u0142 w sumie osobliw\u0105 odpowied\u017a[32]<\/a>: cz\u0142owiekiem w najpe\u0142niejszym tego s\u0142owa znaczeniu jest filozof-m\u0119drzec. Osobliwo\u015b\u0107 odpowiedzi Platona polega\u0142a na tym, \u017ce by\u0142a to odpowied\u017a quasi-deiktyczna. Filozofem uciele\u015bniaj\u0105cym idea\u0142 m\u0119drca by\u0142 Sokrates, kt\u00f3rego Platon uczyni\u0142 g\u0142\u00f3wnym bohaterem swoich dialog\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 nosi on wiele cech historycznego Sokratesa, lecz tak\u017ce jest efektem pewnego zamys\u0142u kompozycyjnego i wygodnego, zamierzonego oraz realizowanego w Akademii programu raczej pedagogicznego ani\u017celi czysto teoretyczno-badawczego[33]<\/a>. Platonowi nie by\u0142 obcy cel egzystencjalny \u2013 przygotowanie autentycznych m\u0119drc\u00f3w, kt\u00f3rzy mogliby spe\u0142nia\u0107 wobec spo\u0142eczno\u015bci wznios\u0142\u0105 pos\u0142ug\u0119 po\u015brednik\u00f3w pomi\u0119dzy \u015bwiatem doczesnym (ziemskim) i \u015bwiatem transcendentnym.
\nGeniusz Platona polega\u0142 na tym, i\u017c uchwyci\u0142 on intuicyjnie, niejasno to, co stanowi\u0142o przedmiot do\u015bwiadczenia i \u015bwiadomo\u015bci narodu izraelskiego: tajemnica cz\u0142owieka, tajemnica rzeczywisto\u015bci, a nade wszystko tajemnica egzystencji (egzystencji w sobie dramatycznej) wyja\u015bnia si\u0119 poprzez relacj\u0119. Tajemnica rzeczywisto\u015bci, zw\u0142aszcza tajemnica cz\u0142owieka, rozja\u015bnia si\u0119 wtedy, gdy widzimy cz\u0142owieka dzi\u0119ki duszy, dzi\u0119ki jej specyfice jako rzeczywisto\u015b\u0107 w relacji i poprzez relacj\u0119. Platon nie wypowiedzia\u0142 tego s\u0105du expressis verbis<\/em>, poniewa\u017c nie dysponowa\u0142 takim przekonaniem, jakim dysponowa\u0142 Izrael, \u017ce Tajemnica zagadn\u0119\u0142a cz\u0142owieka, \u017ce wesz\u0142a z cz\u0142owiekiem w uk\u0142ad \u2013 przymierze. Historia \u017byd\u00f3w niesie prze\u015bwiadczenie, i\u017c przymierze z Rzeczywisto\u015bci\u0105 Transcendentn\u0105 (Bogiem JHWH) nie jest dzie\u0142em ludzkiego dyskursu ani ludzkiego czynu (woli). Ono jest darem Boga, wydarzeniem z woli Boga. Mo\u017cna jednak twierdzi\u0107, i\u017c to Sokrates uciele\u015bnia\u0142 w sobie (i przez to syntetyzowa\u0142) dwie postawy, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zosta\u0142y od siebie oddalone, a nawet w jakim\u015b sensie \u2013 przeciwstawione. Sokrates jako mistrz ujmowania czego\u015b przez definicj\u0119 sta\u0142 si\u0119 prekursorem podej\u015bcia charakterystycznego dla Arystotelesa. Podobnego szcz\u0119\u015bcia nie mia\u0142a jego idea pos\u0142usze\u0144stwa dajmonionowi<\/em>, cho\u0107 rozwija\u0142 j\u0105 Platon. To w\u0142a\u015bnie w tej idei pos\u0142usze\u0144stwa \u2013 dzi\u015b by\u0107 mo\u017ce powiedzieliby\u015bmy \u2013 g\u0142osowi wewn\u0119trznemu sumienia, wyra\u017ca\u0142a si\u0119 genialna intuicja, i\u017c na tej drodze w spos\u00f3b istotny ods\u0142ania si\u0119 prawda cz\u0142owiecze\u0144stwa cz\u0142owieka.
\nMo\u017cna to wyrazi\u0107 innymi s\u0142owy. Bardziej ni\u017c oku drugiego, a wi\u0119c obserwacji od zewn\u0105trz, cz\u0142owiek objawia si\u0119 w dzia\u0142aniu (\u201ew oknie czynu\u201d \u2013 wed\u0142ug znanego okre\u015blenia kard. K. Wojty\u0142y i ks. T. Stycznia) i to w pierwszej kolejno\u015bci zaanga\u017cowanemu we\u0144 cz\u0142owiekowi jako podmiotowi i sprawcy tego\u017c czynu. Cz\u0142owiekowi nale\u017cy przywr\u00f3ci\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 do\u015bwiadczania w\u0142asnego sprawstwa. Cz\u0142owiekowi nale\u017cy przywr\u00f3ci\u0107 sta\u0142\u0105 samo\u015bwiadomo\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest warunkiem jego autentycznej, odpowiedzialnej obecno\u015bci w rzeczywisto\u015bci.
\nWydaje si\u0119, i\u017c to, co intuicyjnie przeczuwa\u0142 Sokrates \u2013 Grek, w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b m\u00f3g\u0142 kultywowa\u0107 i rozwija\u0107 Izraelita. To ten drugi mia\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 szans\u0119 rozwijania owej PRAXIS<\/em>, kt\u00f3ra jest specyficzn\u0105 dziedzin\u0105 ludzkiej egzystencji z wyra\u017anym akcentem padaj\u0105cym na przymiotnik \u201eludzkiej\u201d[34]<\/a>. Do\u015b\u0107 powszechnie u\u017cywany jest w pi\u015bmiennictwie termin \u201efilozofia \u017cydowska\u201d. Wypada\u0142oby cho\u0107 skromnie zapyta\u0107: Czy \u017bydzi w og\u00f3le my\u015bleli o uprawianiu filozofii? Czy ich dociekania mo\u017cna nazywa\u0107 \u201efilozofi\u0105\u201d, terminem jakby nie by\u0142o greckim? Oczywi\u015bcie, wielu zasymilowanych \u017byd\u00f3w (st\u0105d \u2013 filozof\u00f3w \u017cydowskich) uprawia\u0142o filozofi\u0119, uprawia\u0142o t\u0119 filozofi\u0119 \u201epo europejsku\u201d, a wi\u0119c zgodnie z pewnymi tendencjami, jakie dochodzi\u0142y w kulturze europejskiej do g\u0142osu, nierzadko wyciskaj\u0105c na tej kulturze znacz\u0105ce pi\u0119tno. To pi\u0119tno, jakie nosi\u0142o ich podej\u015bcie w wielu wypadkach \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119, mniej lub mocniej, z tradycj\u0105 hebrajsk\u0105. Tradycja ta, zreszt\u0105 jak Biblia sama, niesie w sobie prowokacj\u0119 o charakterze filozoficznym, nade wszystko \u2013 niesie wyzwanie dla filozofii[35]<\/a>.
\nWarto nadto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce sam sens owego greckiego, co do genezy poj\u0119cia uleg\u0142 do\u015b\u0107 znacz\u0105cemu przekszta\u0142ceniu. Zdaniem K. Alberta autorem owego przekszta\u0142cenia sensu poj\u0119cia \u201efilozofia\u201d by\u0142 Platon[36]<\/a>.
\nWydaje si\u0119, \u017ce rysem niezmiennym Plato\u0144skiego podej\u015bcia \u2013 jakby dookre\u015bli\u0142 G. Reale (zreszt\u0105 cum fundamento in re<\/em>) \u2013 \u201edrugiego \u017ceglowania\u201d, by\u0142o prze\u015bwiadczenie o istnieniu \u015bwiata transcendentnego, jako t\u0142umacz\u0105cego rzeczywisto\u015b\u0107 zmys\u0142ow\u0105, b\u0119d\u0105cego znaczeniem tej ostatniej. \u015awiata transcendentnego nieosi\u0105galnego poznawczo w jego pe\u0142ni egzystencjalnej dla cz\u0142owieka. W ka\u017cdym razie, zdobyta i posiadana wiedza o Innym nie mog\u0142a w pe\u0142ni satysfakcjonowa\u0107 rozbudzony umys\u0142 Greka.
\nTo, co dla Grek\u00f3w sta\u0142o si\u0119\/by\u0142o przedmiotem osobliwej pretensji \u2013 by poj\u0105\u0107 intelektualnie Niepojmowalnego, dla \u017byd\u00f3w by\u0142o przedmiotem chlubnego sui generis<\/em> posiadania \u2013 w konsekwencji uprzedniego obdarowania, i w nast\u0119pstwie nieustannego rozwa\u017cania tego: Niepojmowalny przem\u00f3wi\u0142, przemawia, da\u0142 i nadal daje si\u0119 pozna\u0107 w historii, jako jej podmiot; Niepojmowalny dokona\u0142 wyboru. Wybra\u0142 nas \u2013 \u017byd\u00f3w, aby\u015bmy byli swoistym \u201ezaczynem\u201d Ludu Boga i znakiem przynale\u017cno\u015bci do Ludu Boga.
\nMo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w konsekwencji zaznaczy\u0142y si\u0119 dwa odmienne punkty wyj\u015bcia: grecki i \u017cydowski (hebrajski)[37]<\/a>. Grecki, stawiaj\u0105cy w centrum jednak cz\u0142owieka, a nie kosmos, cz\u0142owieka rzuconego w \u015bwiat i poznaj\u0105cego \u015bwiat, cz\u0142owieka usi\u0142uj\u0105cego wyczerpa\u0107 tajemnic\u0119 Wszystkiego. W jakiej\u015b mierze mo\u017cna symbolicznie zobrazowa\u0107 \u00f3w punkt wyj\u015bcia, si\u0119gaj\u0105c zar\u00f3wno do mitycznej postaci Prometeusza, jak i Syzyfa. Jest to w swej istocie \u015bwiat monologiczny, \u015bwiat dialogu pozornego[38]<\/a>, w gruncie rzeczy, ostatecznie \u2013 \u015bwiat monologu. Dialog, je\u015bli o takowym wolno tu w og\u00f3le m\u00f3wi\u0107, jest jednostronny (to cz\u0142owiek zagaduje i ws\u0142uchuje si\u0119, oczekuj\u0105c na odpowied\u017a), pe\u0142en dramatu. Dlatego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 nie tylko o pi\u0119knie tej kultury, kt\u00f3re wyra\u017ca si\u0119 w tym, \u017ce jest to kultura ludzi zapytuj\u0105cych (J. Mirewicz), ale i o dramatyzmie tej kultury, kt\u00f3ra jest naznaczona dramatyzmem o charakterze religijnym. Dramatyzmem, kt\u00f3ry znalaz\u0142 uj\u015bcie w formie literackiej w dramacie religijnym. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w owym dialogu monologicznym mieli odegra\u0107 filozofowie[39]<\/a>. Z nimi konkurowali poeci (poeci-teologowie), kt\u00f3rych Platon radzi\u0142 wyp\u0119dzi\u0107 z pa\u0144stwa, w ka\u017cdym razie to Platonowi si\u0119 pami\u0119ta. W moim przekonaniu Platon jest pierwszym teologiem w nowym stylu, nie tyle teologiem narracyjnym, ile raczej teologiem poszukuj\u0105cym racjonalnych podstaw wierze\u0144. To dzi\u0119ki niemu logos<\/em> przybli\u017cy\u0142 si\u0119 do mythos<\/em>, dosi\u0119gaj\u0105c te\u017c ethos<\/em>, a przez to kszta\u0142tuj\u0105c now\u0105 wizj\u0119 tego ostatniego. Platon, podobnie jak jego nauczyciel \u2013 Sokrates, dostrzega\u0142 wyra\u017anie potrzeb\u0119 nowej organizacji \u017cycia polis<\/em>. Jedno\u015bci pa\u0144stwowej na poziomie greckiej polis<\/em> ani tym bardziej szerzej poj\u0119tej, zdaniem Sokratesa, nie by\u0142 w stanie d\u0142u\u017cej utrzymywa\u0107 i kszta\u0142towa\u0107 jedynie zewn\u0119trznie sprawowany kult i \u2018usprawiedliwiaj\u0105ca\u2019 go fabu\u0142a.
\n\u017bydowski punkt wyj\u015bcia by\u0142 diametralnie inny. Jest on w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu od pocz\u0105tku dialogiczny, cho\u0107 trudno \u00f3w dialog opisa\u0107 i przedstawi\u0107 poj\u0119ciowo[40]<\/a>. Przede wszystkim niejasno\u015b\u0107 co do Niepojmowalnego by\u0142a tu innej natury. Je\u015bli tak mo\u017cna powiedzie\u0107, niepojmowalno\u015b\u0107 Niepojmowalnego nie by\u0142a tu ju\u017c wi\u0119cej zupe\u0142nie nieokre\u015blona i rozmyta. Niepojmowalny sam siebie okre\u015bli\u0142 wobec cz\u0142owieka, poda\u0142 mu swoje tajemnicze Imi\u0119. To ono, b\u0119d\u0105c jednak okre\u015blone, dla cz\u0142owieka pozostaje do ko\u0144ca niepoj\u0119te, niewypowiadalne. \u017byd, w przeciwie\u0144stwie do Greka, by\u0142 \u2018posiadaczem\/sukcesorem\u2019 jakiej\u015b istotnej i pewnej (w znaczeniu czego\u015b, co mo\u017ce by\u0107 punktem oparcia) prawdy o rzeczywisto\u015bci transcendentnej. Oczywi\u015bcie, nie by\u0142o tu mowy o posiadaniu pe\u0142nej\/ca\u0142ej prawdy (w sensie adekwatno\u015bci poznania, o jakiej powiada nowo\u017cytno\u015b\u0107, myl\u0105c tym samym zagadnienie prawdy z pewno\u015bci\u0105). Takiego punktu oparcia pozbawiony by\u0142 jednak, pozbawiony w\u0142a\u015bnie istotnej prawdy o Bogu, staro\u017cytny Grek. W centrum \u017cydowskiego patrzenia na Wszystko plasowa\u0142 si\u0119 wyb\u00f3r-powo\u0142anie konkretnych historycznych postaci: Abrahama, Izaaka, Jakuba, Moj\u017cesza\u2026 To wraz z powo\u0142aniem-wyborem Abrahama zaistnia\u0142a w \u015bwiecie nie tylko \u015bwiadoma siebie egzystencja, bo mo\u017cemy powiedzie\u0107, i\u017c bycie \u015bwiadom\u0105 egzystencj\u0105 (problem tylko, czy do ko\u0144ca \u015bwiadom\u0105 samej siebie[41]<\/a>) poprzedzi\u0142o[42]<\/a> w jakiej\u015b mierze \u2018owo powo\u0142anie\u2019, ale zaistnia\u0142a egzystencja \u015bwiadoma sensu w\u0142asnej historii i w\u0142asnego zadania do spe\u0142nienia[43]<\/a>. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, wraz z powo\u0142aniem zrodzi\u0142o si\u0119-objawi\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni \u2018ja\u2019 jako podmiot, dok\u0142adniej jako wesp\u00f3\u0142-podmiot, wsp\u00f3\u0142-podmiot historii. W tym sensie monoteizm, odkrycie monoteizmu, ale monoteizmu wskazuj\u0105cego na Boga obecnego i dzia\u0142aj\u0105cego w dziejach, sta\u0142o si\u0119 \u201ejednym z wielkich, a mo\u017ce \u2013 jak pisze Paul Johnson \u2013 i najwi\u0119kszym z wszystkich punkt\u00f3w zwrotnych historii\u201d[44]<\/a>.
\nPrzewodnictwo spo\u0142eczno\u015bci narodu wybranego (a w jej \u0142onie \u2013 wybitnych, charyzmatycznych indywidualno\u015bci, wy\u0142onionych z niej i przyporz\u0105dkowanych tej\u017ce spo\u0142eczno\u015bci jako Ludowi Boga[45]<\/a>), zafascynowanej swoj\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, charakteryzuj\u0105cej si\u0119 pasj\u0105 etiologiczn\u0105 pe\u0142ni\u0142o t\u0119 funkcj\u0119, kt\u00f3r\u0105 uzurpowali sobie \u2013 w Plato\u0144skim zamy\u015ble \u2013 w jakiej\u015b mierze filozofowie greccy. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 ca\u0142a mia\u0142a uciele\u015bnia\u0107 egzystencj\u0119, kt\u00f3rej zasad\u0105 konstytutywn\u0105 by\u0142o przymierze, przynale\u017cno\u015b\u0107 \u015bwiadomie prze\u017cywana. Dopok\u0105d dzia\u0142ali prorocy, oni nade wszystko byli str\u00f3\u017cami przymierza i \u017cycia wedle przynale\u017cno\u015bci[46]<\/a>. Kiedy wygas\u0142a instytucja prorok\u00f3w, kiedy na skutek niewoli zaistnia\u0142o realne niebezpiecze\u0144stwo zapoznania tre\u015bci ustnie przekazywanych i rozproszenia spisanego nauczania, wielu zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 ku utrwaleniu wszystkiego na pi\u015bmie. Judaizm zacz\u0105\u0142 stawa\u0107 si\u0119 w sensie szczeg\u00f3lnym, cz\u0119sto wr\u0119cz dos\u0142ownym, religi\u0105 ksi\u0119gi[47]<\/a>. Chcia\u0142oby si\u0119 skomentowa\u0107 owo dokonuj\u0105ce si\u0119 przeobra\u017cenie s\u0142owami: \u201eod pocz\u0105tku nie tak by\u0142o\u201d. Ten dialogiczny wymiar mia\u0142o wnie\u015b\u0107 na nowo chrze\u015bcija\u0144stwo.
\n* * *
\nDlaczego wychowanie zmys\u0142u religijnego jest tak donios\u0142e?[48]<\/a> Dla L. Giussaniego, moderatora znanego w wielu krajach \u015bwiata ruchu Comunione e Liberazione<\/em>, \u201e[…] pierwsz\u0105 przeszkod\u0105 w spotkaniu z Ko\u015bcio\u0142em jest […] trudno\u015b\u0107 rozumu, wynikaj\u0105ca z braku dyspozycji podmiotu wzgl\u0119dem przedmiotu, o kt\u00f3rym ma on wyda\u0107 os\u0105d. Trudno\u015b\u0107 zrozumienia spowodowana jest sytuacj\u0105 niedorozwoju zmys\u0142u religijnego\u201d[49]<\/a>. Wed\u0142ug L. Giussaniego \u201eNikt nie mo\u017ce unikn\u0105\u0107 problemu ostatecznej zale\u017cno\u015bci. Bez wzgl\u0119du na to, do czego si\u0119 ona odnosi, w momencie, gdy odpowiada na ni\u0105 w \u017cyciu jaka\u015b \u015bwiadomo\u015b\u0107, do g\u0142osu dochodzi postawa religijna, urzeczywistnia si\u0119 religijny poziom \u017cycia\u201d[50]<\/a>. Cech\u0105 w\u0142asn\u0105 zmys\u0142u religijnego jest to, i\u017c jest on ostatecznym, nieuchronnym wymiarem ka\u017cdego gestu, czynu i ka\u017cdego rodzaju relacji (wi\u0119zi). G\u0142\u0119bia, z jak\u0105 \u00f3w zmys\u0142 domaga si\u0119 znaczenia, po prostu odbija si\u0119 w ka\u017cdym uczuciu, przedsi\u0119wzi\u0119ciu i ge\u015bcie. A zatem, gdyby co\u015b wymyka\u0142o si\u0119 temu, co cz\u0142owiek uzna\u0142 za ostateczne<\/em>, za owego \u00abboga\u00bb \u2013 jakkolwiek by go pojmowa\u0142, to tym samym ten ostatni nie by\u0142by ju\u017cczym\u015b ostatecznym<\/em>, nie by\u0142by \u00abbogiem\u00bb. Znaczy\u0142oby to, \u017ce w naszym sposobie dzia\u0142ania istnieje co\u015b jeszcze g\u0142\u0119bszego i temu czemu\u015b w rzeczywisto\u015bci nale\u017ca\u0142oby oddawa\u0107 cze\u015b\u0107. Zmys\u0142 religijny podlega wychowaniu. Brak wychowania zmys\u0142u religijnego mo\u017ce oznacza\u0107 to, i\u017c odrzucamy (a reakcja ta ma niekiedy posta\u0107 odruchu) mo\u017cliwo\u015b\u0107, by zmys\u0142 religijny \u015bwiadomie determinowa\u0142 i okre\u015bla\u0142 ka\u017cde nasze dzia\u0142anie. Wyra\u017anym symptomem i objawem zaniku czy niedorozwoju zmys\u0142u religijnego w nas jest na przyk\u0142ad powa\u017cne zak\u0142opotanie, obco\u015b\u0107, kt\u00f3rej do\u015bwiadczamy wobec stwierdzenia, i\u017c \u00abB\u00f3g\u00bb determinuje wszystko, \u017ce jest on czynnikiem, kt\u00f3rego nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107, kryterium, na kt\u00f3rego podstawie podejmuje si\u0119 decyzje, studiuje, gromadzi wytwory w\u0142asnej pracy, prowadzi badania naukowe, wybiera \u017con\u0119 lub m\u0119\u017ca, wst\u0119puje do partii, rz\u0105dzi narodem[51]<\/a>.
\nRelacja o charakterze religijnym (\u201erelacja religijna\u201d) \u2013 czy tego chcemy, czy nie, w takim lub stopniu, a wi\u0119c nie do ko\u0144ca u\u015bwiadomiona (zatem \u2013 w sensie jedynie analogicznym) aktualizuje si\u0119 w tych okoliczno\u015bciach ludzkiego \u017cycia, w kt\u00f3rych dochodzi do osobliwego ukonstytuowania i ujawnienia si\u0119 czego\u015b, czemu cz\u0142owiek dedykuje ca\u0142\u0105 swoj\u0105 pietas<\/em>. To za\u015b, czemu cz\u0142owiek dedykuje ca\u0142a swoj\u0105 pobo\u017cno\u015b\u0107, jest tym, do czego przynale\u017cy i od czego zale\u017cy. Ta przynale\u017cno\u015b\u0107\/zale\u017cno\u015b\u0107 w osobliwy spos\u00f3b okre\u015bla\/naznacza wszystkie dzia\u0142ania cz\u0142owieka i ma na nie decyduj\u0105cy wp\u0142yw.
\nGdy cz\u0142owiek odkrywa, i\u017c temu, co on uzna\u0142 za ostateczne \u2013 jakkolwiek by to (tego \u201etosia\u201d) pojmowa\u0142, co\u015b (cokolwiek) jednak wymyka si\u0119, to \u2013 w konsekwencji owego odkrycia (czynionego z prostot\u0105 i uczciwo\u015bci\u0105) \u2013 nale\u017ca\u0142oby si\u0119 od niego tak\u017ce spodziewa\u0107, \u017ce to co\u015b przestanie uznawa\u0107 za co\u015b ostatecznego, za swojego \u201eboga\u201d. Za ka\u017cdym razem w ten spos\u00f3b od\u017cywa na nowo\u201eproblem relacji religijnej\u201d. Mo\u017ce by\u0107 on prze\u017cywany nie do ko\u0144ca \u015bwiadomie. Jest on tym bardziej nie do ko\u0144ca \u015bwiadomie prze\u017cywany jako religijny w istocie, im bardziej niewychowany jest zmys\u0142 religijny[52]<\/a>.
\n2. CHRZE\u015aCIJA\u0143STWO JAKO ODPOWIED\u0179 NA ZMYS\u0141 RELIGIJNY
\nRelacja cz\u0142owieka z Bogiem, dok\u0142adniej: wej\u015bcie cz\u0142owieka w relacj\u0119 z Bogiem i pozostawanie cz\u0142owieka w odniesieniu do Boga, jest prawdziwym problemem cz\u0142owieka. To zagadnienie pozostawa\u0142o przedmiotem docieka\u0144 ca\u0142ego \u017cycia M. Bubera[53]<\/a>. Mo\u017ce z tego tytu\u0142u E. L\u00e9vinas, poproszony o przybli\u017cenie dzie\u0142a i osoby Martina Bubera zmar\u0142ego 13 czerwca 1965 r., pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 dwoma okre\u015bleniami, w zamiennej kolejno\u015bci: prorok i filozof[54]<\/a>.
\nZ pewnego jednak powodu i trzeba to wyra\u017anie powiedzie\u0107, M. Buber nie uczyni\u0142 istotnego kroku w kierunku pozytywnego rozwi\u0105zania kwestii relacji cz\u0142owiek \u2013 B\u00f3g. Trzeba by\u0142oby bowiem przekroczy\u0107 w istotny spos\u00f3b osobliwo\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia narodu wybranego. Tego do\u015bwiadczenia, kt\u00f3remu po\u015bwi\u0119ci\u0142 wiele znakomitych uwag w swojej monografii Moj\u017cesz<\/em> z 1945 r.; dodajmy \u2013 polemicznej w spos\u00f3b wyra\u017any (cho\u0107 nie wprost) w stosunku do monografii Z. Freuda
\nz 1939 r., Der Mann Moses und die monotheistische Religion<\/em>.
\nO osobliwo\u015bci do\u015bwiadczenia narodu wybranego nadmieni\u0142em wy\u017cej (zob. INTERMEZZO<\/em>: Filozof a Prorok). Egzystencja, kt\u00f3rej zasad\u0105 konstytutywn\u0105 sta\u0142o si\u0119 przymierze nowe[55]<\/a>, przynale\u017cno\u015b\u0107 \u015bwiadomie prze\u017cywana, by\u0142o udzia\u0142em najpierw garstki, a potem coraz wi\u0119kszej rzeszy ludzi, uczni\u00f3w-wyznawc\u00f3w Nauczyciela z Nazaretu, kt\u00f3rego rozpoznano i uznano jako Chrestosa, Obiecanego przez Boga i Jego \u015bwiadk\u00f3w-prorok\u00f3w \u2013 Mesjasza-Zbawiciela.
\nOn sam sta\u0142 si\u0119 zasad\u0105 konstytutywn\u0105 nowej spo\u0142eczno\u015bci. O tym jednak za chwil\u0119. Tym, co istotne jest teraz to \u2013 to, \u017ce Tajemnica Jego Osoby, i to, co dzi\u0119ki Niej sta\u0142o si\u0119, jest odt\u0105d dost\u0119pne dla wszystkich.
\nNie wchodz\u0105c w tre\u015b\u0107 Dobrej Nowiny, nie mo\u017cemy nie zauwa\u017cy\u0107 sensu, jaki niesie ze sob\u0105 \u2013 u\u017cyjmy filozoficznego dystansu wobec Wydarzenia Chrze\u015bcija\u0144skiego, jakim jest Wcielenie \u2013 sama hipoteza Wcielenia Boga. Je\u015bli prawd\u0105 jest \u2013 pozosta\u0144my w tym hipotetycznym sposobie narracji \u2013 \u017ce B\u00f3g ciele\u015bnie (poprzez cielesno\u015b\u0107) sta\u0142 si\u0119 faktem w ludzkiej historii[56]<\/a>, to przynajmniej niekt\u00f3rzy
\n(tj. wsp\u00f3\u0142cze\u015bni temu Wydarzeniu) mogli prze\u017cy\u0107 rzeczywiste, wr\u0119cz bezpo\u015brednie spotkanie z Bogiem, wej\u015b\u0107 z Nim w relacj\u0119, pozostawa\u0107 z Nim w relacji[57]<\/a>. Oczywi\u015bcie, owa bezpo\u015brednio\u015b\u0107 by\u0142a bezpo\u015brednio\u015bci\u0105 zapo\u015bredniczon\u0105,<\/strong> zapo\u015bredniczon\u0105 cz\u0142owiecze\u0144stwem Jezusa, \u201ewzi\u0119tym\u201d z Dziewicy z Nazaret, i dopowiedzmy \u2013 zaktualizowanym przez Osob\u0119 Syna pozostaj\u0105cego w komunii z Ojcem, we wzajemnym darowywaniu si\u0119 sobie, czyli \u2013 w Duchu \u015awi\u0119tym \u2013 jak wyja\u015bniaj\u0105 teologowie. O innej bezpo\u015brednio\u015bci ni\u017c zapo\u015bredniczonej, w przypadku cz\u0142owieka, tzn. ze wzgl\u0119du na jego struktur\u0119 ontyczn\u0105, by\u0107 nie mog\u0142o i \u2013 dodajmy \u2013 by\u0107 nie mo\u017ce! Ta okoliczno\u015b\u0107, tu uwydatniona, przybli\u017ca poniek\u0105d dopiero w\u0142a\u015bciw\u0105 odpowied\u017a na pytanie, kt\u00f3re sformu\u0142owa\u0142 w spos\u00f3b wyra\u017any w XI w. \u015bw. Anzelm z Canterbury: Cur Deus homo?<\/em>
\n\u201eU pocz\u0105tku bycia chrze\u015bcijaninem nie ma decyzji etycznej czy jakiej\u015b wielkiej idei, ale natomiast spotkanie z wydarzeniem, z Osob\u0105, kt\u00f3ra nadaje \u017cyciu now\u0105 perspektyw\u0119, a tym samym decyduj\u0105ce ukierunkowanie\u201d \u2013 napisze w swojej pierwszej encyklice[58]<\/a> Benedykt XVI. Tym zdaniem nast\u0119pca Jana Paw\u0142a II w spos\u00f3b poniek\u0105d opatrzno\u015bciowy wychodzi naprzeciw czynionym tu rozwa\u017caniom.
\nJe\u015bli cz\u0142owiek jako osoba w swej ostatecznej istocie jest relacj\u0105 z czym\u015b niesko\u0144czonym, co artyku\u0142uje si\u0119 w tym, \u017ce nic sko\u0144czonego i nikt sko\u0144czony nie jest w stanie go do ko\u0144ca usatysfakcjonowa\u0107, spe\u0142ni\u0107, uczyni\u0107 szcz\u0119\u015bliwym (zmys\u0142 religijny jest bowiem niemo\u017cliw\u0105 do zredukowania ow\u0105 cech\u0105 ludzkiego serca), to jedynie spotkanie, kt\u00f3re niesie w sobie ow\u0105 po\u017c\u0105dan\u0105 (cho\u0107 niemo\u017cliw\u0105 do okre\u015blenia i przewidzenia) \u201eniemo\u017cliw\u0105 odpowiednio\u015b\u0107\u201d, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 pocz\u0105tkiem uzyskania ca\u0142kowicie nowej perspektywy i decyduj\u0105cego ukierunkowania \u017cycia cz\u0142owieka i spe\u0142nienia osoby.
\nWsp\u00f3\u0142cze\u015bni Jezusowi, kt\u00f3ry jako jedyny w\u015br\u00f3d tzw. za\u0142o\u017cycieli religii powiedzia\u0142 o sobie samym: \u201eJa jestem drog\u0105 i prawd\u0105, i \u017cyciem\u201d (J 14, 6) mieli zatem szczeg\u00f3ln\u0105 okazj\u0119 do\u015bwiadczy\u0107 owej \u201eniemo\u017cliwej odpowiednio\u015bci\u201d, kt\u00f3ra jest w stanie ukoi\u0107 serce (por. \u015bw. Augustyn) cz\u0142owieka. By\u0142oby jednak czym\u015b dramatycznym, gdyby owa szansa nie by\u0142a dana innym \u2013 ludziom wszystkich czas\u00f3w. Ta szansa zosta\u0142a dana \u2013 jak poucza teologiczna tradycja Ko\u015bcio\u0142a. T\u0105 szans\u0105 jest rzeczywisto\u015b\u0107 o sui generis<\/em> ontologicznym charakterze, rzeczywisto\u015b\u0107 o charakterze wydarzeniowym. Jest ni\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142. Rzecz w tym, aby t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 poprawnie okre\u015bli\u0107. St\u0105d poniek\u0105d pytanie nie tylko o rozumienie Ko\u015bcio\u0142a, ale i o jego potrzeb\u0119.
\n3. KO\u015aCI\u00d3\u0141 JAKO MISTERYJNA KONTYNUACJA OBECNO\u015aCI CHRYSTUSA
\nI MIEJSCE \u017bYCIA Z BOGIEM
\nTeologiczne zamy\u015blenia nad rzeczywisto\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a[59]<\/a>, id\u0105ce w kierunku \u015bcis\u0142ego \u0142\u0105czenia refleksji eklezjologicznej z chrystologiczn\u0105, daj\u0105 filozofowi pewn\u0105 okazj\u0119 do zabrania g\u0142osu na temat potrzeby Ko\u015bcio\u0142a[60]<\/a>, czyli potrzeby pewnej rzeczywisto\u015bci ludzkiej, po\u015brednicz\u0105cej w wej\u015bcie jednostki w relacje z Bogiem. W pewnym sensie pytamy, czy inny (inni) jest (s\u0105) mi potrzebny (ni), aby pozostawa\u0107 w relacji z Bogiem.
\nStawiaj\u0105c w ten spos\u00f3b pytanie, sytuujemy si\u0119 na szczeg\u00f3lnego rodzaju pograniczu: na pograniczu ja \u2013 inni, na kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 relacja cz\u0142owiek \u2013 B\u00f3g, \u201eja\u201d \u2013 \u201eBoskie Ty\u201d. Bez zb\u0119dnych s\u0142\u00f3w mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107, \u017ce je\u015bli owa jedno\u015b\u0107 z Bogiem mia\u0142aby rodzi\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie tu, to w spos\u00f3b nieunikniony b\u0119dzie rodzi\u0107 si\u0119 w b\u00f3lu, w wielorakim napi\u0119ciu w przestrzeni spotkania, w sferze pomi\u0119dzy. Dlaczego w\u0142a\u015bnie tu mia\u0142aby si\u0119 rozgrywa\u0107? Mo\u017cna wskaza\u0107 dwie racje, ostatecznie sprowadzaj\u0105ce si\u0119 do jednej. Pierwsz\u0105 racj\u0105, racj\u0105 antropologiczn\u0105, jest misteryjno\u015b\u0107 osoby, osobowego sposobu bytowania. Mo\u017cna powiedzie\u0107, i\u017c owa misteryjno\u015b\u0107 wyra\u017ca si\u0119 w tym, \u017ce bycie osob\u0105 oznacza indywidualny, relacyjny spos\u00f3b istnienia w rozumnej naturze, wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 w proegzystencji[61]<\/a>. \u201eCz\u0142owiek […] nie mo\u017ce odnale\u017a\u0107 si\u0119 w pe\u0142ni inaczej jak tylko poprzez bezinteresowny dar z siebie samego\u201d \u2013 To soborowe okre\u015blenie[62]<\/a> z upodobaniem rozwa\u017ca\u0142 K. Wojty\u0142a[63]<\/a>. Zaproponowane rozumienie osoby, kt\u00f3re ma charakter rozumienia analogicznego, nie by\u0142oby mo\u017cliwe bez kontekstu teologicznego, chrze\u015bcija\u0144skiego i europejskiego. Jest ono bowiem w jakiej\u015b mierze owocem spor\u00f3w chrystologicznych i trynitologicznych. Drug\u0105 racj\u0105, dla kt\u00f3rej rzeczywisto\u015b\u0107 sfery mi\u0119dzyludzkiej mia\u0142aby by\u0107 sfer\u0105 uprzywilejowan\u0105, jest wyb\u00f3r tej sfery przez Boga. Mo\u017cemy bowiem powiedzie\u0107, medytuj\u0105c nad Tajemnic\u0105 Wcielenia, i\u017c to B\u00f3g zadecydowa\u0142 o metodzie, \u017ce to B\u00f3g wybra\u0142 spos\u00f3b spotkania nas. B\u00f3g zdecydowa\u0142 si\u0119 obdarzy\u0107 nas komuni\u0105 ze sob\u0105, daj\u0105c nam swojego Syna. Po co? Mo\u017cna by zaryzykowa\u0107 odpowied\u017a, dokonuj\u0105c w pewnym sensie interpretacji stwierdze\u0144 Janowych (\u201eprzyszed\u0142em […], aby (owce) mia\u0142y \u017cycie\u201d \u2013 J 10, 10; \u201eaby\u015bmy \u017cycie mieli dzi\u0119ki Niemu\u201d \u2013 1 J 4, 9): Bogu zale\u017cy na tym, aby cz\u0142owiek \u017cy\u0142 w pe\u0142ni. Bogu w ka\u017cdym takim przypadku idzie o ludzkie, w pe\u0142ni osobowe \u201eja\u201d.
\nTym ostatnim stwierdzeniem wychodzimy poza ramy konkretnego czasu i dotykamy nie mniej misteryjnej rzeczywisto\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. W spojrzeniu na Ko\u015bci\u00f3\u0142 mamy do czynienia z wieloma nieporozumieniami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nieporozumie\u0144 ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w tym, \u017ce mamy w og\u00f3le k\u0142opoty z patrzeniem religijnym na Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry jest rzeczywisto\u015bci\u0105 mieszcz\u0105c\u0105 si\u0119 w kategorii zjawisk religijnych[64]<\/a>. Innymi s\u0142owy, cz\u0119sto brakuje nam pewnego do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re pozwoli\u0142oby nam do\u015bwiadcza\u0107 istoty Ko\u015bcio\u0142a. Dlatego te\u017c popadamy w r\u00f3\u017cnorodne redukcjonizmy.
\nGdyby\u015bmy si\u0119gn\u0119li do pocz\u0105tk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, maj\u0105c cho\u0107by w pami\u0119ci zacytowane wy\u017cej zdanie Benedykta XVI (\u201eU pocz\u0105tku bycia chrze\u015bcijaninem nie ma decyzji etycznej czy jakiej\u015b wielkiej idei, ale natomiast spotkanie z wydarzeniem, z Osob\u0105, kt\u00f3ra nadaje \u017cyciu now\u0105 perspektyw\u0119, a tym samym decyduj\u0105ce ukierunkowanie.\u201d), to mogliby\u015bmy powiedzie\u0107, i\u017c \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 jawi si\u0119 w dziejach przede wszystkim jako relacja z \u017cywym Chrystusem\u201d[65]<\/a>. L. Giussani pisze: \u201ePobo\u017cne wspominanie nie mog\u0142oby jednak utrzyma\u0107 razem tej grupy w tak trudnych, wrogich okoliczno\u015bciach. Nawet gdyby by\u0142o wzmacniane pragnieniem rozpowszechnienia nauk Mistrza. Dla tych ludzi jedyn\u0105 nie podlegaj\u0105c\u0105 dyskusji nauk\u0105 by\u0142 Mistrz obecny, \u017cywy Jezus. To jest dok\u0142adnie to, co przekazali: \u015bwiadectwo o Cz\u0142owieku obecnym, \u017cywym. Pocz\u0105tkiem Ko\u015bcio\u0142a jest w\u0142a\u015bnie owo bycie razem uczni\u00f3w, owej grupki przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3ra po \u015bmierci Chrystusa, tak jak przedtem, trwa razem. Dlaczego? Poniewa\u017c zmartwychwsta\u0142y Chrystus uobecnia si\u0119 po\u015br\u00f3d nich\u201d[66]<\/a>.
\nTo spotykanie si\u0119 pozwala\u0142o im ocali\u0107 ka\u017cdego z dotychczasowych, wcze\u015bniejszych spotka\u0144, zw\u0142aszcza sprzed Wielkiego Pi\u0105tku, oraz wzrasta\u0107 w wewn\u0119trznej przynale\u017cno\u015bci do Obecnej po\u015br\u00f3d nich Tajemnicy[67]<\/a>. Pozwala\u0142o tak\u017ce utwierdza\u0107 si\u0119 w prze\u015bwiadczeniu, i\u017c \u201eB\u00f3g nie zst\u0105pi\u0142 na ziemi\u0119 na chwil\u0119 jako punkt na linii dziej\u00f3w, nieosi\u0105galny dla tych, kt\u00f3rym wypad\u0142o \u017cy\u0107 po latach od czasu, gdy \u017cy\u0142 On w Galilei i w Judei. (\u017be) B\u00f3g przyszed\u0142 na \u015bwiat, aby pozosta\u0107 w \u015bwiecie. Chrystus jest Emanuelem, jest Bogiem z nami\u201d[68]<\/a>. Lektura Dziej\u00f3w Apostolskich<\/em> \u2013 zdaniem L. Giussaniego \u2013 pozwala nam wyci\u0105gn\u0105\u0107 wniosek: \u201eIstnieje zatem ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciwie fizjologiczna (fizyczna) pomi\u0119dzy Chrystusem a tym pierwszym zal\u0105\u017ckiem Ko\u015bcio\u0142a, i dzieje si\u0119 tak, i\u017c owa grupka os\u00f3b zaczyna sw\u0105 drog\u0119 przez \u015bwiat jako kontynuacja \u017cycia cz\u0142owieka-Chrystusa, obecnego i dzia\u0142aj\u0105cego w\u015br\u00f3d nich\u201d[69]<\/a>. \u015awiadomo\u015b\u0107 bycia kontynuacj\u0105 Chrystusa w spos\u00f3b wyra\u017any dochodzi do g\u0142osu. \u201eNie jest to obraz grupy, kontynuuje Giussani, kt\u00f3ra potrafi\u0142a sprawnie si\u0119 pozbiera\u0107 po ciosach zadanych przez przeciwno\u015bci losu, lecz grupy, kt\u00f3ra nigdy si\u0119 nie rozpad\u0142a, poniewa\u017c nigdy nie straci\u0142a z oczu motywu swojej jedno\u015bci. Dla nich Jezus nie jest kim\u015b, Kogo nale\u017cy wspomina\u0107, staraj\u0105c si\u0119 ewentualnie dochowa\u0107 wierno\u015bci Jego s\u0142owom. Jest Tym, o kt\u00f3rym trzeba \u015bwiadczy\u0107 jako o obecnym i dzia\u0142aj\u0105cym.\u201d[70]<\/a> Ten spos\u00f3b artyku\u0142owania pocz\u0105tk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a i jego istoty jest pewnym novum<\/em> w literaturze. Owo novum<\/em> polega zasadniczo nie tyle na pewnych sformu\u0142owaniach, ideach, poj\u0119ciach, po kt\u00f3re si\u0119 si\u0119ga, ile na wskazaniu na osobliwe do\u015bwiadczenie i metod\u0119 rozpoznawania i prze\u017cywania wi\u0119zi z Chrystusem obecnym \u201etu i teraz\u201d[71]<\/a>.
\nMo\u017cna by do\u015b\u0107 skr\u00f3towo powiedzie\u0107, i\u017c do\u015bwiadczenie to polega na do\u015bwiadczaniu wzrostu w cz\u0142owiecze\u0144stwie innych i siebie samego, kt\u00f3re podlega os\u0105dowi wedle kryterium serca, metoda za\u015b to metoda przyja\u017ani, czyli pewna prostota i pos\u0142usze\u0144stwo w p\u00f3j\u015bciu za owymi dojrza\u0142ymi formami cz\u0142owiecze\u0144stwa, zrodzonymi z przynale\u017cno\u015bci do Chrystusa.
\nCzy cz\u0142owiek potrzebuje takiego Ko\u015bcio\u0142a do zbawienia? Wydaje mi si\u0119, \u017ce odpowied\u017a jest ponad wszelk\u0105 miar\u0119 oczywista.
\nOwo si\u0119ganie do \u017ar\u00f3de\u0142 ma t\u0119 zalet\u0119, \u017ce nie tylko pozwala w\u0142a\u015bciwie ustosunkowa\u0107 si\u0119 do ca\u0142ej historycznej debaty nad starochrze\u015bcija\u0144skim aksjomatem Extra Ecclesiam salus nulla<\/em> (\u015bw. Cyprian; Orygenes), czy jest on wyrazem ekskluzywizmu czy te\u017c nie jest; czy jest on wyrazem uzasadnionego roszczenia, jakie niesie cho\u0107by soborowe okre\u015blenie, i\u017c w Ko\u015bciele katolickimsubsistit <\/em>Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa (Haec Ecclesia […] subsistit In Ecclesia catholica<\/em> \u2013 Lumen gentium <\/em>\"8)\" i czy owo okre\u015blenie nie deprecjonuje innych wyzna\u0144[72]<\/a>, ale pozwala spojrze\u0107 na Ko\u015bci\u00f3\u0142 ze zdumieniem jako na rzeczywisto\u015b\u0107 Bo\u017c\u0105 dla cz\u0142owieka, do definicji kt\u00f3rej w spos\u00f3b nieod\u0142\u0105czny nale\u017cy cz\u0142owiecze\u0144stwo[73]<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest Bo\u017cym Towarzystwem, towarzystwem w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu wychowawczym, wspieraj\u0105cym mnie w w\u0119dr\u00f3wce ku pe\u0142ni cz\u0142owiecze\u0144stwa. To w imi\u0119 takiego spojrzenia mo\u017cliwa jest rzetelna krytyka Ko\u015bcio\u0142a, bo jest to krytyka pe\u0142na b\u00f3lu z powodu s\u0142abo\u015bci, w kt\u00f3rej mam sw\u00f3j udzia\u0142, a kt\u00f3ra sprawia \u017ce nasza wsp\u00f3lna w\u0119dr\u00f3wka ku przeznaczeniu staje si\u0119 b\u0142\u0105dzeniem po bezdro\u017cach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zajmuje si\u0119 wprost rozwi\u0105zywaniem problem\u00f3w politycznych, spo\u0142ecznych czy ekonomicznych. Inwestuj\u0105c, jak B\u00f3g, w osob\u0119, zapewnia rozwi\u0105zanie i tych problem\u00f3w.
\nCommunitarian context of religious relation
\nIs the Church necessary for salvation? \u2013 a few remarks by a philosopher
\nSummary
\nIn the article the author deals with the problem of the actual religious relation. The question that he wishes to answer is: Does the context of personal relations, the communitarian reality of the church, constitute the right milieu<\/em> for establishing and experiencing the religious relation? This direction of the research is implied by the subtitle articulated in the form of a question: Is the Church necessary for salvation? The subtitle provocatively recalls a well-known axiom of the early Christianity Extra Ecclesiam salus nulla<\/em> (St Cyprian, Origen). The author is convinced that, to all intents and purposes, nobody can evade the issue of eventual dependence, namely taking the religious relation seriously.
\nThe article consists of three points and some supplement \u2013 Intermezzo <\/em>, which, pointing at the Hebrew experience, recalls the second, besides the Greek one, pillar of European culture.
\nThe question of religious relation, be clearly voiced or experienced non-reflectively, remains in every case closely linked with developing the sense of religion \u2013 this is the first remark.
\nThe specificity of Christianity is expressed by the fact that it provides an answer for the sense of religion, that is to the problem of belonging, of religious relation \u2013 this is the second observation.
\nThe third point will be to understand that the reality of the Church, which is religious sensu stricte <\/em>and mystically continues the presence of Christ, constitutes a privileged place of and a means for solving the problem of religious relation. The Church itself is not a solution to political, social and economic problems although it provides their peculiar meta-solution.
\nThe foregoing standpoint is, with its intent, an opinion of a philosopher and not of a\u00a0theologian.
\nS\u0142owa kluczowe<\/strong>: filozofia, religia, zbawienie<\/p>\n
\n[1]<\/a> Jest to poszerzona i nieznacznie zmieniona wersja referatu nt. Z Bogiem \u2013 \u201ew Ko\u015bciele\u201d czy \u201epoza Ko\u015bcio\u0142em\u201d. Czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest potrzebny do zbawienia?<\/em>, wyg\u0142oszonego 10 maja 2006 r. podczas Mi\u0119dzynarodowej Interdyscyplinarnej Konferencji Naukowej nt. \u201ePogranicza\u201d (\u0141\u00f3d\u017a, 8-10 maja 2006 r.) zorganizowanej przez Katedr\u0119 Historii J\u0119zyka Polskiego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, Wy\u017csze Seminarium Duchowne w \u0141odzi oraz O\u015brodek Badawczy My\u015bli Chrze\u015bcija\u0144skiej w Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim.[2]<\/a> Jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Ta posta\u0107 jest prawdziwym \u201eZnakiem Sprzeciwu\u201d. Wobec niej nie mo\u017cna si\u0119 nie okre\u015bli\u0107. Kszta\u0142tuje si\u0119 osobliwa linia demarkacyjna.
\n[3]<\/a> Cho\u0107by prowokacyjna kwestia p\u0142acenia podatku Cezarowi.
\n[4]<\/a> Mk 1, 21-22, por. Mk 1, 36 \u2013 2, 12.
\n[5]<\/a> \u0141k 24, 32.
\n[6]<\/a> Zob. Mk 4, 41.
\n[7]<\/a> F. Nietzsche mia\u0142 twierdzi\u0107: \u201eNie ma ju\u017c fakt\u00f3w, istniej\u0105 tylko interpretacje\u201d. Cyt. za J. Carr\u00f3n, Zwyci\u0119stwem Chrystusa jest lud chrze\u015bcija\u0144ski<\/em>, Mi\u0119dzynarodowe Spotkanie Odpowiedzialnych Comunione e Liberazione, La Thuile 17-21 sierpnia 2004.
\n[8]<\/a> Por. K. Wojty\u0142a, Jeremiasz<\/em>, w: Poezje i dramaty,<\/em> Krak\u00f3w: Znak 1979, 326. Sedecjasz wobec Jirmejahu pyta: \u201eCzemu ty zaw\u017cdy inne gadasz \/ ni\u017c wszyscy wok\u00f3\u0142 gadaj\u0105cy?\u201d.
\n[9]<\/a> Jednym z podstawowych wymog\u00f3w serca jest wym\u00f3g prawdy, ostatecznego \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(zob. poni\u017cej). To z powodu nierespektowania pierwotnych wymog\u00f3w serca dochodzi do samowyalienowania si\u0119 jednostki i ostatecznego, zniewalaj\u0105cego jednostki, triumfu w\u0142adzy.
\n[10]<\/a> Ateizm, a tak\u017ce prze\u017cywany ateistycznie agnostycyzm nie s\u0105 bez winy. Opieraj\u0105 si\u0119 zawsze na odrzuceniu poznania, kt\u00f3re samo z siebie jest dost\u0119pne cz\u0142owiekowi. Cz\u0142owiek nie chce jednak przyj\u0105\u0107 jego warunk\u00f3w. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, w kwestii istnienia Boga i skromnego poznania Jego natury cz\u0142owiek nie jest skazany na niewiedz\u0119. Mo\u017ce \u2018zobaczy\u0107\u2019, je\u015bli nie przekre\u015bla z g\u00f3ry mo\u017cliwo\u015bci, je\u015bli s\u0142ucha g\u0142osu w\u0142asnej natury, g\u0142osu stworzenia i pozwala si\u0119 mu prowadzi\u0107. Por. J. Ratzinger, Patrze\u0107 na Chrystusa<\/em>, t\u0142um. J. Merecki SDS, Krak\u00f3w: Salwator 2005, 24.
\n[11]<\/a> Cho\u0107by dlatego, \u017ce B\u00f3g nie jest przedmiotem bezpo\u015bredniego poznania cz\u0142owieka.
\n[12]<\/a> To zasadniczo mieli na uwadze staro\u017cytni, gdy m\u00f3wili o religii. Z tego tytu\u0142u nie funkcjonowa\u0142 powszechnie termin religio<\/em> w wyobra\u017ceniu takim, jakie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie tu i \u00f3wdzie funkcjonuje. P.J. Griffiths, The Very Idea of Religion<\/em>, \u201eFirst Things\u201d 103 (May 2000), 30-35. Zob. te\u017c
\nT. Hal\u00edk, Czy dzisiejsza Europa jest niechrze\u015bcija\u0144ska i niereligijna?<\/em>, w: Wzywany czy nie wzywany B\u00f3g si\u0119 tutaj zjawi. Europejskie wyk\u0142ady z filozofii i socjologii dziej\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, t\u0142um.
\nA. Babuchowski, Krak\u00f3w: WAM 2006, 22 nn.
\n[13]<\/a> Zob. S. Szczyrba, Afektywne poznanie rzeczywisto\u015bci warunkiem afirmacji Boga<\/em>, w: Filozofowa\u0107 w kontek\u015bcie teologii \u2013 Afektywne poznanie Boga<\/em>, Seria: Religia i Mistyka<\/em>, t. 4, red. P. Moskal, Lublin: Wydawnictwo KUL 2005, 19-37.
\n[14]<\/a> STh II-II, q. 80, a. unic. (zob. Wydanie polskie nak\u0142adem O\u015brodka Wydawniczego Veritas, London 1970, t. 18: Sprawiedliwo\u015b\u0107<\/em>, t\u0142um. F. W. Bednarski OP, 255. Zob. S. Huet, Cnota religijno\u015bci<\/em>, Warszawa: PAX 1954; S. Lis, \u015aw. Tomasza koncepcja religii<\/em>, \u201eStudia Sandomierskie. Teologia-Filozofia-Historia\u201d 8 (2001), 308-315.
\n[15]<\/a> J. Ratzinger powiada: \u201eMo\u017cna powtarza\u0107 za \u015bwi\u0119tym Tomaszem, \u017ce niewiara jest czym\u015b nienaturalnym, ale trzeba zarazem doda\u0107, \u017ce cz\u0142owiek nie mo\u017ce ca\u0142kowicie rozwia\u0107 ciemno\u015bci, kt\u00f3re otaczaj\u0105 kwesti\u0119 Wiecznego, tak \u017ce je\u015bli ma doj\u015b\u0107 do prawdziwej relacji z Bogiem, B\u00f3g musi wyj\u015b\u0107 mu naprzeciw, musi do niego przem\u00f3wi\u0107.\u201d J. Ratzinger, dz.cyt., 27.
\n[16]<\/a> Zasadnicz\u0105 doskona\u0142o\u015bci\u0105 osoby jest szczeg\u00f3lna indywidualno\u015b\u0107, szczeg\u00f3lna jednostkowo\u015b\u0107. Osob\u0105 nazywamy co\u015b dlatego, \u017ce w szczeg\u00f3lny i doskonalszy spos\u00f3b jest jednostkowa i indywidualna. To w\u0142a\u015bnie przede wszystkim odr\u00f3\u017cnia osob\u0119 od innych byt\u00f3w. Wbrew staro\u017cytnej filozofii, kt\u00f3ra \u2013 zasadniczo rzecz bior\u0105c \u2013 bardziej ceni\u0142a to, co powszechne, to co og\u00f3lne; chrze\u015bcija\u0144skie \u015bredniowiecze, a Tomasz daje temu doskona\u0142y wyraz, za doskonalsze od tego, co og\u00f3lne, uznaje si\u0119 to, co jednostkowe i indywidualne. Podkre\u015bli\u0107 trzeba, \u017ce gdy w gr\u0119 wchodzi osoba, jej indywidualno\u015b\u0107 nie opiera si\u0119 jedynie na szczeg\u00f3lnych i niepowtarzalnych okoliczno\u015bciach, w jakich \u017cyje ani na jej specyficznych jednostkowych cechach \u2013 przypad\u0142o\u015bciach. W taki spos\u00f3b tak\u017ce zwierz\u0119ta s\u0105 indywiduami. Co zatem, zdaniem Akwinaty, jest zasadnicz\u0105 racj\u0105 uznania owej szczeg\u00f3lnej jednostkowo\u015bci? Myli\u0142by si\u0119 ten, kto chcia\u0142by wskaza\u0107 na rozumno\u015b\u0107, jak to czyni\u0142 Arystoteles. Szeroko pisze o tym Tomasz w ksi\u0119dze trzeciej Sumy filozoficznej<\/em>, w rozdzia\u0142ach otwieraj\u0105cych traktat o prawie, tj. przede wszystkim w rozdzia\u0142ach 111-114. Zasadnicz\u0105 racj\u0105, jest do\u015bwiadczana w wieloraki spos\u00f3b wolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Nie chodzi tu tylko o w\u0142adz\u0119 nad swymi czynami (zob. STh I, q. 29, a. 1c). Wolno\u015b\u0107 poj\u0119ta w taki spos\u00f3b mog\u0142aby by\u0107 wolno\u015bci\u0105 wybierania jedynie mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em. Akwinata dostrzega co\u015b wi\u0119cej \u2013 wybieramy nie tylko mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em, ale tak\u017ce mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi dobrami, a to znaczy tak\u017ce: mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi drogami naszej aktualizacji, mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi sposobami osi\u0105gni\u0119cia szcz\u0119\u015bcia.
\n[17]<\/a> Zob. np. STh II-II, q. 64, a. 2, ad 3: homo naturaliter liber et propter seipsum existens<\/em>.
\nW rozdziale 112 ksi\u0119gi trzeciej Sumy filozoficznej <\/em>Akwinata podkre\u015bla, \u017ce B\u00f3g chce cz\u0142owieka dla niego samego, a poniewa\u017c sposobowi chcenia stworzenia przez Boga odpowiada spos\u00f3b istnienia, cz\u0142owiek istnieje jako cel sam w sobie.
\n[18]<\/a> Wychowanie nie jest tylko aktualizacj\u0105 potencjalno\u015bci naturalnych, chocia\u017c takie potencjalno\u015bci poniek\u0105d zak\u0142ada, zw\u0142aszcza w zakresie pewnych predyspozycji do konkretnych umiej\u0119tno\u015bci. Wychowanie jako szczeg\u00f3lnego rodzaju propozycj\u0119 przychodz\u0105c\u0105 z zewn\u0105trz zakwestionowa\u0142 J.J. Rousseau w swojej idei dziecka jako naturalnie dobrego dzikusa (l\u2019homme sauvage<\/em>). Ale i on, podobnie jak J. Locke, nigdy nie w\u0105tpi\u0142, \u017ce dzieci\u0144stwo wymaga zorientowanego na przysz\u0142o\u015b\u0107 przewodnictwa doros\u0142ych., niezale\u017cnie od tego, co w ka\u017cdym przypadku owa doros\u0142o\u015b\u0107 mia\u0142aby oznacza\u0107. Por. N. Postman, W stron\u0119 XVIII stulecia. Jak przesz\u0142o\u015b\u0107 mo\u017ce doskonali\u0107 nasz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107<\/em>, t\u0142um. R. Fr\u0105c, Warszawa: PIW 2001, 127-133 (zw\u0142. 133).
\n[19]<\/a> Odpowiednio\u015b\u0107 niemo\u017cliwa, poniewa\u017c przewy\u017csza naturaln\u0105 moc wyobra\u017ani. Bardzo cz\u0119sto redukujemy pragnienie (w istocie pragnienie pe\u0142ni, pragnienie niesko\u0144czono\u015bci, w kt\u00f3re cz\u0142owiek jest wyposa\u017cony) do jakiego\u015b konkretnego wyobra\u017cenia, do marzenia sennego, lecz sygna\u0142em, i\u017c to nie jest to, czego tak naprawd\u0119 pragniemy, jest fakt, \u017ce niejednokrotnie po tym, jak udaje si\u0119 nam osi\u0105gn\u0105\u0107 to, czego konkretnie zapragn\u0119li\u015bmy, nadal pragniemy, nie czujemy si\u0119 do ko\u0144ca usatysfakcjonowani. Oznacza to, i\u017c cz\u0119sto wyobra\u017cenie, jakim usi\u0142ujemy zaspokoi\u0107 pragnienie pe\u0142ni, jest wyobra\u017ceniem, kt\u00f3re nie jest w stanie ca\u0142kowicie go zaspokoi\u0107, poniewa\u017c ono zawsze dotyczy pe\u0142ni. Arystoteles (De anima<\/em>, III, 431 b 21), jak i \u015bw. Tomasz (STh <\/em>q. 80, a. 1,c; q. 84, a. 2, ad 2), m\u00f3wi\u0105c o cz\u0142owieku, m\u00f3wili o duszy ludzkiej, i\u017c jest quodammodo omnia<\/em>, zwracali przy tym uwag\u0119 na stron\u0119 formaln\u0105 w\u0142adz duszy. Uwadze tych autor\u00f3w uszed\u0142 fakt, i\u017c cz\u0142owiek dysponuje pewnym kryterium obiektywnym. Mo\u017cna je okre\u015bli\u0107 s\u0142owem anima<\/em> albo serce<\/em>.
\n[20]<\/a> Owo \u201ep\u00f3j\u015bcie za\u201d jest aktem afektywnego przylgni\u0119cia osoby do osoby. Jest rozumnym aktem woli.
\n[21]<\/a> Por. M. Buber, Ja i Ty. Wyb\u00f3r pism filozoficznych<\/em>, t\u0142um. J. Dokt\u00f3r, Warszawa: PAX 1992, 39-40.
\n[22]<\/a> Platon te\u017c na dobre zainicjowa\u0142 rozwa\u017cania nad natur\u0105 rzeczywisto\u015bci transcendentnej.
\n[23]<\/a> Zob. E.I. Zieli\u0144ski OFMConv., Laudacja<\/em>, w: Giovanni Reale. Doktor honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego<\/em>, Lublin: KUL 2001, 10.
\n[24]<\/a> Zob. tam\u017ce.
\n[25]<\/a> Zob. G. Reale, M\u0105dro\u015b\u0107 antyczna lekarstwem na z\u0142o n\u0119kaj\u0105ce wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka<\/em>, w: Giovanni Reale. Doktor honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego<\/em>, Lublin: KUL 2001, 13-41.
\n[26]<\/a> Dla L. Wittgensteina r\u00f3wnie\u017c: \u201eSens \u015bwiata musi le\u017ce\u0107 poza nim\u201d. Zob. L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicuus<\/em>, t\u0142um. B. Wolniewicz, PWN, Warszawa 1970, 84 (6.41: \u201eSens \u015bwiata musi le\u017ce\u0107 poza nim\u201d); 86 (6.4312: \u201erozwi\u0105zanie zagadki \u017cycia w czasie i przestrzeni le\u017cy poza <\/em>czasem i przestrzeni\u0105\u201d).
\n[27]<\/a> Rzeczywisto\u015b\u0107 widzialna staje si\u0119 przez to znakiem odsy\u0142aj\u0105cym poza siebie.
\n[28]<\/a> Zob. L. Giussani, Zmys\u0142 religijny<\/em>, t\u0142um. K. Borowczyk, Pozna\u0144: Pallottinum 2000, 97-159.
\n[29]<\/a> G. Reale stoi na stanowisku, \u017ce \u201eDialogi Platona, czyli jego pisma nie s\u0105 autarkiczne, tzn. nie s\u0105 samowystarczalne. Nie wystarczaj\u0105 do tego, by wyja\u015bni\u0107 do ko\u0144ca same siebie. W spos\u00f3b istotny i strukturalny potrzebuj\u0105 \u00bbpomocy\u00ab ich autora\u201d[29]<\/sup>. Dzi\u0119ki tradycji po\u015bredniej, tzn. \u015bwiadectwu Arystotelesa i innych uczni\u00f3w Platona, ustne nauczanie tw\u00f3rcy Akademii mo\u017cna przynajmniej w istotnym zarysie zrekonstruowa\u0107. To ono stanowi istotne t\u0142o, na kt\u00f3rym trzeba umieszcza\u0107 i odczytywa\u0107 dialogi Platona (zob. G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie<\/em>\u2026, 92).
\nOwym istotnym t\u0142em jest nauka O Dobru<\/em>, kt\u00f3rej wyk\u0142adowi Platon po\u015bwi\u0119ca\u0142 swe najlepsze umiej\u0119tno\u015bci, czas i si\u0142y, by j\u0105 raczej zapisa\u0107 w duszach, umys\u0142ach uczni\u00f3w ani\u017celi w rozprawach umieszczonych w martwych ksi\u0119gach (pismo mia\u0142o co najwy\u017cej pomaga\u0107 w przypominaniu nauki, w o\u017cywianiu pami\u0119ci, a nie zast\u0119powa\u0107 pami\u0119\u0107!). Platon by\u0142 wyrazicielem najwznio\u015blejszej koncepcji pedagogicznej sformu\u0142owanej przez filozof\u00f3w: wychowywanie jest pisaniem w duszach ludzi <\/em>(zob. G. Reale, Plato\u0144ska krytyka pisma i jej podstawy historyczne. \u015awiadectwa samego Platona: Fajdros i List VII<\/em>, 74). Nie chodzi\u0142o tu o nauki, kt\u00f3re same przez si\u0119 \u2013 pisze Reale \u2013 nie by\u0142yby mo\u017cliwe do wypowiedzenia (ezoteryczne w sensie \u015bcis\u0142ym, sekciarskim \u2013S.S<\/em>.), ale o takie, o kt\u00f3rych po prostu nie mo\u017cna tak m\u00f3wi\u0107, jak si\u0119 m\u00f3wi o innych. Chodzi\u0142o o nauki trudne do zrozumienia i przyj\u0119cia, kt\u00f3re wymagaj\u0105 zawsze d\u0142ugiego przygotowania, a przede wszystkim o takie, kt\u00f3re \u201erodz\u0105 si\u0119 w naszym wn\u0119trzu, a nie przychodz\u0105 do nas od zewn\u0105trz<\/strong>\u201d (G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 91). Tak\u0105 nauk\u0105, podlegaj\u0105c\u0105 szczeg\u00f3lnej trosce, by\u0142a wspomniana wy\u017cej nauka O Dobru<\/em>. To tutaj Dobro Platon definiowa\u0142 tak: Dobro jest Jednym, najwy\u017csz\u0105 miar\u0105 wszystkiego (G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 102). To w naukach niepisanych Platon wyk\u0142ada\u0142 teori\u0119 dw\u00f3ch zasad,
\no kt\u00f3rej aluzyjnie jedynie napomyka\u0142 w dialogach. To t\u0119 teori\u0119 stawia\u0142 ponad teori\u0119 idei, przysparzaj\u0105c badaczom dialog\u00f3w niema\u0142o k\u0142opot\u00f3w (por. G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 94-95).
\nTeoria dw\u00f3ch zasad (nauka o dw\u00f3ch najwy\u017cszych i antytetycznych zasadach, o Jednym-Dobru i Diadzie-zasadzie wielo\u015bci-i-z\u0142a) nie jest wynikiem niezrozumienia przez uczni\u00f3w my\u015bli Platona i Arystotelesa i ich, zniekszta\u0142caj\u0105cym nauk\u0119 tw\u00f3rcy Akademii, dopiskiem \u2013 jak niekt\u00f3rzy z badaczy usi\u0142owali obwinia\u0107 o to uczni\u00f3w obydwu filozof\u00f3w (np. H. Cherniss), ani nie jest te\u017c marginalnym owocem staro\u015bci autora Pa\u0144stwa<\/em>. Ona przedstawia, powie Reale, w spos\u00f3b wzorcowy i wynosi na bardzo wysoki poziom metafizyczny pewien kanon my\u015blowy wyra\u017caj\u0105cy emblematyczny rys pogl\u0105d\u00f3w i duchowo\u015bci Grek\u00f3w (G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 95). T\u0119 dwubiegunowo\u015b\u0107 (bipolarno\u015b\u0107) spotykamy w Teogonii<\/em> Hezjoda (W fazie pierwotnej si\u0142y kosmiczne dziel\u0105 si\u0119 na dwie sfery biegunowo przeciwstawne<\/em>, na kt\u00f3rych czele stoj\u0105 Chaos i Gaja; Chaos odpowiada zasadzie bezkszta\u0142tnej, Gaja \u2013 formie, tj. \u2018formie inteligibilnej, tzn. uchwytnej intelektem. Por. G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 95; 97), b\u0119d\u0105cej najpe\u0142niejszym wyrazem religijnej my\u015bli Grek\u00f3w, a tak\u017ce w mitologii dotycz\u0105cej bog\u00f3w olimpijskich (Pokonani przez Zeusa i bog\u00f3w olimpijskich Tytani s\u0105 str\u0105ceni do Tartaru, kt\u00f3ry jest swego rodzaju anty\u015bwiatem, przeciwstawnym wobec \u015bwiata Olimpu. Nadto ka\u017cdy z bog\u00f3w jest jakby mieszanin\u0105 si\u0142 o charakterze biegunowo przeciwnym, na co wskazuj\u0105 rekwizyty, w kt\u00f3re wyposa\u017ca si\u0119 bog\u00f3w, np. typowym symbolem Apollina jest lira i \u0142uk ze strza\u0142ami. W mitologii greckiej ka\u017cdemu z wielu b\u00f3stw odpowiada b\u00f3stwo biegunowo przeciwstawne np. wspomnianemu Apollinowi biegunowo przeciwstawny jest Dionizos. Por. G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, s.95-96).
\n\u201eDzia\u0142anie Jednego na wielo\u015b\u0107 niesie ze sob\u0105 uporz\u0105dkowanie tego, co nieuporz\u0105dkowane. Dlatego dobro jest postaci\u0105 porz\u0105dku zar\u00f3wno we wn\u0119trzu ka\u017cdego cz\u0142owieka, jak i poza nim, w rodzinie, w spo\u0142ecze\u0144stwie, w pa\u0144stwie<\/em>\u201d (G. Reale, Per una nuova interpretazione di Platone<\/em>, passim; cyt. za: Por. G. Reale, Tre\u015b\u0107 i znaczenie nauk<\/em>\u2026, 94).
\n[30]<\/a> Zob. T. Hal\u00edk, Co zespala Europ\u0119?<\/em>, w: Wzywany czy nie wzywany<\/em>\u2026, 130.
\n[31]<\/a> Zob. J. Pato\u010dka, Cz\u0142owiek duchowy a intelektualista<\/em>, t\u0142um. E. Szczepa\u0144ska w: ten\u017ce, Eseje heretyckie z filozofii dziej\u00f3w<\/em>, Warszawa: Fundacja Atetheia 1998, 211-230.
\n[32]<\/a> Zob. M. Buber, Platon a Izajasz<\/em>, t\u0142um J. Zychowicz, \u201eW drodze\u201d 1983, nr 1-2, 24-30.
\n[33]<\/a> Por. P. Hadot, Sokrates<\/em>, w: ten\u017ce, Filozofia jako \u0107wiczenie duchowe<\/em>, t\u0142um. P. Doma\u0144ski, Warszawa: PAN IFiS 1992, 75-108.
\n[34]<\/a> Jedynie w stosunku do cz\u0142owieka kierowany jest i formu\u0142owany zarzut o \u201enieludzkim\u201d post\u0119powaniu, \u201enieludzkiej\u201d postawie, \u201enieludzkim\u201d ustroju etc. Por. M. Buber, Droga cz\u0142owieka wed\u0142ug nauczania chasyd\u00f3w<\/em>, t\u0142um. G. Zlatkes, Warszawa: Cyklady 1994, 12-59.
\n[35]<\/a> Zob. Jan Pawe\u0142 II, Fides et ratio<\/em>, p. 80.
\n[36]<\/a> K. Albert, O Plato\u0144skim poj\u0119ciu filozofii<\/em>, t\u0142um. J. Drewnowski, Warszawa: PAN IFiS 1991, 13nn. Przed Platonem, pisze K. Albert, nie by\u0142o istotniej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy s\u0142owami \u03c6\u03b9\u03bb\u03bf\u03c3\u03bf\u03c6\u03af\u03b1 i \u03c3\u03bf\u03c6\u03af\u03b1. Platon odmienno\u015b\u0107 obu cz\u0119\u015bci s\u0142owa \u03c6\u03b9\u03bb\u03bf\u03c3\u03bf\u03c6\u03af\u03b1, z\u0142o\u017conego z \u03c6\u03af\u03bb\u03bf\u03c2 (mi\u0142y, przyjaciel), \u03c6\u03b9\u03bb\u03b5\u0129\u03bd (mi\u0142owa\u0107) oraz \u03c3\u03bf\u03c6\u03af\u03b1 (bieg\u0142o\u015b\u0107, rozumienie si\u0119 na czym\u015b i w tym znaczeniu \u2013 m\u0105dro\u015b\u0107), kt\u00f3rych do jego czas\u00f3w nie odczuwano, wykorzysta\u0142 do tego, aby filozofii nada\u0107 nowe znaczenie.
\n[37]<\/a> Ich rozchodzenie i opozycyjne przeciwstawienie dokonywa\u0142o si\u0119 w czasie. To zagadnienie mog\u0142oby by\u0107 przedmiotem odr\u0119bnego studium. W moim przekonaniu owe opozycyjne stanowiska s\u0105 konsekwencj\u0105 pierwotnego rozej\u015bcia rozumu (w sensie ju\u017c wyspecjalizowanym, filozoficznym) i wiary, kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119 w \u0142onie kultury greckiej, w erze przedchrze\u015bcija\u0144skiej, i swoistego przeniesienia owego dystansu\/uprzedzenia w nadchodz\u0105c\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Reakcje Tacjana i Tertuliana, kt\u00f3re wyra\u017ca\u0142o s\u0142ynne pytanie: Co maj\u0105 wsp\u00f3lnego Ateny i Jerozolima?<\/em>, maj\u0105 prawdopodobnie u swych podstaw (jako racj\u0119, by\u0107 mo\u017ce nie jedyn\u0105, lecz jedn\u0105 z wielu, jednak racj\u0119 wa\u017cn\u0105) swoist\u0105 niech\u0119\u0107 do filozofii za to, co ona w obr\u0119bie kultury greckiej uczyni\u0142a religii\/kultowi. Od tego bowiem momentu (gdy filozofia przyczyni\u0142a si\u0119 do demitologizacji), kult i poznanie rozesz\u0142y si\u0119. Por. J.\u00a0Ratzinger, Prawda chrze\u015bcija\u0144stwa?<\/em>, t\u0142um. J. Merecki SDS, \u201eEthos\u201d nr 53-54, 2001, 82 nn.
\n[38]<\/a> Jest to \u015bwiat dialogu pozostaj\u0105cego w sferze \u2013 je\u015bli mo\u017cna tak powiedzie\u0107 \u2013 \u017cycze\u0144. Jest to \u015bwiat dialogu przeczuwanego i w jaki\u015b spos\u00f3b oczekiwanego (zw\u0142aszcza gdy kultura ta nosi\u0142a na sobie wyra\u017ane znamiona kultury sakralnej, zorientowanej na sacrum) z genialn\u0105 intuicj\u0105. De facto<\/em> cz\u0142owiek sam \u201eorganizowa\u0142\u201d sobie odpowied\u017a na w\u0142asne pytania. Zdumiewa\u0142 go niezmiennie do\u015bwiadczany wok\u00f3\u0142 \u0142ad, porz\u0105dek \u2013 kosmos i prze\u015bwituj\u0105cy przeze\u0144 Logos.
\n[39]<\/a> K. Albert, dz.cyt.,<\/em> 18 nn. Symbol Prometeusza i Syzyfa zachowuje swoj\u0105 wymow\u0119 w odniesieniu do filozofa i jego zadania.
\n[40]<\/a> Poj\u0119ciowy spos\u00f3b przedstawiania by\u0142 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 i specjalno\u015bci\u0105 Grek\u00f3w.
\n[41]<\/a> Wielu autor\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych coraz bardziej i coraz cz\u0119\u015bciej zwraca uwag\u0119 na konieczno\u015b\u0107 uwzgl\u0119dnienia wymiaru religijnego, odniesienia do Boga jako niezb\u0119dnego do zbudowania integralnej antropologii i prze\u017cycia w pe\u0142ni ludzkiej to\u017csamo\u015bci.
\n[42]<\/a> Tak jak akt wiary poprzedza jakie\u015b \u2018wiem\u2019. Akt wiary suponuje okre\u015blone zaanga\u017cowanie rozumno\u015bci cz\u0142owieka, kt\u00f3re wyra\u017ca si\u0119 w szukaniu znaczenia ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3re poszukuje sensu-znaczenia wszystkiego, co cz\u0142owiek spotyka wok\u00f3\u0142 siebie. Jan Pawe\u0142 II w swoich katechezach po\u015bwi\u0119conych Bogu Ojcu stwierdza: \u201eJest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce poznanie przez wiar\u0119 r\u00f3\u017cni si\u0119 od poznania czysto rozumowego. Tym niemniej B\u00f3g nie m\u00f3g\u0142by objawi\u0107 si\u0119 cz\u0142owiekowi, gdyby cz\u0142owiek z natury nie by\u0142 zdolny do poznania jakiej\u015b prawdy o Nim. Tak wi\u0119c obok \u00abwiem\u00bb, w\u0142a\u015bciwego dla ludzkiego rozumu, staje \u00abwierz\u0119\u00bb, w\u0142a\u015bciwe dla chrze\u015bcijanina […].\u201d (Jan Pawe\u0142 II, Wierz\u0119 w Boga Ojca<\/em>, Libreria Editrice Vaticana 1987, 45) Tutaj Jan Pawe\u0142 II wyra\u017aniej wskazuje na potrzeb\u0119 jakiej\u015b wiedzy (poznania naturalnego? do\u015bwiadczenia religijnego?) dla aktu wiary. Problemem do wyja\u015bnienia pozostaje natomiast, jak rozumie\u0107 owo \u201ezdolny do poznania jakiej\u015b prawdy o Bogu\u201d. Czy zdolno\u015b\u0107 ta przejawia\u0107 si\u0119 ma w stawianiu pyta\u0144? Pytanie wszak suponuje ju\u017c poznawcze uj\u0119cie jakiej\u015b prawdy, gdy\u017c samo pytanie ma swoj\u0105 racj\u0119 bytu w zderzeniu poznawczym z faktem egzystencjalnym. Tylko tam, gdzie cz\u0142owiek poszukuje odpowiedzi (a wi\u0119c nosi w sobie pytanie), odpowied\u017a, kt\u00f3ra jest udzielana (tym jest m.in. Objawienie jako samo-objawienie si\u0119 Boga udzielone cz\u0142owiekowi), mo\u017ce by\u0107 rozpoznana i przyj\u0119ta.
\n[43]<\/a> Interesuj\u0105c\u0105 uwag\u0119 czyni P. Johnson w Prologu<\/em> do swego dzie\u0142a Historia \u017byd\u00f3w<\/em>. Ods\u0142aniaj\u0105c cztery powody, dla kt\u00f3rych napisa\u0142 swoj\u0105 Histori\u0119 \u017byd\u00f3w<\/em>, Johnson na stronie 2 stwierdza: \u201e(Po czwarte wreszcie) ksi\u0105\u017cka ta da\u0142a mi okazj\u0119 do obiektywnego \u2013 w \u015bwietle bada\u0144 obejmuj\u0105cych blisko cztery tysi\u0105clecia \u2013 rozwa\u017cenia najbardziej nieust\u0119pliwego ze wszystkich nurtuj\u0105cych cz\u0142owieka pyta\u0144: po co jeste\u015bmy na Ziemi? Czy historia to tylko zbi\u00f3r wydarze\u0144, kt\u00f3rych suma nie tworzy \u017cadnej sensownej ca\u0142o\u015bci? Czy nie ma istotnej moralnej r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy histori\u0105 rodzaju ludzkiego a histori\u0105, powiedzmy, mr\u00f3wek? Czy, przeciwnie, istnieje jaki\u015b opatrzno\u015bciowy plan, w kt\u00f3rym mamy sw\u00f3j \u2013 cho\u0107by najskromniejszy \u2013 udzia\u0142? \u017baden nar\u00f3d w dziejach nie podkre\u015bla\u0142 z tak\u0105 moc\u0105 jak \u017bydzi, \u017ce historia ma sw\u00f3j cel, a ludzko\u015b\u0107 przeznaczenie. Ju\u017c na bardzo wczesnym etapie swego grupowego istnienia \u017bydzi uwierzyli, \u017ce odkryli Bo\u017ce zamiary wobec rodzaju ludzkiego, kt\u00f3rego ich w\u0142asne spo\u0142ecze\u0144stwo mia\u0142o by\u0107 przewodnikiem. Przemy\u015bleli swoj\u0105 misj\u0119 w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach. Trwali przy niej z heroicznym uporem w obliczu najokrutniejszych cierpie\u0144. Wielu z nich wci\u0105\u017c jeszcze w ni\u0105 wierzy. Inni zamiast niej podj\u0119li prometejski trud ul\u017cenia naszej doli za pomoc\u0105 czysto ludzkich \u015brodk\u00f3w. Ta \u017cydowska wizja sta\u0142a si\u0119 prototypem ca\u0142ego szeregu podobnych wielkich projekt\u00f3w ludzko\u015bci, zar\u00f3wno uwzgl\u0119dniaj\u0105cych rol\u0119 Boga, jak i \u015bci\u015ble \u015bwieckich. Tote\u017c \u017bydzi znajduj\u0105 si\u0119 w samym sercu odwiecznego d\u0105\u017cenia do nadania ludzkiemu \u017cyciu godno\u015bci poprzez odnalezienie jego celu.\u201d P. Johnson, Historia \u017byd\u00f3w<\/em>, t\u0142um. M. Gody\u0144, M.\u00a0W\u00f3jcik, A. Nelicki, Krak\u00f3w: Wydawnictwo Platan 1993.
\n[44]<\/a> Tam\u017ce, 35; por. 44-45; 85-86; 109; 143nn; 158.
\n[45]<\/a> Izraelici stworzyli nowy typ spo\u0142ecze\u0144stwa. J\u00f3zef Flawiusz okre\u015bli\u0142 go p\u00f3\u017aniej mianem \u2018teokracji\u2019, rozumianym jako \u2018oddanie ca\u0142ej zwierzchniej w\u0142adzy w r\u0119ce Boga\u2019 (Przeciw Apionowi<\/em>, II, 165). M\u0119drcy \u017bydowscy mieli go nazywa\u0107 \u2018przyj\u0119ciem na siebie jarzma Kr\u00f3lestwa Niebieskiego\u2019 (Hyam Maccoby [ed. and trad.], Juaism on Trial: Jewish-Christian Disputations in the Middle Ages<\/em>, New Jersey 1982). Zob. P. Johnson, dz.cyt.,<\/em> 46.
\n[46]<\/a> Zob. W. Chrostowski, Prorok wobec dziej\u00f3w. Interpretacje dziej\u00f3w Izraela w Ksi\u0119dze Ezechiela 16, 20 i 23 oraz ich reinterpretacje w Septuagincie<\/em>, Warszawa: ATK 1991, zw\u0142. 119 nn. Por. tak\u017ce: G. Vermes, Prorok w pobiblijnym judaizmie<\/em>, w: ten\u017ce, Jezus \u017byd. Ewangelia w oczach historyka<\/em>, t\u0142um. M. Romanek, Krak\u00f3w: Znak 2003, 116-120.
\n[47]<\/a> Por. M. Simonetti, Mi\u0119dzy dos\u0142owno\u015bci\u0105 a alegori\u0105. Przyczynek do historii egzegezy patrystycznej<\/em>, t\u0142um. Ks. T. Skibi\u0144ski SAC, Krak\u00f3w: WAM 2000, 7. P. Johnson zajmuje stanowisko, i\u017c judaizm jako religia ksi\u0119gi ma sw\u00f3j konkretny kontekst historyczny. W tym znaczeniu polemizowa\u0142by z do\u015b\u0107 mocnym stwierdzeniem Simonettiego. Zdaniem Johnsona, dwie katastrofy, 70 i 135 r., nie tylko skutecznie zako\u0144czy\u0142y histori\u0119 pa\u0144stwa \u017cydowskiego w staro\u017cytno\u015bci, ale doprowadzi\u0142y do bezpo\u015brednich nast\u0119pstw, z kt\u00f3rych pierwszym by\u0142a ostateczna separacja judaizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa, a drugim \u2013 zmiana natury i spektrum podejmowanych przez \u017byd\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci. \u201eOd roku 70 n.e., a w jeszcze wi\u0119kszym stopniu po roku 135, pisze Johnson, judaizm przesta\u0142 by\u0107 religi\u0105 pa\u0144stwow\u0105 w jakimkolwiek fizycznym i widzialnym sensie, a \u017byd\u00f3w wygnano z ojczyzny. W to miejsce zar\u00f3wno samo bycie \u017bydem, jak i judaizm sta\u0142y si\u0119 to\u017csame z badaniem i przestrzeganiem Tory. […] Koncentrowanie si\u0119 judaizmu i narodu \u017cydowskiego na Torze post\u0119powa\u0142o bez przerwy od ostatniego okresu kr\u00f3lestwa Dawidowego. Reformy Jozjasza, Wygnanie, Powr\u00f3t z Wygnania, dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ezdrasza, triumf Machabeuszy, powstanie faryzeizmu, Synagoga, szko\u0142y, rabini, wszystkie te zjawiska po kolei najpierw ustanawia\u0142y, a nast\u0119pnie utwierdza\u0142y absolutn\u0105 dominacj\u0119 Tory nad \u017cydowskim \u017cyciem religijnym i spo\u0142ecznym. W ten spos\u00f3b uczyni\u0142a ona inne instytucje judaizmu i \u017byd\u00f3w bezsilnymi. Po roku 135 jej panowanie sta\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105czne, poniewa\u017c nie pozosta\u0142o nic innego. […] Utraciwszy Kr\u00f3lestwo Izraela, \u017bydzi przetworzyli Tor\u0119 w twierdz\u0119 umys\u0142u i ducha, w kt\u00f3rej mogli zamieszka\u0107 bezpiecznie i z zadowoleniem. To wielkie przedsi\u0119wzi\u0119cie metafizyki spo\u0142ecznej rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 na ruinach po upadku Jerozolimy w roku 70 n.e. dziedziczne rody kap\u0142a\u0144skie i tradycyjna klasa wy\u017csza jako ca\u0142o\u015b\u0107 znikn\u0119\u0142y wraz z upadkiem miasta. Od tej pory \u017bydzi organizowali si\u0119 w katedokracj\u0119: rz\u0105dzeni byli z nauczycielskiej katedry\u201d, P. Johnson, dz.cyt., 153; 157; 159.
\n[48]<\/a> Zobacz szerzej na ten temat: S. Szczyrba, Sfrustrowany zmys\u0142 religijny: b\u0142\u0105d antropologiczny i pedagogiczny. Z my\u015bl\u0105 o dialogu nie tylko mi\u0119dzyreligijnym<\/em>, <\/em>w: W Mocy Ducha. Ksi\u0119ga Jubileuszowa w 25. rocznic\u0119 konsekracji biskupiej arcybiskupa W\u0142adys\u0142awa Zi\u00f3\u0142ka metropolity \u0142\u00f3dzkiego<\/em>, red. ks. J. Pater, \u0141\u00f3d\u017a: Archidiecezjalne Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie 2005, 567-575.
\n[49]<\/a> L. Giussani, Dlaczego Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>, t\u0142um. D. Chodyniecki, Pozna\u0144: Pallottinum 2004, 13.
\n[50]<\/a> Tam\u017ce, 13-14; zob. L. Giussani, Zmys\u0142 religijny<\/em>\u2026, 79-80;
\n[51]<\/a> Zob. S. Szczyrba, Sfrustrowany zmys\u0142 religijny: b\u0142\u0105d antropologiczny i pedagogiczny<\/em>\u2026, art.cyt., 572.
\n[52]<\/a> Zob. L. Giussani, Dlaczego Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>\u2026, 14.
\n[53]<\/a> Dialogika M. Bubera \u2013 jak s\u0142usznie zauwa\u017ca A. \u017bak SJ \u2013 jest pr\u00f3b\u0105 odpowiedzi na pytanie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 i rzeczywisto\u015b\u0107 dialogicznej relacji mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem i Bogiem (A. \u017bak, Martin Buber o mo\u017cliwo\u015bci Objawienia<\/em>, \u201eAnalecta Cracoviensia\u201d 23 (1991), s. 119. A. \u017bak przytacza wa\u017cne, autobiograficzne stwierdzenie Bubera z jego pracy: Zur Geschichte des dialogischen Prinzips!<\/em> Zob. M. Buber, Zur Geschichte des dialogischen Prinzips<\/em>, w: Werke<\/em>, I. Band: Schriften zur Philosophie<\/em>, K\u00f6sel-Verlag KG M\u00fcnchen und Verlag Lambert Schneider GmbH Heidelberg 1962, s. 297). Musi zrodzi\u0107 si\u0119 pytanie, dlaczego Bubera zaintrygowa\u0142o akurat w\u0142a\u015bnie to pytanie, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 \u2013 jak sam to nie omieszka podkre\u015bli\u0107 \u2013 pytaniem w\u0142a\u015bciwie ca\u0142ego jego \u017cycia? (zob. M. Buber, Autobiographische Fragmente<\/em>, w: Martin Buber<\/em>, hrsg. von Paul Arthur Schlipp und Maurice Friedman,
\nW. Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1963, s. 29; J. Dokt\u00f3r, Wst\u0119p<\/em>, w: M. Buber, Ja i Ty<\/em>\u2026, s. 12-13). Buber \u2013 przytoczmy w ca\u0142o\u015bci jego s\u0142owa \u2013 autobiograficznie wyznaje: \u201eOd m\u0142odo\u015bci intrygowa\u0142a mnie mo\u017cliwo\u015b\u0107 dialogicznej relacji mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem i Bogiem, a wi\u0119c faktycznego partnerstwa cz\u0142owieka w dialogu mi\u0119dzy ziemi\u0105 a Niebem, kt\u00f3rego j\u0119zykiem zar\u00f3wno przy zagadywaniu, jak i odpowiedzi, jest samo dzianie si\u0119, dzianie przebiegaj\u0105ce od g\u00f3ry do do\u0142u i od do\u0142u do g\u00f3ry. Od momentu za\u015b, gdy tradycja chasydzka sta\u0142a si\u0119 fundamentem mojego my\u015blenia, a wi\u0119c gdzie\u015b od 1905 r., pytanie to sta\u0142o si\u0119 dla mnie pytaniem najwa\u017cniejszym\u201d (cyt. za: J. Dokt\u00f3r, Wst\u0119p<\/em>, w: Ja i Ty<\/em>\u2026, s. 12-13). J. Dokt\u00f3r pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 pierwodrukiem ameryka\u0144skim, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 nieco wcze\u015bniej, w tym samym roku w USA.
\n[54]<\/a> E. L\u00e9vinas, Martin Buber proph\u00e8t et philosophe<\/em>, \u201eFoi et culture\u201d 1er<\/sup>-7-65, 31-32.
\n[55]<\/a> Przymierze nowe, drugie, dobrze osadzone w Przymierzu Pierwszym ST).
\n[56]<\/a> Por. L. Giussani, Chrze\u015bcija\u0144stwo jako wyzwanie. U\u017ar\u00f3de\u0142 chrze\u015bcija\u0144skiego roszczenia<\/em>, t\u0142um. D. Chodyniecki, Pozna\u0144: Pallottinum 2002, 45nn.
\n[57]<\/a> Zob. na ten temat tak\u017ce S. Szczyrba, Do\u015bwiadczenie chrze\u015bcija\u0144skie<\/em>, \u201e\u0141\u00f3dzkie Studia Teologiczne\u201d 11-12 (2002-2003), 23-44.
\n[58]<\/a> Deus Caritas est<\/em>, 1.
\n[59]<\/a> W ostatnim czasie ukaza\u0142o si\u0119, tak\u017ce w j\u0119zyku polskim (i w t\u0142umaczeniu na j\u0119zyk polski), wiele znacz\u0105cych prac po\u015bwi\u0119conych refleksji nad Ko\u015bcio\u0142em. Wymie\u0144my przyk\u0142adowo: S. Pi\u00e9-
\n-Ninot, Wprowadzenie do eklezjologii<\/em>, t\u0142um. T. Kuku\u0142ka SJ, Krak\u00f3w: WAM 2002; \u2018Communio\u2019 w chrze\u015bcija\u0144skiej refleksji o Ko\u015bciele, <\/em>red. ks. A. Czaja, M. Marczewski, Lublin: TN KUL 2004;
\nG. Lohfink, Czy B\u00f3g potrzebuje Ko\u015bcio\u0142a?<\/em>, t\u0142um. E. Pieciul-Karmi\u0144ska, Pozna\u0144: W drodze 2005;
\n<\/em>G. Chrzanowski OP, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em. Filozofia pluralizmu religijnego Johna Hicka<\/em>, Pozna\u0144: W drodze 2005; A.A. Napi\u00f3rkowski, Misterium Communionis. Eklezjalny paradygmat dziej\u00f3w zbawienia<\/em>, Krak\u00f3w: WAM 2006.
\n[60]<\/a> Rozwa\u017cenie zagadnienia potrzeby Ko\u015bcio\u0142a prowokuj\u0105 raz po raz od\u017cywaj\u0105ce kontestacje rodzaju \u201eChrystus tak, Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie!\u201d. Zob. na powy\u017cszy temat: E. Schick, \u201eChrystus tak, Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie!\u201d? Odpowied\u017a Listu do Efezjan<\/em>, tlum. zesp., red. ks. R. Rak, Katowice: Ksi\u0119garnia \u015bw. Jacka 1993; W. Kasper , J. Moltmann, Jezus \u2013 tak, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 nie? O chrystologicznych \u017ar\u00f3d\u0142ach kryzysu Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, t\u0142um. A. Ku\u0107, Krak\u00f3w: Homini 2005.
\n[61]<\/a> Zob. szerzej na ten temat: S. Szczyrba, Teologiczny kontekst kszta\u0142towania si\u0119 filozofii osoby<\/em>, <\/em>\u201e\u0141\u00f3dzkie Studia Teologiczne\u201d 13 (2004), 173-227.
\n[62]<\/a> KDK 24.
\n[63]<\/a> Kard. K. Wojty\u0142a U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II<\/em>, Krak\u00f3w: PTT 1972, 105 n.
\n[64]<\/a> Zob. L. Giussani, Dlaczego Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>\u2026, 12.
\n[65]<\/a> Tam\u017ce, 96.
\n[66]<\/a> Tam\u017ce, 97-98.
\n[67]<\/a> Zob. S. Szczyrba, Do\u015bwiadczenie chrze\u015bcija\u0144skie<\/em>\u2026, 23-44.
\n[68]<\/a> L. Giussani, Dlaczego Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>\u2026, 98.
\n[69]<\/a> Tam\u017ce, 99. Wiemy, \u017ce \u015bw. Pawe\u0142 zapocz\u0105tkuje tradycj\u0119 okre\u015blania Ko\u015bcio\u0142a Cia\u0142em Chrystusa (zob. cho\u0107by Ef 1, 3; 5, 30), kt\u00f3ra z ca\u0142\u0105 wyrazisto\u015bci\u0105 zostanie uwydatniona w nauczaniu Piusa XII w jego encyklice Mistici Corporis <\/em>z 1943 r. \u2013 O Ko\u015bciele Mistycznym Ciele Chrystusa.
\n[70]<\/a> Tam\u017ce, 101.
\n[71]<\/a> Jest to charyzmat Ruchu Comunione e Liberazione.
\n[72]<\/a> Zob. J. Dupuis SJ, Chrze\u015bcija\u0144stwo i religie. Od konfrontacji do dialogu<\/em>, t\u0142um. S. Obirek SJ, Krak\u00f3w: WAM 2003, 267nn, 274- 292
\n[73]<\/a> Zob. L. Giussani, Dlaczego Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>\u2026, 186. Nieco dalej czytamy: \u201eOczywi\u015bcie, \u017ce wydaje si\u0119 to niedorzeczno\u015bci\u0105, zwa\u017cywszy na ludzkie s\u0142abo\u015bci i ograniczenia, ale je\u015bli si\u0119 uznaje, \u017ce taka jest definicja Ko\u015bcio\u0142a, to w logicznej konsekwencji \u017cadne zastrze\u017cenie do chrze\u015bcija\u0144stwa nie powinno szuka\u0107 pretekstu w dysproporcji, nieadekwatno\u015bci, b\u0142\u0119dach ludzkiej rzeczywisto\u015bci, z jakiej sk\u0142ada si\u0119 Ko\u015bci\u00f3\u0142. […] \u017cadna s\u0142abo\u015b\u0107 nie mo\u017ce przekre\u015bli\u0107 paradoksalno\u015bci narz\u0119dzia wybranego przez Boga\u201d (tam\u017ce, 187).\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wsp\u00f3lnotowy kontekst relacji religijnej ks. S\u0142awomir Szczyrba Instytut Filozofii Uniwersytetu Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego Warszawa WSP\u00d3LNOTOWY KONTEKST RELACJI RELIGIJNEJ Czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest potrzebny do Zbawienia? – kilka uwag filozofa[1] WST\u0118P: PROBLEM RELACJI RELIGIJNEJ Zagadnieniem, nad kt\u00f3rym chc\u0119 si\u0119 zatrzyma\u0107, jest problem… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[954],"tags":[325,699,929],"class_list":["post-291","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly-naukowe-ateizm","tag-filozofia","tag-religia","tag-zbawienie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/291","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=291"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/291\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=291"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=291"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=291"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}