{"id":289,"date":"2017-07-22T11:11:05","date_gmt":"2017-07-22T09:11:05","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=289"},"modified":"2017-07-22T11:11:05","modified_gmt":"2017-07-22T09:11:05","slug":"objawienie-jako-kryterium-okreslenia-relacji-chrzescijanstwa-do-religii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/objawienie-jako-kryterium-okreslenia-relacji-chrzescijanstwa-do-religii\/","title":{"rendered":"Objawienie jako kryterium okre\u015blenia relacji chrze\u015bcija\u0144stwa do religii"},"content":{"rendered":"
\n

<\/h2>\n<\/div>\n
\nks. Grzegorz Dziewulski
\nWy\u017csze Seminarium Duchowne<\/em>
\n\u0141\u00f3d\u017a<\/em>
\nWprowadzenie
\nDo wyzwa\u0144, przed kt\u00f3rymi stoj\u0105 dzi\u015b chrze\u015bcijanie, nale\u017cy tak\u017ce konieczno\u015b\u0107 pog\u0142\u0119bionego spojrzenia na okre\u015blenie relacji chrze\u015bcija\u0144stwa do religii. Zagadnienie to w istotnym zakresie dotyka tak\u017ce kwestii wyj\u0105tkowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa[1]<\/a>. Zagadnienie to, b\u0119d\u0105ce przedmiotem bada\u0144 teologii religii, tradycyjnie sprowadzano do kwestii soteriologicznej: czy, a je\u015bli \u201etak\u201d, to w jaki spos\u00f3b niechrze\u015bcijan mo\u017ce si\u0119 zbawi\u0107? Spektrum opinii rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy dwoma rozwi\u0105zaniami. Jedni, opieraj\u0105c si\u0119 na interpretacji, a w\u0142a\u015bciwie nadinterpretacji s\u0142\u00f3w Cyprianaextra <\/em>Ecclesiam <\/em>salus<\/em> nulla <\/em>odmawiali niechrze\u015bcijanom mo\u017cliwo\u015bci zbawienia, je\u015bli nie przyjm\u0105 chrztu (eklezjocentryzm, ekskluzywizm soteriologiczny)[2]<\/a>. Drudzy dopuszczali mo\u017cliwo\u015b\u0107 zbawienia niechrze\u015bcijan w ramach w\u0142asnych religii, wi\u0105\u017c\u0105c je jednak z \u0142ask\u0105 Chrystusa (chrystocentryzm, inkluzywizm). Zwolennicy tego ostatniego, wyra\u017caj\u0105cego tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesne stanowisko Magisterium Ko\u015bcio\u0142a, wyja\u015bniali mo\u017cliwo\u015bci zbawcze innych religii w odniesieniu do zbawienia Chrystusowego, przedstawiaj\u0105c r\u00f3\u017cne szczeg\u00f3\u0142owe sposoby rozwi\u0105zania[3]<\/a>. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie coraz cz\u0119\u015bciej mo\u017cna spotka\u0107 relatywistyczne przekonanie, kt\u00f3re zr\u00f3wnuje chrze\u015bcija\u0144stwo z innymi religiami w aspekcie ich skuteczno\u015bci zbawczej oraz przyznaje im status przynajmniej nadzwyczajnych dr\u00f3g zbawienia (teocentryzm, egalitaryzm zbawczy)[4]<\/a>. Te trzy perspektywy (paradygmaty), a w konsekwencji trzy modele relacji chrze\u015bcija\u0144stwa do religii, s\u0105 pochodnymi sposobu zharmonizowania dw\u00f3ch fundamentalnych prawd wiary: jedyno\u015bci zbawczego po\u015brednictwa Chrystusa i Jego konieczno\u015bci do zbawienia i (Dz 4, 12) oraz powszechnej woli zbawczej Boga (1 Tm 2, 3-5)[5]<\/a>.
\nTeologia religii, oparta na przes\u0142ankach trynitarno-eklezjologicznych (por. ChR 4-7.27-79), poszukuj\u0105c kryteri\u00f3w wzajemnych odniesie\u0144 i oceny religii, jest \u015bwiadoma ogranicze\u0144 kryteri\u00f3w religioznawczych oraz konieczno\u015bci formu\u0142owania kryteri\u00f3w natury teologicznej[6]<\/a>. W niniejszym artykule zostanie najpierw zaprezentowana i poddana ocenie tzw. relatywistyczna teologia pluralizmu religijnego, kt\u00f3rej stanowisko wobec wielo\u015bci religii oraz miejsca chrze\u015bcija\u0144stwa wpo\u015br\u00f3d nich wymaga krytycznej oceny[7]<\/a>. Nast\u0119pnie przedstawiona zostanie objawieniowa (filozoficzno-teologiczna) hipoteza genezy religii, teologicznie ujmowanej jako \u017cyciowy zwi\u0105zek cz\u0142owieka z Bogiem[8]<\/a>.
\n1. Relatywistyczna teologia pluralizmu religijnego i jej ocena
\n1.1 Poj\u0119cie relatywistycznej teologii pluralizmu religijnego
\nSoteriologiczny egalitaryzm, stoj\u0105cy u podstaw pluralistycznej teologii religii, wzgl\u0119dnie relatywistycznej teologii pluralizmu religijnego, znajduje przychylno\u015b\u0107 zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w, jak i w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan[9]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce pozostaje on w zwi\u0105zku z postmodernistycznym sprzeciwem wobec idei istnienia jednej, powszechnej i zobowi\u0105zuj\u0105cej prawdy oraz z negatywn\u0105 teologi\u0105 religii azjatyckich[10]<\/a>.
\nStanowisko zwolennik\u00f3w pluralistycznej teologii religii opiera si\u0119 na wprowadzonym przez I. Kanta rozr\u00f3\u017cnieniu: noumen<\/em> i fenomen<\/em>, wyra\u017caj\u0105cym przekonanie, \u017ce poznanie rzeczywisto\u015bci nie dosi\u0119ga jej samej, lecz jedynie kulturowo uwarunkowane kategorie, obrazy i poj\u0119cia[11]<\/a>. Zwolennicy pluralistycznej teologii religii stoj\u0105 na stanowisku jedno\u015bci rzeczywisto\u015bci transcendentnej (ang. The
\nReal<\/em>, noumenal Real, Eternal one<\/em>, Ultimate Realisty<\/em>; Rzeczywisto\u015b\u0107 an sich<\/em>) oraz wielo\u015bci i r\u00f3\u017cno\u015bci sposob\u00f3w jej manifestacji, widz\u0105c potwierdzenie swoich przekona\u0144 w istnieniu wielu tradycji religijnych, ich za\u0142o\u017cycieli i instytucji religijnych, w soteriologicznym uniwersalizmie wielu doktryn religijnych oraz w autentyczno\u015bci prze\u017cywania w\u0142asnej religijno\u015bci, potwierdzanej osobami \u015bwi\u0119tych i m\u0119czennik\u00f3w. Owa rzeczywisto\u015b\u0107, b\u0119d\u0105ca nieogarnion\u0105 i niewys\u0142owion\u0105 tajemnic\u0105, jedynie cz\u0105stkowo jest dosi\u0119gana i wyra\u017cana przez poszczeg\u00f3lne religie, co metaforycznie wyra\u017ca buddyjska opowie\u015b\u0107 o grupie \u015blepc\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych za pomoc\u0105 dotyku opisa\u0107 s\u0142onia.
\nObok powy\u017cszego rozr\u00f3\u017cnienia na noumen<\/em> i fenomen<\/em> plurali\u015bci odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do kartezja\u0144skiego dualizmu, orzekaj\u0105cego o niepoznawalno\u015bci i niewyra\u017calno\u015bci relacji transcendentnego Boga i \u015bwiata. Konsekwencj\u0105 tego dualizmu jest wy\u0142\u0105czenie z bada\u0144 naukowych twierdze\u0144 religijnych, gdy\u017c ich przyj\u0119cie i afirmacja mo\u017cliwe s\u0105 jedynie w wierze. Koncepcja pluralist\u00f3w przej\u0119\u0142a te\u017c pojmowan\u0105 w duchu obiektywnego panteizmu B. Spinozy idei substancji, wed\u0142ug kt\u00f3rej r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 poznawanych przejaw\u00f3w bytu w istocie jest jedynie pozorna, gdy\u017c s\u0105 one objawem jednorodnej substancji. Przekonanie o \u201efenomenologicznej\u201d r\u00f3wno\u015bci religii prowadzi do interpretacji wielo\u015bci religii jako alternatywnych sposob\u00f3w do\u015bwiadczania i ujmowania rzeczywisto\u015bci transcendentnej, a w konsekwencji okre\u015blenia ich jako r\u00f3wnorz\u0119dnych (a wi\u0119c i alternatywnych) dr\u00f3g zbawienia. Egalitaryzm soteriologiczny relatywist\u00f3w wyra\u017ca buddyjskie por\u00f3wnanie, m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce w celu przeprawienia si\u0119 na drugi brzeg rzeki mo\u017cna wybra\u0107 sobie jedn\u0105 z wielu \u0142odzi zacumowanych przy brzegu. Kulturowe uwarunkowanie postaci ka\u017cdej religii redukuje je do jedynie historycznych i niekompletnych odpowiedzi na objawiaj\u0105ce i zbawcze dzia\u0142anie Boga. Konsekwentnie zatem roszczenie kt\u00f3rejkolwiek z nich, a nade wszystko chrze\u015bcija\u0144stwa, do nadrz\u0119dno\u015bci czy absolutno\u015bci w stosunku do pozosta\u0142ych jest bezzasadne i szkodliwe, gdy\u017c prowadzi do napi\u0119\u0107, wzajemnego izolowania oraz narusza relacje w obr\u0119bie wsp\u00f3lnoty ludzkiej. Dla chrze\u015bcija\u0144stwa oznacza to, \u017ce rdze\u0144 jego or\u0119dzia, kt\u00f3rym jest darowanie mu w Chrystusie zobowi\u0105zuj\u0105cej prawdy wraz z jej trwaniem w wierze Ko\u015bcio\u0142a, uznane jest za zagra\u017caj\u0105cy wolno\u015bci i tolerancji fundamentalizm, hamuj\u0105cy wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i integracj\u0119 mi\u0119dzy religiami. Zakwestionowany zostaje te\u017c \u201eB\u00f3g [kt\u00f3ry] jest Mi\u0142o\u015bci\u0105\u201c<\/em> (por. 1 J 4, 8), kt\u00f3ra \u2013 wskutek to\u017csamo\u015bci mi\u0142o\u015bci i prawdy \u2013 jest przecie\u017c najwy\u017csz\u0105 gwarancj\u0105 tolerancji wobec innych religii[12]<\/a>.
\nNegacja \u201eekskluzywnych\u201d roszcze\u0144 chrze\u015bcija\u0144stwa jest konsekwencj\u0105 tezy o nieuniknionym ograniczeniu uniwersalizmu \u201ewydarzenia Chrystusa\u201d uwarunkowaniami spo\u0142ecznymi i kulturowymi. Przyj\u0119cie przez pluralist\u00f3w nadrz\u0119dno\u015bci paradygmatu teocentrycznego, stawiaj\u0105cego w centrum religii Boga, domaga si\u0119 konsekwentnie ograniczenia \u201ejedyno\u015bci i powszechno\u015bci\u201d zbawczego po\u015brednictwa Chrystusa wy\u0142\u0105cznie do chrze\u015bcijan. Poniewa\u017c, przynajmniej z racji ogranicze\u0144 niesionych przez natur\u0119 ludzk\u0105, rzeczywisto\u015b\u0107 absolutna nie mo\u017ce si\u0119 objawi\u0107 w historii w spos\u00f3b pe\u0142ny i ostateczny, nie mo\u017cna zatem m\u00f3wi\u0107 o to\u017csamo\u015bci jednorazowej postaci Jezusa z Nazaretu z rzeczywisto\u015bci\u0105 samego Boga. \u201eHistoryczna partykularno\u015b\u0107 Jezusa\u201d (J. Dupuis) okre\u015bla Go jedn\u0105 z wielu manifestacji Boga, analogicznie jak Kryszna dla Hindus\u00f3w, Budda dla buddyst\u00f3w czy Allach dla wyznawc\u00f3w islamu[13]<\/a>. Redukcja Chrystusa do jednego spo\u015br\u00f3d wielu zbawczych po\u015brednik\u00f3w ma swoje teologiczne podstawy tak\u017ce w metaforycznej interpretacji Wcielenia, ujmowanego ontologicznie jako puste i pozbawione wewn\u0119trznej zawarto\u015bci poj\u0119cie. Szczeg\u00f3lno\u015b\u0107 Jezusa zostaje sprowadzona do bycia przeze\u0144 najdoskonalszym znakiem wyra\u017caj\u0105cym zbawcz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 Boga do cz\u0142owieka oraz \u201ewzorcem\u201d po\u015brednictwa (tzw. chrystologia nienormatywna)[14]<\/a>. Ci ze zwolennik\u00f3w pluralistycznej teologii religii, kt\u00f3rzy wychodz\u0105 z za\u0142o\u017cenia o niepoj\u0119to\u015bci i transcendencji Boga, odrzucaj\u0105 zar\u00f3wno sam\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wydawania s\u0105d\u00f3w o planach Boga za pomoc\u0105 naszych kategorii (agnostycyzm transcendentalny), jak i mo\u017cliwo\u015b\u0107 zestawiania ze sob\u0105 system\u00f3w religijnych, w konsekwencji odmawiaj\u0105c Chrystusowi nawet statusu wzorca po\u015brednika[15]<\/a>.
\nJ. Hick, protestancki filozof i teolog, prekursor i popularyzator teologii pluralizmu religijnego (ur. 1922 r.), w trwa\u0142ym podtrzymywaniu przekonania o wy\u0142\u0105czno\u015bci zbawienia w Chrystusie widzi przejaw arbitralnej i niedialogicznej postawy religijnej. Wi\u0105zanie zbawienia z osob\u0105 i dzie\u0142em Jezusa Chrystusa interpretuje on jako \u015blady dawnego religijnego imperializmu chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re nie dopuszcza uznania innych tradycji religijnych za prawomocne i alternatywne drogi zbawienia, wyzwolenia czy spe\u0142nienia. Wed\u0142ug niego religie s\u0105 r\u00f3wne zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem prawdziwo\u015bci posiadanego objawienia i skuteczno\u015bci zbawczej, jak i oddzia\u0142ywania na kultur\u0119 i histori\u0119. Potwierdzenie swojej tezy o r\u00f3wnorz\u0119dno\u015bci Jezusa w stosunku do innych za\u0142o\u017cycieli religii oraz o partykularyzmie Jego zbawczego po\u015brednictwa widzi on w opinii Tomasza z Akwinu, kt\u00f3ry nie wykluczy\u0142 mo\u017cliwo\u015bci wciele\u0144 Ojca i Ducha \u015awi\u0119tego ani mo\u017cliwo\u015bci innych wciele\u0144 Jezusa Chrystusa (Summa <\/em>theologiae<\/em>, III, q. 3, a. 5. 7). Znaczenie propagowanego przez siebie modelu teocentrycznego wraz z relatywistyczn\u0105 r\u00f3wno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy religiami por\u00f3wnuje on do kopernika\u0144skiego przewrotu w astronomii[16]<\/a>.
\n\u0141agodniejsz\u0105 posta\u0107 relatywistycznego pluralizmu reprezentuje by\u0142y kap\u0142an katolicki P.F. Knitter. Prawd\u0119 o wyj\u0105tkowo\u015bci objawienia i zbawienia w Chrystusie sytuuje on, analogicznie jak J. Hick, w kontek\u015bcie faktycznej wielo\u015bci religii. Wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce dogmat chrystologiczny i Wcielenie nie oznaczaj\u0105 to\u017csamo\u015bci (identyczno\u015bci) Jezusa z Nazaretu i drugiej osoby Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej \u2013 wszak \u017caden cz\u0142owiek nie jest zdolny \u201epomie\u015bci\u0107\u201d w sobie Boga (b\u00f3stwa, Niesko\u0144czonego) \u2013 uwa\u017ca on, \u017ce boski Logos<\/em>, jako druga osoba Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej rzeczywi\u015bcie przyj\u0119\u0142a natur\u0119 ludzk\u0105, ale nie odwrotnie. Skutkiem tego mo\u017cliwe, a nawet pewne s\u0105 inne historyczne wcielenia Logosu<\/em>, a obecno\u015b\u0107 i dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego w \u015bwiecie potwierdzaj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia innych objawie\u0144 Bo\u017cych. Wypowiedzi Nowego Testamentu o jedyno\u015bci i powszechno\u015bci zbawczej Jezusa interpretuje on jako wypowiedzi metaforyczno-symboliczne pe\u0142ni\u0105ce funkcj\u0119 performatywn\u0105, np. z przyzwolenia i przychylno\u015bci Jezusa wobec czyni\u0105cych cuda w Jego imi\u0119, a nienale\u017c\u0105cych do grona Jego uczni\u00f3w (Mk 9, 38-41) wnioskuje on, \u017ce sam Jezus uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za jednego z wielu (ang. one among many<\/em>). Zrozumia\u0142e wi\u0119c, \u017ce po\u015brednictwo Jezusa jako Zbawiciela nie oznacza wy\u0142\u0105czno\u015bci. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa wyra\u017ca si\u0119 w sferze ortopraksji, tzn. w dzie\u0142ach sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142o\u015bci jako konsekwencji przymierza zawartego w Jezusie z najmniejszymi tego \u015bwiata, a rol\u0105 religii jest stawanie si\u0119 widzialnymi znakami Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego w historii[17]<\/a>.
\n1.2. Ocena relatywistycznej teologii pluralizmu religijnego
\nJakkolwiek hipoteza pluralistyczna jest zasadniczo filozoficzn\u0105 pr\u00f3b\u0105 wyja\u015bnienia faktu wielo\u015bci religii, to zawiera ona liczne odniesienia teologiczne. Dokument Mi\u0119dzynarodowej Komisji Teologicznej Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie<\/em> (1996) wskazuje trzy zasadnicze b\u0142\u0119dy w stanowisku relatywist\u00f3w: na p\u0142aszczy\u017anie historycznej zak\u0142adaj\u0105 oni pluralizm jako jedyn\u0105 poprawn\u0105 postaw\u0119 wobec religii; na p\u0142aszczy\u017anie epistemologicznej ograniczaj\u0105 i kwestionuj\u0105 zdolno\u015b\u0107 poznania prawdy teologicznej, a nawet suponuj\u0105 jej eliminacj\u0119 jako mitu; wreszcie na p\u0142aszczy\u017anie teologicznej wskazuj\u0105 podstaw\u0119 jedno\u015bci w r\u00f3wnej godno\u015bci religii, co prowadzi do modyfikacji, a nawet redukcji tre\u015bci wiary, zw\u0142aszcza w zakresie chrystologii (ChR 98). Problematyczno\u015b\u0107 twierdze\u0144 pluralistycznej teologii religii dotyczy wi\u0119c najpierw zasadno\u015bci zr\u00f3wnywania i ujednolicania religii wed\u0142ug apriorycznych za\u0142o\u017ce\u0144, tzn. bez liczenia si\u0119 z ich w\u0142asn\u0105 histori\u0105, odr\u0119bno\u015bci\u0105 i indywidualno\u015bci\u0105, kt\u00f3re w wielu przypadkach s\u0105 niemo\u017cliwe do uzgodnienia czy por\u00f3wnania[18]<\/a>. Dotyczy to tak\u017ce w\u0142asnych roszcze\u0144 poszczeg\u00f3lnych religii w stosunku do innych. Taka egalitaryzacja religii pozbawia ich przekonania doktrynalnego wa\u017cno\u015bci, oryginalno\u015bci i odr\u0119bno\u015bci oraz alienuje je z ich kontekstu. Poza tym przez zestawianie zewn\u0119trznych podobie\u0144stw pomniejsza ich walor, a sprowadzanie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci religii do czynnik\u00f3w pozareligijnych, jak: j\u0119zyk, kultura, stosunki spo\u0142eczne, staje si\u0119 now\u0105, swoist\u0105 zarozumia\u0142o\u015bci\u0105 i doktrynalnym imperializmem[19]<\/a>.
\nNie bez znaczenia pozostaje r\u00f3wnie\u017c fakt ogromnego zr\u00f3\u017cnicowania obrazu Boga w poszczeg\u00f3lnych religiach: osobowy B\u00f3g trzech wielkich tradycji monoteistycznych niepor\u00f3wnywalny jest z nieosobow\u0105 \u201eAbsolutn\u0105 Rzeczywisto\u015bci\u0105\u201d religii mistycznych Azji, a przecie\u017c w obu tych nurtach istnieje tak\u017ce w\u0142asne wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie obrazu Boga[20]<\/a>. Nieuzasadnione jest tak\u017ce jednakowe waloryzowanie r\u00f3\u017cnorodnych doktryn soteriologicznych, wyra\u017caj\u0105cych radykalnie heterogeniczne rozumienie zbawienia w poszczeg\u00f3lnych religiach, np. w chrze\u015bcija\u0144stwie jest ono spe\u0142nieniem si\u0119 osoby we wsp\u00f3lnocie \u017cycia z Bogiem i z innymi lud\u017ami wraz z odnowieniem \u015bwiata; wed\u0142ug buddyzmu zbawienie polega na wyzwoleniu z pragnie\u0144 i cierpienia (nirwana<\/em>); hinduizm widzi je w wybawieniu z ko\u0142owrotu narodzin (sansara<\/em>) i stopieniu si\u0119 z bezosobowym brahmanem<\/em>; dla konfucjanisty zbawienie to zdrowie, d\u0142ugie \u017cycie, dobrobyt i dobra s\u0142awa po \u015bmierci, dla taoisty \u2013 osi\u0105gni\u0119cie harmonii z Tao<\/em>, a dla muzu\u0142manina \u2013 \u017cycie w przysz\u0142ym raju. Redukcjonizmem jest tak\u017ce sprowadzanie rzeczywisto\u015bci zbawienia do ocalenia od pot\u0119pienia i wiecznej zguby, albo tylko do \u017cycia po \u015bmierci. Redukcji to jest instrumentalizacj\u0105 \u017cycia doczesnego do roli wys\u0142u\u017cenia sobie szcz\u0119\u015bliwej wieczno\u015bci oraz pozbawia go jego w\u0142asnej warto\u015bci \u2013 przestaje by\u0107 ono miejscem urzeczywistniania si\u0119 zbawienia (hic et nunc<\/em>), obejmuj\u0105cego tak\u017ce jego rozw\u00f3j wraz ze stawaniem si\u0119 bardziej ludzkim i bardziej Bo\u017cym. Poszczeg\u00f3lne religie nie s\u0105 te\u017c zgodne co do znaczenia rzeczywisto\u015bci doczesnej w kontek\u015bcie zbawienia, np. buddyzm negatywnie odnosi si\u0119 do \u017cycia ziemskiego (maya<\/em>), to chrze\u015bcija\u0144stwo je afirmuje i ceni.Istotne zr\u00f3\u017cnicowanie religii obejmuje tak\u017ce kwesti\u0119 partycypacji doczesnej egzystencji w rzeczywisto\u015bci zbawienia, np. w judaizmie zbawienie obejmuje tak\u017ce pomy\u015blno\u015b\u0107 Izraela, w chrze\u015bcija\u0144stwie \u2013 metanoi\u0119<\/em>, w hinduizmie jest wyzwoleniem si\u0119 ze \u015bwiata materialnego. Doktryny poszczeg\u00f3lnych religii r\u00f3\u017cnie te\u017c okre\u015blaj\u0105 zakres potencjalnych uczestnik\u00f3w zbawienia, kt\u00f3ry rozci\u0105ga si\u0119 od partykularyzmu religii etnicznych przez partykularno-uniwersalny judaizm a\u017c do uniwersalizmu chrze\u015bcija\u0144stwa[21]<\/a>.
\nR\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy religiami obejmuj\u0105 tak\u017ce proponowane przez nie moce sprawcze i drogi wiod\u0105ce do zbawienia oraz przekonania, co do skuteczno\u015bci dzia\u0142ania cz\u0142owieka i sfery nadprzyrodzonej, np. w buddyzmie hinajany i taoizmie do osi\u0105gni\u0119cia zbawienia wystarcza indywidualny wysi\u0142ek, w hinduizmie jest to wiedza traktowana jako mistyczne o\u015bwiecenie (widia<\/em>), asceza albo mistyczna mi\u0142o\u015b\u0107 do osobowego b\u00f3stwa bhakti<\/em>, w neokonfucjanizmie \u2013 wiedza o tym, co w\u0142a\u015bciwe i \u0107wiczenie si\u0119 w tym, w islamie \u2013 poddanie si\u0119 woli Boga i wype\u0142nianie koranicznych przepis\u00f3w szari\u2019a<\/em>, a w chrze\u015bcija\u0144stwie \u2013 wsp\u00f3\u0142praca z \u0142ask\u0105 (synergizm)[22]<\/a>. Powy\u017csze spostrze\u017cenia pozwalaj\u0105 na okre\u015blenie tezy o egalitaryzmie religii jako twierdzeniu o charakterze \u015bwiatopogl\u0105dowym i empirycznie nie uprawomocnialnym.
\nZ punktu widzenia teologii katolickiej podstawowym zarzutem kierowanym do pluralist\u00f3w jest nieuprawnione modyfikowanie doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej i pos\u0142ugiwanie si\u0119 tak\u0105 zdeformowan\u0105 postaci\u0105 w komparatystyce religii[23]<\/a>. Ekstremaln\u0105 postaci\u0105 tej redukcji jest zanegowanie dogmatu chrystologicznego, kt\u00f3ry jako sama istota chrze\u015bcija\u0144stwa musi zachowa\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 niezale\u017cnie od j\u0119zykowej i kulturowej formy jego wyra\u017cenia[24]<\/a>. Przyjmowane przez pluralist\u00f3w za\u0142o\u017cenie o niezdolno\u015bci natury ludzkiej (samej z siebie) do \u201epomieszczenia\u201d w sobie b\u00f3stwa nie oznacza niemo\u017cliwo\u015bci urzeczywistnienia Wcielenia przez akt Stw\u00f3rcy, zw\u0142aszcza \u017ce teologia podkre\u015bla pierwotno\u015b\u0107 inicjatywy Boga oraz misteryjny charakter tego wydarzenia. W wewn\u0119trzn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i jedno\u015b\u0107 tajemnicy Chrystusa godzi te\u017c wprowadzanie rozdzia\u0142u mi\u0119dzy S\u0142owo (Logos<\/em>) i Jezusa, oddzielanie \u201eJezusa historii\u201d (\u201eJezusa z Nazaretu\u201d) od \u201eChrystusa wiary\u201d, wprowadzanie dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych ekonomii jak \u201eekonomii S\u0142owa wiecznego\u201d i \u201eekonomii S\u0142owa wcielonego\u201d albo wprowadzanie teorii uniwersalnej ekonomii zbawczej Ducha \u015awi\u0119tego szerszej od ekonomii wcielonego S\u0142owa. Zar\u00f3wno niedocenianie, jak i przeakcentowanie historycznego wymiaru objawienia zagra\u017ca jego integralno\u015bci i zrozumia\u0142o\u015bci. Nieuniknionym nast\u0119pstwem \u201echrystologii nienormatywnej\u201d jest tak\u017ce zakwestionowanie historyczno-misteryjnego zwi\u0105zku Jezusa z Ko\u015bcio\u0142em, a w dalszej mierze tak\u017ce roli Ko\u015bcio\u0142a w przekazie zbawienia[25]<\/a>.
\nInn\u0105, wa\u017ck\u0105 konsekwencj\u0105 tezy relatywistycznej jest niemo\u017cno\u015b\u0107 odr\u00f3\u017cnienia istoty religii od jej zaprzeczenia, a wi\u0119c ustalenia kryterium rozgraniczenia pozytywnych fenomen\u00f3w i element\u00f3w religii od zabobonu, b\u0142\u0119du, fa\u0142szu czy wprost z\u0142a. Wyklucza to nie tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 pozytywnego rozstrzygni\u0119cia problematyki prawdziwo\u015bci (wzgl. prawdziwej) religii, ale tak\u017ce pozbawia szacunku do nich i deprecjonuje kwesti\u0119 tego, co w religii jest naprawd\u0119 wa\u017cne. A przecie\u017c nie wszystko w religiach jest dobre i nie wszystko mo\u017cna uzna\u0107 za preparatio evangelica<\/em>\u2013 wszak istniej\u0105 chore formy i przejawy religii, jak np. sk\u0142adanie ofiar z ludzi czy sankcjonowanie niewolnictwa, palenie wd\u00f3w i struktura kastowa, przyzwalanie religii na przemoc czy dyskryminacja kobiet. Religie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 nie tylko tre\u015bci\u0105 prawd doktrynalnych, ale zawieraj\u0105 tak\u017ce nie daj\u0105ce si\u0119 pogodzi\u0107 przeciwie\u0144stwa i sprzeczno\u015bci, wobec kt\u00f3rych postawa tolerancji czy egalitaryzmu prowadz\u0105 do realnego zagro\u017cenia jednostki i spo\u0142eczno\u015bci. Niedopuszczalne jest tak po prostu, bez dokonania rozr\u00f3\u017cnie\u0144 mi\u0119dzy doktrynami i praktykami religii, tak\u017ce w obr\u0119bie nich samych religii uzna\u0107, \u017ce ka\u017cda religia jest r\u00f3wnie drog\u0105 cz\u0142owieka do Boga. Problemu religii nie mo\u017cna oddziela\u0107 od kwestii zbawienia, ale nie mo\u017cna te\u017c nie odnosi\u0107 si\u0119 do prawdy \u2013 zast\u0119powanie pytania o prawd\u0119 pytaniem o zbawienie traci istot\u0119 religii[26]<\/a>. Je\u015bli uzna\u0107, \u017ce pierwotnie (ontologicznie) prawda oznacza to, co jest, co jest sta\u0142e, solidne i na czym mo\u017cna bazowa\u0107 (hebr. emeth<\/em>), a dopiero wt\u00f3rnie odnosi si\u0119 do poznania \u2013 jako jego przedmiot lub potwierdzenie jego zgodno\u015bci z rzeczywisto\u015bci\u0105 (gr. aletheia<\/em>) \u2013 to teologia religii nie mo\u017ce nie odnie\u015b\u0107 si\u0119 do doktrynalnej zawarto\u015bci religii, a wi\u0119c do objawienia jako zbawczej prawdy[27]<\/a>.
\nDo punkt\u00f3w krytycznych w stanowisku pluralist\u00f3w, zw\u0142aszcza J. Hicka i P.\u00a0Knittera, nale\u017cy tak\u017ce egzegeza maj\u0105ca uzasadnia\u0107 przekonanie, \u017ce sam Jezus jedynie z czasem pozwoli\u0142 si\u0119 tak nazywa\u0107 swoim zwolennikom Synem Bo\u017cym, pierwotnie jednak nie uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za takiego. Stanowisko to jest jednak pochodn\u0105 przyj\u0119tych uprzednio filozoficznych za\u0142o\u017ce\u0144 metody egzegetycznej, kt\u00f3re wykluczaj\u0105 b\u00f3stwo Chrystusa i z takim nastawieniem dokonuj\u0105 hermeneutyki tekstu biblijnego. Sama metoda historyczno-krytyczna nie wystarcza do miarodajnego okre\u015blenia to\u017csamo\u015bci Jezusa, poniewa\u017c w swoim \u201ehistorycznym\u201d podej\u015bciu do tekstu Biblii, bada przesz\u0142o\u015b\u0107 jako przesz\u0142o\u015b\u0107 i wprowadza rozdzia\u0142 Biblii z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Takie nastawienie neutralizuje lektur\u0119 Biblii \u2013 pozbawia j\u0105 egzystencjalnego potencja\u0142u, a czytelnika stawia wobec licznych, lingwistycznie ograniczonych i wzajemnie konkurencyjnych wariant\u00f3w interpretacyjnych. Dostrzegalne jest tu wprowadzenie za\u0142o\u017ce\u0144 epistemologii E. Kanta o niemo\u017cno\u015bci poznania pierwiastka absolutnego w historii, kt\u00f3re wyklucza sfer\u0119 metafizyki z zakresu poznania[28]<\/a>.
\nKrytyczne spojrzenie na stanowisko pluralist\u00f3w domaga si\u0119 te\u017c wskazania na zast\u0119powanie przez nich tradycyjnego przewodnictwa i autorytetu w sferze religijnej jakim\u015b enigmatycznym i bezkszta\u0142tnym do\u015bwiadczeniem religijnym. Do\u015bwiadczenie to jest zbie\u017cne z bezosobow\u0105 identyfikacj\u0105 \u201eJa to Ty\u201d czy \u201eTy jeste\u015b tym\u201d w\u0142a\u015bciwej mistyce hinduizmu czy buddyzmu i pozostaje obce chrze\u015bcija\u0144skiemu oddaniu si\u0119 Bogu w mistycznym \u201eJestem Tw\u00f3j\u201d. Ta relatywizacja wypowiedzi religii i absolutyzacja owego nieartyku\u0142owanego do\u015bwiadczenia duchowego definiuje my\u015bl pluralist\u00f3w jako teologi\u0119 spirytualistycznej mistyki, kt\u00f3ra jedynie pozornie otwarta jest na wszelkie do\u015bwiadczenie religijne, traktowane to\u017csamo w wszystkich religiach \u2013 w istocie ona sama staje si\u0119 absolutyzacj\u0105 relatywizmu mi\u0119dzy religiami i absolutyzacj\u0105 nieokre\u015blonych dozna\u0144[29]<\/a>. W por\u00f3wnaniu z chrze\u015bcija\u0144skim przekonaniem o byciu religi\u0105 prawdziw\u0105 \u2013 stanowisko pluralist\u00f3w \u2013 z racji swoich licznych aprioryzm\u00f3w oraz roszczenia do bycia \u201ewiedz\u0105 wy\u017csz\u0105\u201d, dyskwalifikuj\u0105c\u0105 inne wyja\u015bnienia \u2013 stawia rozum wobec jeszcze wi\u0119kszych trudno\u015bci ni\u017c roszczenie chrze\u015bcija\u0144skie[30]<\/a>.
\nStanowisko pluralist\u00f3w wydaje si\u0119 echem postmodernistycznej niewiary w istnienie obiektywnej prawdy, kt\u00f3ra \u2013 wraz z ide\u0105 wzgl\u0119dno\u015bci i niepojmowalno\u015bci objawie\u0144 bosko\u015bci, przej\u0119t\u0105 z negatywnej teologii Azji \u2013 a priori<\/em> deprecjonuje prawdziwo\u015b\u0107 i warto\u015b\u0107 ka\u017cdej doktryny religii[31]<\/a>. Spirytualistyczna mistyka, b\u0119d\u0105ca owocem tych wp\u0142yw\u00f3w, przynosi jednak powa\u017cne trudno\u015bci w prze\u017cywaniu akt\u00f3w religijnych \u2013 je\u015bli bowiem nie istnieje fundamentalna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy Bogiem osobowym i nieosobowym, to niemo\u017cliwa jest te\u017c modlitwa jako akt osoby albo forma dialogu. Nieosobowy b\u00f3g nie jest ani bliski, ani odleg\u0142y, nie widzi ani nie s\u0142yszy, nie ma osobistego odniesienia do \u017cycia wyznawcy. Taki b\u00f3g nie ma te\u017c w\u0142asnej woli, czego nast\u0119pstwem jest relatywizacja problemu z\u0142a w ca\u0142ej jego powadze, kwestionowanie istnienia ostatecznego kryterium odr\u00f3\u017cniania dobra od z\u0142a, czy uznanie z\u0142a jako dialektycznej strony bytu, kt\u00f3ra przekszta\u0142ca aksjologiczn\u0105 sprzeczno\u015b\u0107 \u201edobro \u2013 z\u0142o\u201d we wzajemnie uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 przeciwie\u0144stwa[32]<\/a>. Akt nawr\u00f3cenia nie jest ju\u017c zwr\u00f3ceniem si\u0119 ku prawdziwemu Bogu i powierzeniem si\u0119 Mu jako mi\u0142uj\u0105cej osobie \u2013 staje si\u0119 on jedynie prze\u0142omem na drodze duchowej czy zmian\u0105 religii. Efektem wp\u0142ywu spirytualistycznej mistyki jest te\u017c zakwestionowanie ostateczno\u015bci uzasadnienia godno\u015bci cz\u0142owieka, zakorzenionej w pojmowaniu Boga jako osoby[33]<\/a>.
\nNie mo\u017cna te\u017c nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pluralistyczna koncepcja dialogu mi\u0119dzy religiami, okre\u015blaj\u0105ca go jako zestawianie przekona\u0144 religijnych w celu intensyfikacji wzajemnej wsp\u00f3\u0142pracy, raczej wyklucza go ni\u017c pog\u0142\u0119bia. Nie tylko samemu rezygnuje si\u0119 z w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci i prawdy, ale prawa do niej odmawia si\u0119 te\u017c partnerowi. Wynikaj\u0105ca z jednakowej godno\u015bci r\u00f3wno\u015b\u0107 partner\u00f3w nie mo\u017ce oznacza\u0107 r\u00f3wnowarto\u015bci ich przekona\u0144, a tym bardziej uprawomocnia\u0107 racj\u0119 ka\u017cdego z nich, czy pozwala\u0107 na swobodne i dowolne rozstrzyganie o prawdzie. Dialog i spotkanie religii nie jest rezygnacj\u0105 z prawdy swoich przekona\u0144, lecz wsp\u00f3lnym i pog\u0142\u0119bionym jej poszukiwaniem, otwartym r\u00f3wnie\u017c na krytyk\u0119 w stosunku do w\u0142asnej religii[34]<\/a>.
\nKrytyczne spojrzenie na teologi\u0119 pluralistyczn\u0105 ukaza\u0142o s\u0142abo\u015b\u0107 jej wyja\u015bnie\u0144, polegaj\u0105c\u0105 na przyj\u0119ciu a priori<\/em> za\u0142o\u017cenia o wy\u0142\u0105cznej s\u0142uszno\u015bci swojego stanowiska, odmawianiu mo\u017cliwo\u015bci i zdolno\u015bci poznania prawdy, nieuprawnionym ujednolicaniu religii i nieliczeniu si\u0119 z r\u00f3\u017cnicami mi\u0119dzy nimi w kwestii obrazu boga, pojmowania zbawienia, proponowanych dr\u00f3g i \u015brodk\u00f3w zbawczych. B\u0142\u0119dne jest te\u017c zast\u0119powanie problematyki prawdziwo\u015bci przez soteriologi\u0119 oraz wprowadzanie element\u00f3w negatywnej teologii i mistyki religii Azji. W stosunku do chrze\u015bcija\u0144stwa wadliwo\u015b\u0107 dotyczy przede wszystkim redukcji dogmatu chrystologicznego i pos\u0142ugiwania si\u0119 zniekszta\u0142con\u0105 jego postaci\u0105, wprowadzania rozdzia\u0142u mi\u0119dzy S\u0142owo a Jezusa Chrystusa oraz mi\u0119dzy ekonomi\u0119 S\u0142owa i ekonomi\u0119 Ducha czy uproszczon\u0105 koncepcj\u0105 dialogu. Radykalizm pluralist\u00f3w staje si\u0119 nowym ekskluzywizmem religijnym, kt\u00f3remu przecie\u017c si\u0119 sprzeciwia, konsekwentne za\u015b potraktowanie zasady relatywizmu prowadzi do uznania ich stanowiska jako niezobowi\u0105zuj\u0105cej, a nawet zb\u0119dnej teorii.
\n2. Objawienie znajduj\u0105ce si\u0119 u podstaw religii jako kryterium okre\u015blania relacji mi\u0119dzy nimi
\nPodj\u0119cie kwestii genezy religii wynika z potrzeby wskazania takiego sposobu odnoszenia si\u0119 do niej, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dni jej istot\u0119, tj. nadprzyrodzon\u0105 wi\u0119\u017a cz\u0142owieka z Bogiem, kt\u00f3r\u0105 to wi\u0119\u017a \u2013 na podstawie odpowiedzi cz\u0142owieka na Jego objawienie \u2013 mo\u017ce ustanawia\u0107 jedynie sam B\u00f3g. Kryterium to powinno te\u017c harmonizowa\u0107 z danymi klasycznej filozofii religii i nauk religioznawczych. Poniewa\u017c teologia religii widzi to kryterium w rzeczywisto\u015bci objawienia, nale\u017cy zatem pog\u0142\u0119bi\u0107 wzajemny zwi\u0105zek objawienia, zbawienia i religii. Rozr\u00f3\u017cnienie w religii wymiaru kulturowego oraz objawienia w postaci element\u00f3w nadprzyrodzonej prawdy, dobra i \u015bwi\u0119to\u015bci, ka\u017ce uzna\u0107, \u017ce mo\u017cliwo\u015bci zbawcze religii maj\u0105 u swoich podstaw dzia\u0142anie Boga, a nie aktywno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. To nie tyle religie jako takie udzielaj\u0105 zbawienia, ile zawarte w nich nadprzyrodzone objawienie, b\u0119d\u0105ce owocem dzia\u0142ania w nich Ducha (por. RMis 28-29). Okre\u015blenie istoty religii jedynie w ramach skuteczno\u015bci soteriologicznej zapoznaje rol\u0119 objawienia.
\nNiewystarczalno\u015b\u0107 i wadliwo\u015b\u0107 naturalistycznych (redukcjonistycznych) wyja\u015bnie\u0144 genezy religii wynika z ujmowania religii jako rzeczywisto\u015bci wy\u0142\u0105cznie kulturowej i wywodzenia jej z deifikacji jednego z jej sk\u0142adnik\u00f3w czy aspekt\u00f3w, np. z poszukiwa\u0144 zabezpieczenia przed zagro\u017ceniami ze strony przyrody (wyja\u015bnienie przyrodniczo-gnozeologiczne, D. Hume, F. Nietzsche) albo z psychicznych dynamizm\u00f3w i potrzeb cz\u0142owieka (hipoteza psychologiczna, L. Feuerbach, S. Freud, C.G. Jung), z potrzeb \u017cycia spo\u0142ecznego (stanowisko socjologiczne, Th.\u00a0Hobbes, E. Durkheim, marksi\u015bci) czy z ewolucjonizmu przyrodniczego i kulturowego (stanowisko ewolucjonistyczne, M. Mueller, J. Lubbock, E.B. Taylor, H. Spencer, A. Frazer, E.O. Wilson, R. Dawkins)[35]<\/a>.
\nFilozofia religii uprawiana na gruncie filozofii klasycznej (realistycznej) w swoich wyja\u015bnieniach wskazuje na naturalne, tj. podmiotowe, uwarunkowania genezy religii, kt\u00f3rymi s\u0105 egzystencjalna i bytowa przygodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka koreluj\u0105ca z jego otwarto\u015bci\u0105 na to, co absolutne wraz z przedfilozoficzym i filozoficznym poznaniem Boga. Samo jednak racjonalne poznanie Boga nie wykracza poza rozpoznanie w nim Pierwszej Przyczyny oraz afirmacji spe\u0142nienia w Nim egzystencjalnych pragnie\u0144 cz\u0142owieka, jak np. d\u0105\u017cenie do trwa\u0142ej relacji z inn\u0105 osob\u0105, poznanie pe\u0142nej prawdy, zjednoczenie si\u0119 z najwy\u017cszym dobrem, nasycenie si\u0119 najdoskonalszym pi\u0119knem czy doskona\u0142e urzeczywistnienie wolno\u015bci. Istotnym ograniczeniem roli filozoficznego poznania Boga jest niemo\u017cno\u015b\u0107 ustanowienia nadprzyrodzonej wi\u0119zi z Nim (wiary) \u2013 jedynie B\u00f3g, jako dawca \u0142aski, jest jej inicjatorem[36]<\/a>.
\nChrze\u015bcija\u0144ska teologia religii stoi na stanowisku, \u017ce u podstaw religii znajduje si\u0119 objawienie Boga, na kt\u00f3re cz\u0142owiek udziela odpowiedzi wiary. Chrze\u015bcija\u0144stwo, judaizm oraz islam (w stopniu, w jakim przyswoi\u0142 on objawienie biblijne) swoje pocz\u0105tki maj\u0105 w rozpoznaniu i akceptacji historycznego objawienia si\u0119 Boga, u podstaw za\u015b pozosta\u0142ych religii stoi objawienie si\u0119 Boga w stworzeniu i przez stworzenie, a tak\u017ce objawienie pierwotne (dane wszystkim ludziom na pocz\u0105tku dziej\u00f3w), prorockie i transcendentalne (o\u015bwiecenie cz\u0142owieka \u0142ask\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 we wn\u0119trzu lub w umy\u015ble cz\u0142owieka)[37]<\/a>. Przyj\u0119cie fundamentalnej \u201eotwarto\u015bci cz\u0142owieka na Boga\u201d (capax Dei<\/em> \u2013 Syr 17,1; Mdr 13, 1-5; Rz 1, 19n) ma u swoich podstaw takie do\u015bwiadczenia jak rozpoznanie stworzonego charakteru \u015bwiata, dostrze\u017cenie wyj\u0105tkowej godno\u015bci cz\u0142owieka w \u015bwiecie stworze\u0144, zdolno\u015b\u0107 tworzenia kultury, g\u0142os sumienia, pragnienie szcz\u0119\u015bcia ostatecznego, spe\u0142nienia si\u0119 i sprawiedliwo\u015bci (por. KKK 27-49). Do\u015bwiadczenia te s\u0105 epifanami Boga. Ich rozpoznanie to nie tyle filozoficzne poznanie Boga, wynikaj\u0105ce z umiej\u0119tno\u015bci abstrakcji, ile spos\u00f3b prze\u017cywania \u015bwiata naznaczony do\u015bwiadczaniem Boga. Dostrzegalne mi\u0119dzy religiami podobie\u0144stwa s\u0105 pochodn\u0105 samej natury religii, kt\u00f3ra musi zawiera\u0107 prawdy o istnieniu b\u00f3stwa i jego charakterze, idee objawienia, cudu, winy i zado\u015b\u0107uczynienia, istnienia \u015bwiata duch\u00f3w czy przekonania o \u017cyciu wiecznym. R\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy religiami, polegaj\u0105ce na wielo\u015bci interpretacji prawd czy odmiennych praktykach i instytucjach religijnych wynikaj\u0105 r\u00f3\u017cnego stopnia dost\u0119pno\u015bci, rozpoznania i odczytania objawienia w stworzeniu i objawienia historycznego. Obecne w religiach niechrze\u015bcija\u0144skich elementy prawdy, dobra i \u0142aski postrzegane s\u0105 jako \u201ezarodki S\u0142owa\u201d (Justyn, Klemens Aleksandryjski)[38]<\/a>. Mo\u017cliwo\u015bci zbawcze religii pochodz\u0105 wi\u0119c z obecno\u015bci w nich objawienia. Stanowisko takie zgodne jest z regu\u0142\u0105 \u201egdzie objawienie, tam zbawienie\u201d[39]<\/a>, jak i nie wprowadza r\u00f3wno\u015bci religii czy jednakowej skuteczno\u015bci zbawczej. Wszak w religiach niechrze\u015bcija\u0144skich objawienie wyst\u0119puje w niejednakowym stopniu (w\u00a0r\u00f3\u017cnej \u201eilo\u015bci\u201d i \u201eintensywno\u015bci\u201d) i zmieszane jest z \u201ebrakami, niedostatkami i b\u0142\u0119dami\u201d dotycz\u0105cymi podstawowych prawd o Bogu, cz\u0142owieku i \u015bwiecie[40]<\/a>. Okre\u015blenie wzajemnej relacji \u201echrze\u015bcija\u0144stwo a religie\u201d powinno uwzgl\u0119dnia\u0107 chrze\u015bcija\u0144skie przekonanie o pe\u0142ni i ostateczno\u015bci objawienia w Jezusie Chrystusie oraz uznanie obecno\u015bci element\u00f3w objawienia (wzgl\u0119dnie o\u015bwiecenia) w innych religiach w postaci pierwiastk\u00f3w u\u015bwi\u0119cenia i prawdy. Miano tekst\u00f3w natchnionych zastrze\u017cone zostaje dla ksi\u0105g kanonicznych Pisma \u015awi\u0119tego[41]<\/a>.
\n*
\nPodsumowuj\u0105c, nale\u017cy wskaza\u0107, \u017ce przedstawiona powy\u017cej analiza stanowiska przedstawicieli relatywistycznej teologii pluralizmu religijnego wykaza\u0142a niewystarczalno\u015b\u0107, a nawet b\u0142\u0119dno\u015b\u0107 ujmowania przez nich religii i okre\u015blenia wzajemnych relacji mi\u0119dzy religiami. Teologia religii, kt\u00f3ra opiera si\u0119 na trynitarno-eklezjalnych za\u0142o\u017ceniach i opowiada si\u0119 za objawieniow\u0105 genez\u0105 religii, wskazuje objawienie jako adekwatne kryterium okre\u015blenia i badania religii. Wielo\u015b\u0107 i z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 okoliczno\u015bci towarzysz\u0105cych formowaniu si\u0119 konkretnej religii, polegaj\u0105cej istotnie na rozpoznaniu i odczytaniu objawienia zawartego w stworzeniu i wydarzaj\u0105cego si\u0119 w historii, wyja\u015bnia r\u00f3\u017cny zakres obecno\u015bci objawienia w religiach. Przyj\u0119cie objawienia jako kryterium uwzgl\u0119dnia postulat metodologiczny teologicznego charakteru i uniwersalno\u015bci, b\u0119d\u0105cy pochodn\u0105 teologicznego poj\u0119cia religii i jej genezy. Pozwala ono pyta\u0107 o prawdziwo\u015b\u0107 religii i bada\u0107 ich soteriologiczne mo\u017cliwo\u015bci, doktryny religijne w ich z\u0142o\u017cono\u015bci, rozwoju i wymieszaniu element\u00f3w objawienia z elementami naturalnymi oraz wyja\u015bnia\u0107 wzajemne podobie\u0144stwa i r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy nimi.
\nRevelation as a criterion for definig of the relationship
\nbetween christianity and religions
\nSummary
\nThe subject of the foregoing article is a problem of an adequate criterion for the research religions in their multiplicity and diversity. The analysis of the standpoint of the relative pluralism indicates insufficiency and even faultiness of this kind of attitude towards religions and mutual relations between them. Theology of religion that is based on the premises of trinity and ecclesiology and that accept the revelation as the explanation the origin of religion, recognizes this criterion in the revelation. Religion is comprehended as vital relation to God which is the consequence of recognizing and accepting the revelation which is included in creation and takes part in history. Revelation as a criterion and grounds for defining of relations between religions makes the research into genuinity of religions possible and enables, their adequate comparison and explanation of their savoir possibility. This criterion respects the methodological postulate of theological character and universality which is the result of the concept of religion and its origins in generality. The recognition of multiplicity of circumstance which accompany the forming of a concrete religion seems to sufficiently explain the different degrees of existence of revelation in religions and its mix with natural elements, complexity and development of doctrine and similarity and differences between them.
\nNota o Autorze:<\/strong> ks. dr Grzegorz Dziewulski<\/strong>, ur. 1965 r. Wyk\u0142adowca teologii fundamentalnej
\ni religiologii w diecezjalnym seminarium duchownym w \u0141odzi oraz teologii fundamentalnej w Seminarium Ojc\u00f3w Franciszkan\u00f3w i Ksi\u0119\u017cy Salezjan\u00f3w w \u0141odzi. Zainteresowania dotycz\u0105 obszaru eklezjologii fundamentalnej.
\nS\u0142owa kluczowe<\/strong>: objawienie, teologia religii, pluralistyczna teologia religii, komparatystyka religii<\/p>\n
\n[1]<\/a> Odno\u015bnie do tematyki wyj\u0105tkowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa zob.: L. Scheffczyk, Absolutny charakter chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, w: Tajemnica odkupienia<\/em>, red. L. Balter i in., Pozna\u0144 1997, s. 477-490;
\nI.S. Ledwo\u0144, Wyj\u0105tkowy charakter chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, w: Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie. Dokument Mi\u0119dzynarodowej Komisji Teologicznej. Tekst \u2013 komentarze \u2013 studia<\/em>., red. I.S. Ledwo\u0144, K. Pek, Lublin-Warszawa 1999, s. 80-100; H. Waldenfels, Chrystus a religie<\/em>, Krak\u00f3w 2004, s. 10-26. Warto nadmieni\u0107, \u017ce C. Gefrr\u00e9 okre\u015bla jedyno\u015b\u0107 (absolutno\u015b\u0107) chrze\u015bcija\u0144stwa w stosunku do innych religii na spos\u00f3b relacjonalny, tzn. jako relatywn\u0105 wzgl\u0119dem wszystkiego, co jest prawdziwe w innych religiach, przy czym nie jest to jedyno\u015b\u0107 wywy\u017cszaj\u0105ca czy integruj\u0105ca. Wzorem okre\u015blania relacji chrze\u015bcija\u0144stwo a inne religie ma by\u0107 odniesienie: chrze\u015bcija\u0144stwo \u2013 judaizm oraz chrze\u015bcija\u0144stwo \u2013 religie poga\u0144skie. Oznacza to, \u017ce analogicznie jak Izrael zachowuje swoje miejsce w historii zbawienia, a Ko\u015bci\u00f3\u0142, przyjmuj\u0105c Stary Testament, nie zajmuje miejsca Izraela, tak i chrze\u015bcija\u0144stwo (zgodnie z paradygmatem teologii wype\u0142nienia) mo\u017ce zachowa\u0107 swoj\u0105 jedyno\u015b\u0107, nie kwestionuj\u0105c warto\u015bci innych religii, C. Gefrr\u00e9, \u201eZnak\u201d 48 (1996), z. 8, s. 21-25.[2]<\/a> ChR 9-10. O r\u00f3wnoleg\u0142ej, cho\u0107 r\u00f3\u017cnej pod wzgl\u0119dem intensywno\u015bci, obecno\u015bci w nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a pogl\u0105d\u00f3w, zar\u00f3wno neguj\u0105cych, jak i potwierdzaj\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107 zbawienia niechrze\u015bcijan: ChR 31, 33; H. Seweryniak, \u015awiadectwo i sens<\/em>, P\u0142ock 2000, s. 488-493; A. Bronk, Pluralizm religijny i prawdziwo\u015b\u0107 religii<\/em>, w: Podstawy nauk o religii<\/em>, Lublin 2003, s. 32. O historii interpretacji formu\u0142y extra Ecclesiam salus nulla<\/em>: J. Kracik, \u201ePoza Ko\u015bcio\u0142em nie ma zbawienia\u201d. Historia pojmowania formu\u0142y<\/em>, \u201eZnak\u201d 46 (1994), z. 5, s. 22-32; I.S. Ledwo\u0144, Ko\u015bci\u00f3\u0142 a zbawienie w religiach<\/em>, w: Wok\u00f3\u0142 deklaracji \u201eDominus Iesus\u201d<\/em>, red. M. Rusecki, Lublin 2001, s. 129-135; K. Kaucha, Zasada \u201eextra Ecclesiam salus nulla\u201d w \u015bwietle dokumentu \u201eChrze\u015bcija\u0144stwo a religie\u201d<\/em>, w: Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie<\/em>\u2026, s. 147-155.
\n[3]<\/a> KDK 22, 45; RMis 10; ChR 10, 32-49; DI 13-15. R\u00f3\u017cne sposoby powi\u0105zania zbawienia chrystusowego z mo\u017cliwo\u015bciami religii przedstawia I.S. Ledwo\u0144, Wyj\u0105tkowy charakter<\/em>\u2026, s. 83-86; Z. Kubacki, Sp\u00f3r mi\u0119dzy Bogiem a Jezusem<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d (1999), z. 6, s. 308-311.
\n[4]<\/a> ChR 12. Okoliczno\u015bciami sprzyjaj\u0105cymi upowszechnianiu si\u0119 relatywistycznego pluralizmu s\u0105: coraz szersza \u015bwiadomo\u015b\u0107 istnienia innych religii oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 spotkania z nimi, powszechno\u015b\u0107 przekonania o konieczno\u015bci tolerancji, dzi\u0119ki kt\u00f3rej pluralizm religii nie b\u0119dzie zagra\u017ca\u0142 pokojowi, upowszechnianie si\u0119 my\u015bli postmodernistycznej z jej zw\u0105tpieniem w istnienie obiektywnej prawdy oraz kryteri\u00f3w jej poznania, a wreszcie sprzyjaj\u0105ca zachowaniu religii jej \u017cyciowa u\u017cyteczno\u015b\u0107 \u2013 J. Wojtysiak, Wobec wielo\u015bci religii: w obronie inkluzywizmu religijnego<\/em>, w: Pluralizm religijny: moda czy konieczno\u015b\u0107?<\/em>, red. M. Ba\u0142a, Pelplin 2005, s. 29-30. Obszerniejsz\u0105 analiz\u0119 potencjalnych stanowisk mi\u0119dzy religiami podaje A. Bronk, Pluralizm religijny i prawdziwo\u015b\u0107 religii<\/em>,
\nw: Podstawy nauk o religii<\/em>, Lublin 2004, s. 307-311. O rozwoju tych stanowisk: J. Dupuis, Chrze\u015bcija\u0144stwo i religie. Od konfrontacji do dialogu<\/em>, Krak\u00f3w 2003, s. 119nn.
\n[5]<\/a> RMis 5. 10; G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em. Filozofia pluralizmu religijnego Johna Hicka<\/em>, Pozna\u0144 2005, s. 41-62. Warto nadmieni\u0107, \u017ce w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w i filozof\u00f3w protestanckich nadal znajduj\u0105 si\u0119 zwolennicy postawy ekskluzywistycznej, kt\u00f3rzy racjonalnie uzasadniaj\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107 swojego stanowiska np. H. Kreamer (ucze\u0144 K. Bartha), filozofowie analityczni proweniencji kalwi\u0144skiej jak A. Platinga, P. van Inwagen, W.P. Alston, D. Basinger, K.J. Clarke, H.A.\u00a0Netland, B.M. Winter; w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w katolickich mo\u017cna wskaza\u0107 np. H. Van Straelen \u2013 za K. Kondrat, O egalitaryzmie soteriologicznym i r\u00f3wno\u015bci religii<\/em>, \u201eCollectanea Theologica\u201d 73 (2003), 2, s. 68-72; J. Dupuis, dz.cyt., s. 120; G.\u00a0Chrzanowski, dz.cyt., s. 279-281.
\n[6]<\/a> ChR 6-7. Por. I.S. Ledwo\u0144, Wyj\u0105tkowy charakter<\/em>\u2026, s. 518-525; ten\u017ce, Pe\u0142nia i ostateczno\u015b\u0107<\/em>\u2026, s. 67; Teologia fundamentalna<\/em>, t. 2, Religie \u015bwiata a chrze\u015bcija\u0144stwo<\/em>, red. T. Dzidek i in., Krak\u00f3w 1998, s. 117-121, 132-133.
\n[7]<\/a> Znaczenie tego nurtu teologicznego ilustruje pojawienie si\u0119 po\u015bwi\u0119conego mu dokumentu Mi\u0119dzynarodowej Komisji Teologicznej Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie<\/em> (1996). J. Ratzinger przyr\u00f3wnuje oddzia\u0142ywanie pluralistycznej teologii religii do roli odegranej niegdy\u015b przez teologie wyzwolenia \u2013 J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda \u2013 Tolerancja<\/em>, Kielce 2004, s. 96.
\n[8]<\/a> Odno\u015bnie do poj\u0119cia i definiowania religii zob.: Handbuch der Fundamentaltheologie<\/em>, W. Kern, H.J. Pottmeyer, H. Seckler (hrsg.), Freiburg im Breisgau 20002<\/sup>, Bd. 1, s. 26-28, 33-46. 131-148; P.\u00a0Schmidt-Leukel, Grundkurs Fundamentaltheologie. Eine Einf\u00fchrung in die Grundfragen des christlichen Glaubens<\/em>, M\u00fcnchen 1999, s. 25-38; U. Berne, Religia<\/em>, w: Leksykon religii.<\/em>Zjawiska \u2013 dzieje \u2013 idee. Z inicjatywy <\/em>Franza K\u00f6niga<\/em> przy wsp\u00f3\u0142pracy wielu uczonych wyda\u0142 <\/em>Hans Waldenfels<\/em>., Warszawa 1997, s. 392-393; Z. Zdybicka, Czym<\/em> jest i dlaczego istnieje religia,<\/em>w: Religia w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym. Zarys problematyki religiologicznej<\/em>, red. H. Zimo\u0144, Lublin 2001, s. 53-69; H.\u00a0Seweryniak, Rozumienie religii<\/em>, w: Chrze\u015bcija\u0144stwo w kontek\u015bcie judaizmu i islamu<\/em>, red. M.\u00a0Skierkowski, Warszawa 2003, s. 7-26.
\n[9]<\/a> Nale\u017cy rozr\u00f3\u017cnia\u0107 wielo\u015b\u0107 religii, traktowan\u0105 jako zjawisko historyczne (pluralizm de facto<\/em>) od wielo\u015bci religii interpretowanej jako zmierzon\u0105 przez Boga wielo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych, jednakowo skutecznych dr\u00f3g do zbawienia (pluralizm de jure<\/em>).
\n[10]<\/a> Zwolennikami pluralistycznej teologii religii s\u0105 tacy teolodzy protestanccy, jak Stanley
\nSamartha, Wilfred Cantwell Smith, Alan Race, Keith Ward i Schubert Ogden, a w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w katolickich Paul Knitter, Raymundo Pannikar, Perry Schmidt-Leukel; w jakim\u015b stopniu mo\u017cna zaliczy\u0107 tak\u017ce Jacques\u2019a Dupuis. K. Kondrat, badaj\u0105c zwi\u0105zek terminu \u201epluralizm religijny\u201d z r\u00f3\u017cnymi aspektami religii i Transcendencji, podaje sze\u015b\u0107 jego znacze\u0144: de facto<\/em>, psychologiczno-pragmatyczny, epistemologiczny, metodologiczny, soteriologiczny oraz teologiczny, K. Kondrat, Filozofia analityczna wobec pluralizmu religijnego<\/em>, Bia\u0142ystok 2000, s. 14-28.
\n[11]<\/a> ChR 10. Krytyk\u0119 pos\u0142ugiwania si\u0119 przez J. Hicka kantowskim rozr\u00f3\u017cnieniem noumen<\/em> \u2013 fenomen<\/em> podaje G. Chrzanowski, dz.cyt., s. 195-197, 319-322.
\n[12]<\/a> ChR 14; G. Chrzanowski, John Hick \u2013 teolog religijnego pluralizmu<\/em>, \u201eAnalecta Cracoviensia\u201d 29 (1997), s. 118-120; P. Kaznowski, dz.cyt., s. 114-117; J. Ratzinger, dz.cyt., s. 96-98. Prezentuj\u0105c deklaracj\u0119 Dominus Jesus<\/em>, J. Ratzinger wskaza\u0142 na 8 filozoficznych i teologicznych uwarunkowa\u0144 le\u017c\u0105cych u podstaw teorii relatywistycznych maj\u0105cych usprawiedliwi\u0107 paradygmat pluralistycznej teologii religii o wielo\u015bci religii jako zamierzonej przez Boga (de jure<\/em>) (DI 4) \u2013 J. Ratzinger, Ko\u015bci\u00f3\u0142 pielgrzymuj\u0105ca wsp\u00f3lnota wiary<\/em>, Krak\u00f3w 2005, s. 190. J.S.\u00a0O\u2019Leary uwa\u017ca historyczne uwarunkowania kszta\u0142towania si\u0119 religii, a zw\u0142aszcza procesu dogmatyzowania prawd oraz z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 empirycznych \u017ar\u00f3de\u0142 za wystarczaj\u0105ce uzasadnienie tezy o relatywistycznym pluralizmie religijnym. Uzasadnienie tej tezy widzi w analizie dogmatu chrystologicznego, w kt\u00f3rej odwo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce do kategorii \u201epustki\u201d buddyjskiej. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce uwarunkowania te nie s\u0105 wystarczaj\u0105ce do zakwestionowania warto\u015bci uj\u0119\u0107 dogmatycznych \u2013 wszak przed skostnieniem i izolacj\u0105 chroni je reinterpretacja, uwzgl\u0119dniaj\u0105ca powy\u017csze determinanty, a tak\u017ce wielo\u015b\u0107 typ\u00f3w uprawianej teologii, J.S.\u00a0O\u2019Leary, Dogmat a spotkanie religii<\/em>, \u201eZnak\u201d 48 (1996), z. 8, s. 33-44.
\n[13]<\/a> J. Ratzinger, Ko\u015bci\u00f3\u0142 pielgrzymuj\u0105ca wsp\u00f3lnota<\/em>\u2026, s. 190; K. Kondrat, art.cyt. s. 61-65;
\nZ. Kubacki, art.cyt., s. 312-317; R. Panikkar, The<\/em> Jordan, <\/em>the<\/em> Tiber<\/em> and<\/em> the<\/em> Ganges<\/em>, w: The Myth of Christian Uniqueness. <\/em>Toward a Pluralistic Theology of Religions<\/em>, J. Hick, P.F.\u00a0Knitter, (wyd.) Maryknoll 1987, s. 91-92 \u2013 podaj\u0119 za K. Kondrat, art.cyt., s. 63. Zwolennikami Chrystusa \u201enormatywnego\u201d s\u0105 E. Troeltsch, P. Tillich, J.B.\u00a0Cobb czy S.M. Ogden. J. Dupuis, dz.cyt., s. 122.
\n[14]<\/a> ChR 12, 20; G. Chrzanowski, John Hick<\/em>\u2026, s. 121-122, na przyk\u0142ad S.J. Samartha uwa\u017ca \u017ce Nowy Testament nie pozwala na stwierdzenie to\u017csamo\u015bci (ang. identical<\/em>) czy wsp\u00f3\u0142-r\u00f3wno\u015bci (ang. co-equal<\/em>) Jezusa z Bogiem Stw\u00f3rc\u0105: stwierdzenie, \u017ce Jezus jest boski (ang. divinity<\/em>) nie jest r\u00f3wnoznaczne z prawd\u0105, \u017ce jest On Bogiem (ang. deity). Prawda o Bogu jako niezg\u0142\u0119bionej Tajemnicy pozwala na potraktowanie dogmatu o Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej jako r\u00f3wnoleg\u0142ej wypowiedzi do hinduskiego stwierdzenia Brahman jest sat-cit-ananda<\/em> (byt-\u015bwiadomo\u015b\u0107-szcz\u0119\u015bliwo\u015b\u0107) \u2013 S.J. Samartha, One Christ \u2013 Many Religions. Toward a Revised Christology<\/em>, Maryknoll 1991, s. 83, 92, 118 \u2013 podaj\u0119
\nza Z. Kubacki, art.cyt., s. 315-316.
\n[15]<\/a> Wed\u0142ug dokumentu Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie <\/em>najradykalniejsz\u0105 postaci\u0105 teocentryzmu jest \u201esoteriocentryzm\u201d, kt\u00f3ry pragmatycznie i immanentystycznie przedk\u0142ada ortopraksj\u0119 nad ortodoksj\u0119 i redukuje rol\u0119 religii do krzewienia Kr\u00f3lestwa, zbawienia i dobrobytu (ChR 12). W odniesieniu do religii chi\u0144skich i buddyzmu termin \u201esoteriocentryzm\u201d oznacza ich koncentracj\u0119 na zbawieniu, poniewa\u017c brak tam Boga jako punktu odniesienia (ChR 12). J. Hick uwa\u017ca, \u017ce mo\u017cliwa jest ocena
\ni hierarchizacja zjawisk religijnych, jak np. rytua\u0142y, przekonania religijne czy postawy moralne, jednak nie dotyczy to wielkich religii jako ca\u0142o\u015bci, a je\u015bliby nawet kt\u00f3ra\u015b z religii mog\u0142a bardziej ni\u017c inne u\u0142atwia\u0107 osi\u0105gni\u0119cie zbawienia, to nie jest to oczywiste, J. Hick, O hierarchizacji religii<\/em>, \u201eZnak\u201d 48 (1996), z. 8, s. 79.
\n[16]<\/a> J. Dupuis, dz.cyt., s. 122-124; K.\u00a0Kaucha, \u201eI nie ma w innym zbawienia […]\u201c. Wsp\u00f3\u0142czesne interpretacje jedyno\u015bci i powszechno\u015bci zbawczej Jezusa Chrystusa w kontek\u015bcie wielu religii<\/em>, w: Wok\u00f3\u0142 deklaracji<\/em>\u2026, s. 150-151. Por. J. Hick, The Non-Absoluteness of Christianity<\/em>, w: The Myth of Christian Uniqueness<\/em>\u2026, s.\u00a022; ten\u017ce, An Interpretation of Religion: Human Responses to the Transcendent<\/em>, London 1989, s.\u00a032-54, 299-303 \u2013 za K. Kondrat, art.cyt., s.\u00a064. Krytyk\u0119 konieczno\u015bci \u201eprzewrotu kopernika\u0144skiego\u201d podaje G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 181-187, 274-290.
\n[17]<\/a> Por. K. Kaucha, art.cyt., s. 154; J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 99-100; J. Dupuis, dz.cyt., s. 125-126. J. Dupuis, okre\u015bla swoje stanowisko mianem inkluzywego pluralizmu i usprawiedliwia przyj\u0119cie tezy o zamierzonym przez Boga pluralizmie religijnym w planie zbawienia ludzko\u015bci przez wskazanie na rozpocz\u0119cie historii zbawienia wraz ze stworzeniem i objawianiem si\u0119 Boga w historii ludzko\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 B\u00f3g zawiera\u0142 przymierza: kosmiczne w akcie stworzenia, przymierze wieczne z Noem, symbolizuj\u0105ce przymierza z ludami w ich kulturach i religiach, przymierze synaityckie oraz definitywne przymierze Jezusa z ca\u0142\u0105 ludzko\u015bci\u0105. Skutkiem tego \u201edrogi zbawienia zaproponowane przez inne tradycje religijne maj\u0105, w relacji do wydarzenia Chrystusa, walor zbawczy dla ich cz\u0142onk\u00f3w, przewidziany i zamierzony przez Boga\u201d. Tajemnica zbawienia w Jezusie Chrystusie dociera do cz\u0142onk\u00f3w innych religii przez ich tradycje \u2013 instytucje i praktyki spo\u0142eczne tych tradycji zawieraj\u0105 komponenty naznaczone wp\u0142ywem \u0142aski (\u015blady spotka\u0144 z \u0142ask\u0105), a obecno\u015b\u0107 Boga urzeczywistnia si\u0119 dla ich wyznawc\u00f3w w praktykowaniu religii i ma charakter ukryty (implicite), J. Dupuis, Jedno\u015b\u0107 i pluralizm: chrze\u015bcija\u0144stwo a religie<\/em>, w: Chrze\u015bcija\u0144stwo jutra. Materia\u0142y II Mi\u0119dzynarodowego Kongresu Teologii Fundamentalnej<\/em>, Lublin, 18-21 wrze\u015bnia 2001<\/em>, red. M.\u00a0Rusecki i in., Lublin 2001, s. 727, 729, 739, 741. Relacj\u0119 mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem a innymi religiami okre\u015bla jako \u201ewzajemn\u0105 asymetryczn\u0105 komplementarno\u015b\u0107 i zbie\u017cno\u015b\u0107\u201d, a jedyno\u015b\u0107 Chrystusa interpretuje relacyjnie (nie relatywnie!) wobec ca\u0142ego planu zbawienia,. P. Plata, Jacques Dupuis<\/em>
\ni teologiczne znaczenie pluralizmu religijnego<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d (2004), z. 4, s.\u00a044-46.
\n[18]<\/a> H. Waldenfels, Religie odpowiedzi\u0105 na pytanie o sens istnienia cz\u0142owieka<\/em>, Warszawa 1987, s.\u00a079-80; G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 292-299; ten\u017ce, John Hick<\/em>\u2026, art.cyt., s.\u00a0122-123; H. B\u00fcrkle, Cz\u0142owiek w poszukiwaniu Boga: problem r\u00f3\u017cnych religii<\/em>, Pozna\u0144 1998,
\ns. 199-203. Niekt\u00f3re idee transcendentalnej hipotezy pluralistycznej, jak: poznawcza niejednoznaczno\u015b\u0107 wszech\u015bwiata, ludzka wolno\u015b\u0107 poznawcza, wiara jako interpretacja, racjonalno\u015b\u0107 zaufania wobec w\u0142asnego do\u015bwiadczenia mog\u0105 by\u0107 po\u017cyteczne w wyja\u015bnieniu pluralizmu religii de facto<\/em>,
\nG. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 272, 329.
\n[19]<\/a> J. Hick pos\u0142uguje si\u0119 konsensualnym poj\u0119ciem prawdy i odrzuca jej klasyczne uj\u0119cie (definicj\u0119 korespondencyjn\u0105), kt\u00f3re w teologii oznacza odkrywanie objawionej przez Boga prawdy
\n– w ten spos\u00f3b narzuca on w\u0142asny, ameryka\u0144ski punkt widzenia innym obszarom kulturowym
\ni jako relatywista przestaje by\u0107 odpowiedzialnym partnerem dialogu, K. Kaucha, art.cyt., s. 152;
\nG. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 291-309.
\n[20]<\/a> ChR 107-108. Por. has\u0142o B\u00f3g<\/em>, w: Leksykon religii<\/em>\u2026, s. 23-38. Kwesti\u0119 objawienia Bo\u017cego w r\u00f3\u017cnych religiach i pytania o identyczno\u015b\u0107 czczonego w nich Boga analizuje J. Dupuis,Chrze\u015bcija\u0144stwo i religie<\/em>\u2026, s. 170-181.
\n[21]<\/a> ChR 109-110. K. Kondrat, art.cyt., s.\u00a074-78; H. Dalmais, Wiara chrze\u015bcija\u0144ska w\u015br\u00f3d religii \u015bwiata<\/em>, Warszawa 1991, s. 16; C.J. Godwin, Ewangelizacja a antropologia<\/em>, w: Ewangelizacja \u2013 dialog \u2013 rozw\u00f3j. Wybrane Dokumenty Mi\u0119dzynarodowej Konferencji Teologicznej.<\/em> Nagpur (Indie) 1971 r<\/em>., red. M. Dhavamony, Warszawa 1986, s. 395. Por. Zbawienie<\/em>, w: Leksykon podstawowych poj\u0119\u0107 religijnych. Judaizm. Chrze\u015bcija\u0144stwo. Islam<\/em>, red. A. Th. Khoury, Warszawa 1998, kol. 1220-1228; Zbawienie<\/em>, w: Leksykon religii<\/em>\u2026, dz.cyt., s. 541-550; G. Chrzanowski,Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 93-102; J. Bolewski, Kim jest B\u00f3g<\/em> (cz. 1), \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d (1996), nr 10,
\ns. 46-57. H. Waldenfels podkre\u015bla potrzeb\u0119 dostrze\u017cenia r\u00f3\u017cno\u015bci cel\u00f3w religii: \u201e\u2026czy wszyscy zawodnicy na bie\u017cni maj\u0105 ten sam cel przed oczami? Chodzi o cel naszego \u017cycia, lecz tak\u017ce cel historii ludzko\u015bci i \u015bwiata, w kt\u00f3rym \u017cyjemy\u201d, H. Waldenfels, dz.cyt., s. 10-26.
\n[22]<\/a> Por. Zbawienie<\/em>, w: Leksykon religii<\/em>\u2026, s. 541-550.
\n[23]<\/a> G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 299-303.
\n[24]<\/a> ChR 18-21. 103; G. Chrzanowski, John Hick<\/em>\u2026, s.\u00a0123-125; ten\u017ce, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 214-226, 305-309; J. Kracik, Gdyby Justyn mia\u0142 nast\u0119pc\u00f3w wcze\u015bniej<\/em>, \u201eZnak\u201d 48 (1996), z 8, s. 12-13. H. Waldenfels, przedstawiaj\u0105c istot\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa w kontek\u015bcie innych religii, przypomina o prymacie i centralnym miejscu osoby Jezusa Chrystusa w chrze\u015bcija\u0144stwie, czego przypomnienie sta\u0142o u podstaw og\u0142oszenia Deklaracji Dominus Iesus<\/em> w Roku Wielkiego Jubileuszu 2000. Ostatecznie bowiem chodzi nie tyle o okre\u015blenie stosunku chrze\u015bcija\u0144stwa do innych religii, lecz okre\u015blenie stosunku innych religii do Chrystusa, H. Waldenfels, dz.cyt., s. 64-71.
\n[25]<\/a> KK 1; RMis 6. 9; ChR 62-79, 95-96; DI 9-12, 20; Z. Kubacki, art.cyt., s. 310; I.S. Ledwo\u0144, Ko\u015bci\u00f3\u0142 a zbawienie<\/em>\u2026, s. 127-142. Konieczno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a do zbawienia wyra\u017ca jego funkcj\u0119 po\u015brednika, tzn. bycie w \u201eChrystusie niejako sakramentem, czyli znakiem i narz\u0119dziem wewn\u0119trznego zjednoczenia z Bogiem i jedno\u015bci ca\u0142ego rodzaju ludzkiego\u201d (KK 1), a zatem chodzi o konieczno\u015b\u0107 na spos\u00f3b funkcji, a nie sprawcy zbawienia. Funkcj\u0119 powszechnego sakramentu zbawienia (sakramentu Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego) Ko\u015bci\u00f3\u0142 spe\u0142nia przez martyria<\/em>, leiturgia<\/em> i diakonia<\/em>(ChR 62-79).
\n[26]<\/a> Por. RMis 55; DI 21; ChR 96; J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 44, 60-62, 162-163; ten\u017ce, Ko\u015bci\u00f3\u0142 pielgrzymuj\u0105ca wsp\u00f3lnota<\/em>\u2026, s. 192-193; A. Bronk, Pluralizm religijny<\/em>\u2026, s. 305-306, 311. H.\u00a0Waldenfels zauwa\u017ca, \u017ce skoro w historii chrze\u015bcija\u0144stwa s\u0105 obecne ludzkie b\u0142\u0119dy, a ich oficjalnym uznaniem jest wypowied\u017a Jana Paw\u0142a II podczas audiencji generalnej 1 IX 1999 r. oraz modlitwa powszechna z pierwszej niedzieli Wielkiego Postu (12 III 2000 r.) z wyznaniem win
\ni pro\u015bb\u0105 o przebaczenie, to nale\u017cy prawo do b\u0142\u0119du przyzna\u0107 r\u00f3wnie\u017c innym religiom, H. Waldenfels, dz.cyt., s. 48-49, 113. Wydaje si\u0119 jednak konieczne rozr\u00f3\u017cnienie obecno\u015bci w religiach element\u00f3w ciemno\u015bci, b\u0142\u0119du i z\u0142a wpisanych w ich struktur\u0119 czy doktryn\u0119 (np. kastowo\u015b\u0107 w hinduizmie) od czyn\u00f3w poszczeg\u00f3lnych wyznawc\u00f3w, b\u0119d\u0105cych wynikiem s\u0142abo\u015bci, uwik\u0142ania czy nawet z\u0142ej woli (np. inkwizycja), czego nie dostrzega np. J. Hick, art.cyt., s. 77-78. Takie rozr\u00f3\u017cnienie nie usprawiedliwia samego z\u0142a, ale pozwala dostrzec, \u017ce warto\u015b\u0107 religii nie jest prostym prze\u0142o\u017ceniem postaw moralnych ich wyznawc\u00f3w.
\n[27]<\/a> Takie rozr\u00f3\u017cnienie poj\u0119cia prawdy nie jest obce religiom \u2013 por. Prawda<\/em>, w: Leksykon religii<\/em>\u2026, s. 354-355; Prawda<\/em>, w: Leksykon podstawowych poj\u0119\u0107<\/em>\u2026, kol. 783-787. Filozofia \u015bredniowieczna w formule adaequatio intellectus et rei<\/em> \u0142\u0105czy\u0142a oba aspekty \u2013 ontologiczny i epistemologiczny, sytuuj\u0105c uzasadnienie i gwarancj\u0119 prawdy w poj\u0119ciu Boga jako Stw\u00f3rcy. W. Str\u00f3\u017cewski uwa\u017ca, \u017ce najbardziej pierwotnym rozumieniem prawdy jest prawda jako ods\u0142oni\u0119cie veritas ut manifestato<\/em>, kt\u00f3ra wydaje si\u0119, zawiera\u0107 oba te aspekty. Ujawnia ona byt \u201ew tym, czym on jest
\ni w tym, \u017ce jest\u201d, W. Str\u00f3\u017cowski, Tak \u2013 tak, nie \u2013 nie. Kilka uwag o prawdzie<\/em>, w: W kr\u0119gu warto\u015bci<\/em>, Krak\u00f3w 1992, s. 76-86.
\n[28]<\/a> J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 106, 149-150. Przed takim b\u0142\u0119dem przestrzega Jan Pawe\u0142 II, gdy przypomina, \u017ce rozumienie s\u0142owa Bo\u017cego nie mo\u017ce bez ko\u0144ca odsy\u0142a\u0107 czytelnika od jednej interpretacji do drugiej (FeR 84).
\n[29]<\/a> M. Ba\u0142a, analizuj\u0105c poj\u0119cie mistyki i jego typ\u00f3w, wskazuje na istnienie w religiach zasadniczych r\u00f3\u017cnic w pojmowaniu prze\u017cycia mistycznego. Przeciw tezie pluralist\u00f3w (np. W. Johnson, A.\u00a0Gentili) o jedno\u015bci do\u015bwiadczenia mistycznego i r\u00f3\u017cnicach na poziomie jedynie jego werbalizacji w konkretnej religii przemawia radykalne zr\u00f3\u017cnicowanie przedmiotu prze\u017cycia mistycznego tzn. pojmowania boga: w mistyce typu ekstatycznego (np. buddyzm) w zjednoczeniu z kosmosem
\ni natur\u0105 dokonuje si\u0119 zatracenie \u201eja\u201d; w mistyce typu instatycznego (np. joga) celem zjednoczenia,
\na w konsekwencji ub\u00f3stwienia staje si\u0119 sama dusza; w mistyce typu dialogicznego (np. chrze\u015bcija\u0144stwo) mistyk do\u015bwiadcza jedno\u015bci z osobowym Bogiem. Podobie\u0144stwo niekt\u00f3rych element\u00f3w wystarczaj\u0105co wyja\u015bnia wsp\u00f3lna natura ludzka z jej ukierunkowaniem na transcendencj\u0119. Rozstrzygaj\u0105ce jest stwierdzenie obecno\u015bci objawienia, na kt\u00f3re konkretna religia jest odpowiedzi\u0105 cz\u0142owieka, M. Ba\u0142a, Wielo\u015b\u0107 religii \u2013 jedno\u015b\u0107 mistyki?<\/em>, w: Pluralizm religijny<\/em>\u2026, s. 45-54.
\n[30]<\/a> J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 25-29, 101-102; G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 291. Analogicznej absolutyzacji dokonuje o\u015bwiecenie w stosunku do racjonalnego poznania naukowego, uznaj\u0105c w nim jedyny i wystarczaj\u0105cy spos\u00f3b poznania \u015bwiata, kt\u00f3re jednak w miar\u0119 rozwoju nauk przyrodniczych coraz bardziej ujawnia w\u0142asne ograniczenia.
\n[31]<\/a> Mistyce Wschodu i \u201enegatywnej teologii\u201d religii przypisuje J. Ratzinger znaczny wp\u0142yw na mentalno\u015b\u0107 i kultur\u0119 euroatlantyck\u0105, rozr\u00f3\u017cnia on jednak religie mistyczne i teistyczne, podkre\u015blaj\u0105c zrywanie tych pierwszych z pytaniem o prawd\u0119, np. przez zawieszenie roszcze\u0144 poznawczych, oboj\u0119tno\u015b\u0107 na personalizm sacrum, oderwanie \u015bwiata materialnego (historii) od sacrum i zbawienia \u2013 zob.
\nJ. Ratzinger, Wielo\u015b\u0107 religii i jedno Przymierze<\/em>, Pozna\u0144 2004, s. 96-112. K. Kondrat przedstawia poj\u0119cie rzeczywisto\u015bci Transcendentnej w uj\u0119ciu pluralist\u00f3w, K. Kondrat, dz.cyt., s. 149-171.
\n[32]<\/a> Por. ChR 17. G. Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 198-208. Ilustracj\u0105 powagi tej trudno\u015bci jest problem modlitwy mi\u0119dzyreligijnej, np. podczas spotkania w Asy\u017cu 1986 i 2002 r. (r\u00f3\u017cnej od wieloreligijnej), w kt\u00f3rej wyznawcy \u201es\u0105 razem\u201d, modl\u0105 si\u0119 jednak \u201eosobno\u201d (por. RMis 29); Nieoczekiwane spotkania z Bogiem. O dialogu mi\u0119dzyreligijnym i teologii religii niechrze\u015bcija\u0144skich z prof. Terrence Merriganem rozmawia Przemys\u0142aw Plata OSA<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d (2004), z. 9, s. 316-318; G. Chrzanowski, John Hick<\/em>\u2026, s. 125-127. W tym kontek\u015bcie J. Ratzinger pyta, czy wobec tak r\u00f3\u017cnego pojmowania \u201eb\u00f3stwa\u201d i sposob\u00f3w modlitwy w poszczeg\u00f3lnych religiach \u201eakt wsp\u00f3lnej modlitwy\u201d nie jest relatywizacj\u0105 znaczenia wiary i nie dewaluuje istoty modlitwy jako takiej? Wszak chodzi nie tyle o przezwyci\u0119\u017cenie drugorz\u0119dnych r\u00f3\u017cnic, jak np. miejsce czy pora modlitwy, ale o sam\u0105 jej istot\u0119, za kt\u00f3r\u0105 stoj\u0105 ostateczne rozstrzygni\u0119cia i postawy \u017cyciowe, kryteria dobra i godziwo\u015bci czyn\u00f3w, J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 39-41, 86-89.
\n[33]<\/a> J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 83-86, 98-99. Teza o pokojowej wymienno\u015bci bog\u00f3w, do kt\u00f3rej si\u0119ga\u0142a religijna polityka Cesarstwa Rzymskiego, wyros\u0142a z przekonania o istnieniu ich odpowiednik\u00f3w w politeistycznym panteonie religii, nie znajduje jednak potwierdzenia w historii politeizmu, tam\u017ce, s. 173-174.
\n[34]<\/a> ChR 99-113. Por. J. Ratzinger, dz.cyt., s. 113-115; G.\u00a0Chrzanowski, Zbawienie poza Ko\u015bcio\u0142em<\/em>\u2026, s. 36-41; H. Waldenfels, dz.cyt., s. 98-118. Po\u017cyteczne uwagi na temat napi\u0119cia \u201etolerancja \u2013 religia\u201d w kontek\u015bcie \u017cycia spo\u0142ecznego oraz w odniesieniu do natury religii podaje S.\u00a0Wszo\u0142ek, Racjonalno\u015b\u0107 wiary<\/em>, Krak\u00f3w 2003, s. 144-151.
\n[35]<\/a> Handbuch<\/em> der <\/em>Fundamentaltheologie<\/em>\u2026, Bd. 1, s. 11-24; M. Rusecki, Istota i geneza religii<\/em>, Lublin-Sandomierz 1997, s. 161-187; H. Seweryniak, Do\u015bwiadczenie u \u017ar\u00f3de\u0142 religii<\/em>, \u201eStudia Teologica Varsoviensia\u201d 34 (1996), nr 2, s. 29-39; S. Wszo\u0142ek, Wprowadzenie do filozofii religii<\/em>,
\ns. 11-54; Encyklopedia religii \u015bwiata<\/em>, red. F.\u00a0Lenoir, Y. Tardan-Masquelier, Warszawa 2002, t. 2,
\ns. 1417-1420. I.S. Ledwo\u0144 w rozstrzygni\u0119ciu kwestii genezy religii widzi wyja\u015bnienie wyj\u0105tkowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa oraz kryterium jego stosunku do innych religii, I.S. Ledwo\u0144, Wyj\u0105tkowy charakter<\/em>\u2026, s. 98-100.
\n[36]<\/a> P. Moskal, Problem genezy religii<\/em>, w: Filozofowa\u0107 w kontek\u015bcie teologii. Religia \u2013 natura \u2013 \u0142aska<\/em>, Lublin 2003, s. 9-19; Z. Zdybicka, Czym jest i dlaczego istnieje religia?<\/em>, w: Religia
\nw \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym. Zarys problematyki religiologicznej<\/em>, red. H. Zimo\u0144, Lublin 2000,
\ns. 60-66; I.S.\u00a0Ledwo\u0144, Objawienie Bo\u017ce<\/em>, w: Leksykon teologii fundamentalnej<\/em>, red. M. Rusecki
\ni in., Lublin-Krak\u00f3w 2002, s. 863-864.
\n[37]<\/a> RMis 28-29; I.S. Ledwo\u0144, Pluralizm religii<\/em>\u2026, s.\u00a0924; ten\u017ce, Geneza religii pozachrze\u015bcija\u0144skich w uj\u0119ciu Vaticanum II<\/em>, \u201eRoczniki Teologiczne\u201d, Teologia fundamentalna i religiologia,
\n47 (2000), z. 9, s. 67-89. J. Ratzinger akcentuje, \u017ce zewn\u0119trzny i historyczny charakter rzeczywisto\u015bci stoj\u0105cej u pocz\u0105tk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa (poznanie, prawda), obecny jest ju\u017c np. w nakazie opuszczenia przez Abrahama ziemi rodzinnej, w wydarzeniu Exodus<\/em>, ale nade wszystko w wydarzeniu Wcielenia oraz w spotkaniach z Jezusem z Nazaretu, cho\u0107 oczywi\u015bcie owa zewn\u0119trzno\u015b\u0107 nie abstrahuje od wewn\u0119trznego do\u015bwiadczenia. Ta historyczno\u015b\u0107 radykalnie odr\u00f3\u017cnia chrze\u015bcija\u0144stwo od religii typu mistycznego, uformowanych w oparciu o wewn\u0119trzne poznanie i \u201eo\u015bwiecenie\u201d, co ustanawia je \u201eproduktem\u201d do\u015bwiadcze\u0144 cz\u0142owieka, J. Ratzinger, Wiara \u2013 Prawda<\/em>\u2026, s. 67, 72-74.
\n[38]<\/a> DWR 2; RMis 28; ChR 40-48. M. Rusecki, dz.cyt., s. 198-221, 259-266; H. Seweryniak, \u015awiadectwo i sens<\/em>\u2026, s. 77-86; tam\u017ce, Do\u015bwiadczenie u \u017ar\u00f3de\u0142<\/em>\u2026, s. 59-49; I.S. Ledwo\u0144, Pe\u0142nia
\ni ostateczno\u015b\u0107 objawienia<\/em>\u2026, s. 68-69; Por. K. McNamara, Czy istnieje objawienie niechrze\u015bcija\u0144skie<\/em>, w: Ewangelizacja<\/em>\u2026, s. 176-185.
\n[39]<\/a> M. Rusecki, Uniwersalizm zbawienia<\/em>\u2026, s. 55-60, w: Uniwersalizm chrze\u015bcija\u0144stwa a pluralizm religii. Materia\u0142y z sympozjum Tarn\u00f3w-Krak\u00f3w<\/em>, 14-15 kwietnia 1999 r., red. S.\u00a0Budzik,
\nZ. Kijas, Tarn\u00f3w 2000.
\n[40]<\/a> Zob. F. Solarz, Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II a religie niechrze\u015bcija\u0144skie<\/em>, Krak\u00f3w 2005, s. 223-251; M. Rusecki, Elementy zbawcze w religiach pozachrze\u015bcija\u0144skich<\/em>, w: Religia w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym<\/em>\u2026, s. 531-562 (tam te\u017c obszerniejsze uwagi nt obecno\u015bci w innych religiach nie tylko element\u00f3w, ale i wr\u0119cz struktur zbawczych). Na temat \u201epe\u0142ni objawienia w Chrystusie\u201d w kontek\u015bcie innych religii zob.: J. Dupuis, Chrze\u015bcija\u0144stwo a religie<\/em>\u2026, s. 185-195 oraz I.S. Ledwo\u0144, Pe\u0142nia
\ni ostateczno\u015b\u0107<\/em>\u2026, s. 57-71. Komentarz do \u201eNoty\u201d Kongregacji Nauki Wiary na temat ksi\u0105\u017cki
\nJacques\u2019a Dupuis<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d 2001, nr 5, s. 47 (edycja polska).
\n[41]<\/a> ChR 91-92; DI 6, 8, KO 11. J. Dupuis, podnosz\u0105c konieczno\u015b\u0107 unikania \u201ezbyt sztywnej interpretacji poj\u0119\u0107\u201d oraz \u201euwzgl\u0119dniaj\u0105c w wystarczaj\u0105cy spos\u00f3b kosmiczny wp\u0142yw Ducha \u015awi\u0119tego\u201d, wyra\u017ca przekonanie, \u017ce \u201eosobiste do\u015bwiadczenie Ducha przez widz\u0105cych, o ile stanowi, z woli Bo\u017cej, osobiste otwarcie Boga na narody i, o ile zosta\u0142o po\u015bwiadczone w spos\u00f3b autentyczny w ich \u015awi\u0119tych Ksi\u0119gach, jest osobistym S\u0142owem Boga, kt\u00f3re skierowa\u0142 On do nich przez po\u015brednik\u00f3w\u201d, J. Dupuis, Chrze\u015bcija\u0144stwo i religie<\/em>\u2026, s. 185.\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ks. Grzegorz Dziewulski Wy\u017csze Seminarium Duchowne \u0141\u00f3d\u017a Wprowadzenie Do wyzwa\u0144, przed kt\u00f3rymi stoj\u0105 dzi\u015b chrze\u015bcijanie, nale\u017cy tak\u017ce konieczno\u015b\u0107 pog\u0142\u0119bionego spojrzenia na okre\u015blenie relacji chrze\u015bcija\u0144stwa do religii. Zagadnienie to w istotnym zakresie dotyka tak\u017ce kwestii wyj\u0105tkowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa[1]. Zagadnienie to, b\u0119d\u0105ce przedmiotem… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[968],"tags":[446,585,632,857],"class_list":["post-289","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly-naukowe-teologia-fundamentalna","tag-komparatystyka-religii","tag-objawienie","tag-pluralistyczna-teologia-religii","tag-teologia-religii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/289","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=289"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/289\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=289"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=289"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=289"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}