{"id":287,"date":"2017-07-22T11:07:21","date_gmt":"2017-07-22T09:07:21","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=287"},"modified":"2017-07-22T11:07:21","modified_gmt":"2017-07-22T09:07:21","slug":"postacie-neutralnosci-swiatopogladowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/postacie-neutralnosci-swiatopogladowej\/","title":{"rendered":"Postacie neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej"},"content":{"rendered":"
\n

<\/h2>\n<\/div>\n
\nks. Waldemar Kulbat
\nWy\u017csze Seminarium Duchowne<\/em>
\n\u0141\u00f3d\u017a<\/em>
\nUkszta\u0142towane jako sk\u0142adnik nowoczesnego \u015bwiata poj\u0119cie laicko\u015bci odnosi si\u0119 do ustroj\u00f3w szanuj\u0105cych wolno\u015b\u0107 sumienia swoich obywateli. Laicko\u015b\u0107 ze wzgl\u0119du na uwarunkowania historyczne kojarzy si\u0119 z rozdzia\u0142em Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Na drugim biegunie znajduje si\u0119 poj\u0119cie laicyzmu, ideologii powi\u0105zanej z systemami totalitarnego ateizmu, usi\u0142uj\u0105cej narzuci\u0107 antyreligijn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata jako w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0119 Dobra. Do my\u015blenia sk\u0142ania rola pewnych ideologii, kt\u00f3re najpierw pomaga\u0142y zlikwidowa\u0107 dominacj\u0119 religii, p\u00f3\u017aniej wspiera\u0142y panowanie system\u00f3w totalitarnych[1]<\/a>. Zw\u0142aszcza XX wiek zrodzi\u0142 totalitaryzmy, kt\u00f3re, d\u0105\u017c\u0105c do ca\u0142kowitej kontroli nad spo\u0142ecze\u0144stwem, o wiele skuteczniej zabija\u0142y wolno\u015b\u0107 ni\u017c stare systemy opieraj\u0105ce si\u0119 na religiach[2]<\/a>. Tymczasem laicka rola wsp\u00f3\u0142czesnego pa\u0144stwa ma by\u0107 odmienna: nie powinno ono drog\u0105 przymusu narzuca\u0107 pogl\u0105d\u00f3w cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa pozosta\u0142ym obywatelom, gdy\u017c nale\u017cy uszanowa\u0107 autonomi\u0119 sumienia. Mo\u017ce jedynie pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 arbitra troszcz\u0105c si\u0119 jedynie, by nikt nie narzuca\u0142 swojej koncepcji \u017cycia innym. W ten spos\u00f3b pytanie o laicko\u015b\u0107 przekszta\u0142ca si\u0119 w pytanie o neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105 pa\u0144stwa.
\nZasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej odnosi si\u0119 do form wzajemnych relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, konkretnie za\u015b stosunku w\u0142adzy pa\u0144stwowej i prawa stanowionego do warto\u015bci religijnych i etycznych w warunkach pluralizmu religijnego i \u015bwiatopogl\u0105dowego wsp\u00f3\u0142czesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. W kwestii neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej chodzi wi\u0119c o odpowied\u017a na pytanie: czy w\u0142adze pa\u0144stwowe i system prawny powinny respektowa\u0107 warto\u015bci religijne i etyczne zakorzenione w kulturze narodowej i og\u00f3lnoludzkiej, czy \u2013 przeciwnie, maj\u0105 zaj\u0105\u0107 wobec nich stanowisko neutralne. Zagadnienie neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej komplikuje fakt, \u017ce w rzeczywisto\u015bci nie istnieje neutralno\u015b\u0107 w sensie aksjologicznym, gdy\u017c cz\u0142owiek, ciesz\u0105c si\u0119 atrybutem wolno\u015bci, nieustannie musi wybiera\u0107 mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em. Poniewa\u017c sercem kultury jest kult, sacrum<\/em>, sprawie ludzkiej wolno\u015bci i godno\u015bci osoby s\u0142u\u017c\u0105 warto\u015bci religii, natomiast tym centrum nie mo\u017ce by\u0107 zsekularyzowana ba\u0142wochwalcza kultura prowadz\u0105ca do nihilizmu[3]<\/a>. Z dotychczasowych dziej\u00f3w wiadomo, \u017ce odrzucenie fundamentalnych, transcendentnych (przekraczaj\u0105cych doczesno\u015b\u0107) warto\u015bci prowadzi\u0142o zawsze do absolutyzowania warto\u015bci relatywnych takich, jak rasa, klasa spo\u0142eczna, dobro partii, co owocowa\u0142o cierpieniem i \u015bmierci\u0105 milion\u00f3w ludzi.
\nZasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa by\u0142a promowana przez tzw. pa\u0144stwo \u015bwieckie, kt\u00f3re stanowi swoisty model relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, uto\u017csamiany cz\u0119sto z systemem rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Tego typu pa\u0144stwa ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 na gruncie liberalizmu. Na og\u00f3\u0142 pa\u0144stwa liberalne, akceptuj\u0105c zasad\u0119 rozdzia\u0142u, uzasadniaj\u0105 sw\u00f3j \u015bwiecki charakter konieczno\u015bci\u0105 zapewnienia wolno\u015bci religijnej obywatelom i poszczeg\u00f3lnym wyznaniom. Cz\u0119sto ideologowie liberalni, w celu powi\u0119kszenia akceptacji zasady neutralno\u015bci, \u201estrasz\u0105\u201d mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zaistnienia \u201epa\u0144stwa wyznaniowego\u201d w sytuacji, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa wyznaje \u015bwiatopogl\u0105d religijny i chcia\u0142aby si\u0119 kierowa\u0107 jego zasadami w \u017cyciu publicznym \u2013 uznaj\u0105c zarazem zasady pa\u0144stwa demokratycznego jako pa\u0144stwa minimum. Ma to jednak charakter wy\u0142\u0105cznie polityczny. W praktyce tego rodzaju manipulacje, ograniczaj\u0105c jedn\u0105 dominuj\u0105c\u0105 religi\u0119, s\u0105 wyrazem d\u0105\u017cenia do kszta\u0142towania pa\u0144stwa nawet wbrew woli wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, na podstawie innego \u015bwiatopogl\u0105du \u2013 laicyzmu. Te tendencje kamufluje si\u0119 za pomoc\u0105 sloganu o pa\u0144stwie neutralnym \u015bwiatopogl\u0105dowo. W rzeczywisto\u015bci chodzi cz\u0119sto o sekularyzacj\u0119 \u017cycia publicznego[4]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c postulat neutralizacji przestrzeni publicznej, ze wzgl\u0119du na rzekomy \u015bwiatopogl\u0105dowy pluralizm wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw, okazuje si\u0119 jedn\u0105 z metod dechrystianizacji[5]<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce pa\u0144stwo nawet deklaruj\u0105ce si\u0119 jakoneutralne<\/em> wobec religii, \u015bwiatopogl\u0105du i Ko\u015bcio\u0142a w praktyce nigdy nie jest oboj\u0119tne wobec prawa cz\u0142owieka do religii w wymiarze indywidualnym i spo\u0142ecznym. Jednak w praktyce deklarowana \u201e\u015bwiecko\u015b\u0107\u201d pa\u0144stwa mo\u017ce przybiera\u0107 r\u00f3\u017cne odcienie \u2013 od faktycznego rozdzia\u0142u charakteryzuj\u0105cego si\u0119 poszanowaniem praw Ko\u015bcio\u0142a do wrogo\u015bci wobec religii przez realizacj\u0119 polityki antyreligijnej czy antyko\u015bcielnej[6]<\/a>.
\nNeutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa w krajach zachodnich
\nWe wsp\u00f3\u0142czesnych krajach demokratycznych norm\u0105 jest przestrzeganie wolno\u015bci religijnej oraz tych praw podstawowych, o kt\u00f3rych m\u00f3wi Europejska Konwencja Praw Cz\u0142owieka (zw\u0142. art. 9 o wolno\u015bci sumienia i art. 14 o niedyskryminacji z powodu religii).
\nW Stanach Zjednoczonych i Kanadzie neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa wobec wyzna\u0144 i Ko\u015bcio\u0142\u00f3w charakteryzuje si\u0119 zachowaniem pozytywnego nastawienia do religii w og\u00f3le oraz do zasad i warto\u015bci moralnych. Idea neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pojawi\u0142a si\u0119 tam w sytuacji pluralizmu etnicznego, kulturowego i religijnego jako \u015brodek odsuni\u0119cia konflikt\u00f3w na tle r\u00f3\u017cnic religijnych. Odpowiednie akty prawne zagwarantowa\u0142y r\u00f3wno\u015b\u0107 praw politycznych oraz swobod\u0119 praktyk religijnych wszystkich obywateli niezale\u017cnie od wyznania. Pierwsza poprawka (1791) do Konstytucji ameryka\u0144skiej zapewnia\u0142a rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w od pa\u0144stwa federacyjnego, nieuprzywilejowanie jakiejkolwiek religii oraz ca\u0142kowit\u0105 wolno\u015b\u0107 sumienia. Natomiast Konstytucja ameryka\u0144ska z 1787 r. (art. 6) wyklucza\u0142a dyskryminacj\u0119 religijn\u0105 w sprawowaniu funkcji publicznych[7]<\/a>. Faktycznie pa\u0144stwo ameryka\u0144skie traktuje Ko\u015bcio\u0142y jako korporacje prawa prywatnego, ciesz\u0105ce si\u0119 osobowo\u015bci\u0105 prawn\u0105. Maj\u0105 one okre\u015blonymi przywilejami w prawie podatkowym (ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 na cele kultu jest zwolniona od podatku dochodowego). Tak\u017ce nieruchomo\u015bci ko\u015bcielne s\u0105 zwalniane od podatk\u00f3w, je\u017celi dochody z nich p\u0142yn\u0105ce s\u0105 przeznaczone na cele kultu. Ko\u015bcio\u0142y mog\u0105 prowadzi\u0107 swobodn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zwi\u0105zan\u0105 z nauczaniem i wychowaniem. Mimo nasilaj\u0105cych si\u0119 tam obecnie ze strony zwolennik\u00f3w laickiego humanizmu tendencji wrogich religii i Ko\u015bcio\u0142owi, religia i B\u00f3g s\u0105 obecne w \u017cyciu publicznym i pa\u0144stwowym. W ostatnich latach S\u0105d Najwy\u017cszy USA w swoich orzeczeniach opowiada\u0142 si\u0119 przeciw odmawianiu modlitwy, medytacji religijnej, nauczaniu religii. Z drugiej strony, system ameryka\u0144ski zezwala na dzia\u0142alno\u015b\u0107 kapelan\u00f3w, op\u0142acanych z funduszy pa\u0144stwowych w wojsku, policji, wi\u0119zieniach, domach opieki i szpitalach. Dopuszcza tak\u017ce r\u00f3\u017cne praktyki religijne w \u017cyciu publicznym. Sytuacja ta tworzy swoisty kontekst funkcjonowania religii wp\u0142ywaj\u0105cy na ukszta\u0142towanie si\u0119 civil religion<\/em> \u2013 religii obywatelskiej. Religia chrze\u015bcija\u0144ska nie jest poddana marginalizacji, jest tutaj raczej pojmowana jako wsp\u00f3lne dziedzictwo narodu. Ten typ \u015bwiecko\u015bci nie oznacza wi\u0119c radykalnej neutralno\u015bci pa\u0144stwa wobec religii, gdy\u017c akceptuje warto\u015bci nadrz\u0119dne dla ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa[8]<\/a>.
\nPrzyk\u0142adem neutralno\u015bci wrogiej religii (laicyzmu) jest Francja. Od schy\u0142ku \u015bredniowiecza post\u0119puj\u0105cy rozw\u00f3j gallikanizmu, czyli idei, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 w\u0142adca nie uznaje ponad sob\u0105 \u017cadnej wy\u017cszej jurysdykcji, ogranicza\u0142 w\u0142adz\u0119 papie\u017ca zw\u0142aszcza odno\u015bnie do nominacji biskup\u00f3w oraz wprowadza\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontrolowania Ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzymywa\u0142 znacz\u0105ce przywileje (kompetencje w dziedzinie nauczania, zagwarantowanie pierwsze\u0144stwa duchowie\u0144stwa jako pierwszego stanu)[9]<\/a>. Wprawdzie systemy rozdzia\u0142u pa\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a z ko\u0144ca XVIII i pocz\u0105tku XX wieku deklarowa\u0142y wolno\u015b\u0107 kultu, ale pod wp\u0142ywem ideologii rewolucji francuskiej g\u00f3r\u0119 wzi\u0105\u0142 wojuj\u0105cy i agresywny laicyzm, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 nie tylko do zniszczenia zewn\u0119trznych i publicznych form religii, ale i samej jej istoty. Co wi\u0119cej, ten wojuj\u0105cy laicyzm d\u0105\u017cy\u0142 do poddania religii strukturom politycznym, do jej instrumentalizacji[10]<\/a>. Przepisy prawne ograniczy\u0142y kult do wn\u0119trz budynk\u00f3w ko\u015bcielnych, zakaza\u0142y publicznego noszenia stroju duchownego, zgromadze\u0144 religijnych, zakazywa\u0142y umieszczania jakichkolwiek emblemat\u00f3w religijnych w miejscach publicznych, zakaza\u0142y jakiegokolwiek dotowania wyzna\u0144. Przyczyn\u0105 wrogiej postawy wobec religii i Ko\u015bcio\u0142a by\u0142a w tym wypadku ideologia antychrze\u015bcija\u0144ska, wynikaj\u0105ca z za\u0142o\u017ce\u0144 posto\u015bwieceniowej filozofii oraz walka z Ko\u015bcio\u0142em pod pretekstem jego powi\u0105zania w przesz\u0142o\u015bci z systemem monarchicznym. Ideologia ta g\u0142osi\u0142a tez\u0119 absolutnej ludzkiej wolno\u015bci, ide\u0119 suwerenno\u015bci ludu oraz postulat wolno\u015bci my\u015bli, sumienia, s\u0142owa, prasy, religii, kultu. Deklaracja Praw Cz\u0142owieka i Obywatela uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe 26 sierpnia 1789 r. zawiera\u0142a swoi\u015bcie pojmowane gwarancje wolno\u015bci sumienia i wolno\u015bci religijnej: \u201eNikt nie mo\u017ce by\u0107 niepokojony z powodu swoich opinii, nawet religijnych, chyba \u017ce zak\u0142\u00f3caj\u0105 one porz\u0105dek publiczny, ustanowiony przez prawo\u201d. W praktyce oznacza\u0142o to zasad\u0119: nie ma tolerancji dla wrog\u00f3w tolerancji. Kolejne akty prawne z 2 grudnia 1789 r. formu\u0142owa\u0142y przej\u0119cie nieruchomo\u015bci ko\u015bcielnych. 13 lutego 1790 r. zniesiono wszystkie zakony. 12 lipca 1790 r. uchwalono Konstytucj\u0119 cywiln\u0105 duchowie\u0144stwa<\/em>, na kt\u00f3rej mocy wprowadzono nowy podzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a we Francji, obsadzanie stanowisk biskup\u00f3w i proboszcz\u00f3w w drodze wyboru (biskupi mieli by\u0107 wybierani w ka\u017cdym departamencie przez wszystkich jego przedstawicieli, proboszczowie przez wyborc\u00f3w danego okr\u0119gu), utrzymanie duchowie\u0144stwa ze skarbu pa\u0144stwa (pobory s\u0142ug religii wyznacza nar\u00f3d), przy czym Ko\u015bci\u00f3\u0142 traci\u0142 wszelkie beneficja i przywileje. 7 maja 1791 r. zosta\u0142a uchwalona ustawa ograniczaj\u0105ca wolno\u015b\u0107 sprawowania kultu przez duchownych, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili przysi\u0119gi na ustaw\u0119 cywiln\u0105. Tak\u017ce w 1791 r. zosta\u0142a uchwalona laicyzacja instytucji stanu cywilnego: \u201ePrawo traktuje ma\u0142\u017ce\u0144stwo wy\u0142\u0105cznie jako umow\u0119 cywiln\u0105. Legislatywa ustali dla wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w bez r\u00f3\u017cnicy spos\u00f3b stwierdzania urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w; i wyznaczy publicznych urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 przyjmowa\u0107 i przechowywa\u0107 akta\u201d. Dekret ten antycypowa\u0142 rozporz\u0105dzenia prawne kodeksu cywilnego z 1804 r.[11]<\/a>. Wszystkie te akty prawne podporz\u0105dkowa\u0142y instytucje ko\u015bcielne pa\u0144stwu. Ze wzgl\u0119du na op\u00f3r duchowie\u0144stwa i protesty Stolicy Apostolskiej w 1794 i 1795 r. zosta\u0142y wydane ustawy odwetowe, w kt\u00f3rych ustanawiano odmow\u0119 wydawania funduszy na cele kultu oraz formu\u0142owano ustaw\u0119 o rozdziale Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Wprawdzie gwarantowano prawo do niezak\u0142\u00f3cania kultu i deklarowano zasad\u0119 neutralno\u015bci pa\u0144stwa wobec religii, jednak pa\u0144stwo zakaza\u0142o finansowania wyzna\u0144 religijnych, wynajmowania budynk\u00f3w do spraw kultu i zamieszkania przez duchownych, zabraniano wyst\u0119powania publicznie w stroju duchownym, sprawowania kultu poza miejscami na ten cel przeznaczonymi oraz umieszczania symboli religijnych w miejscach publicznych. Ide\u0105 przewodni\u0105 tych akt\u00f3w by\u0142o d\u0105\u017cenie do usuni\u0119cia religii z \u017cycia publicznego. Religia mia\u0142a by\u0107 ograniczona do dziedziny \u017cycia prywatnego, bez mo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywania na \u017cycie spo\u0142eczne Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 ca\u0142kowicie uzale\u017cniony od pa\u0144stwa, a \u017cycie publiczne mia\u0142o sta\u0107 si\u0119 laickie, czyli pozbawione warto\u015bci religijnych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 pozbawiony prawa w\u0142asno\u015bci, co uniemo\u017cliwia\u0142o mu pe\u0142nienie jego spo\u0142ecznej misji. Rewolucyjna radykalizacja prowadzi\u0142a do powa\u017cnego roz\u0142amu mi\u0119dzy duchowie\u0144stwem \u201eopornym\u201d a zwolennikami przemian. Tygiel przemian stymulowa\u0142 proces dechrystianizacji oraz inicjowanie rewolucyjnych kult\u00f3w (kult Republiki, religia Rozumu, zaprowadzony przez Robespierre\u2019a kult Istoty Najwy\u017cszej, wiosna 1794 r.), jako wymierzony przeciw ekscesom religii Rozumu. Zanim wezwa\u0142 Ojca wszech\u015bwiata na Pole Marsowe, Robespierre uroczy\u015bcie podpali\u0142 pos\u0105g Ateizmu[12]<\/a>. Zamach stanu dokonany przez Napoleona Bonapartego w 1799 r. zako\u0144czy\u0142 rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. W 1801 r. Napoleon zawar\u0142 ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 konkordat, og\u0142oszony w 1802 r. System konkordatowy dotyczy\u0142 nie tylko religii katolickiej, ale r\u00f3wnie\u017c wyzna\u0144 lutera\u0144skiego i kalwi\u0144skiego oraz judaizmu. Religia katolicka jako \u201ereligia ogromnej wi\u0119kszo\u015bci Francuz\u00f3w\u201d nie by\u0142a ju\u017c religi\u0105 pa\u0144stwow\u0105. Status ten zyska\u0142a w 1814 r. i cieszy\u0142a si\u0119 nim do 1830 r. Jednak Ko\u015bci\u00f3\u0142 cieszy\u0142 si\u0119 poparciem pa\u0144stwa, kt\u00f3re mianowa\u0142o biskup\u00f3w, kt\u00f3rym papie\u017c nadawa\u0142 godno\u015b\u0107 kanoniczn\u0105. Proboszczowie byli mianowani przez biskup\u00f3w za zgod\u0105 rz\u0105du z obowi\u0105zkiem sk\u0142adania przysi\u0119gi na wierno\u015b\u0107 w\u0142adzy cywilnej. Tytu\u0142em rekompensaty za konfiskat\u0119 w\u0142asno\u015bci ko\u015bcielnej rz\u0105d wyp\u0142aca\u0142 duchownym pensj\u0119 oraz zezwala\u0142 na sk\u0142adanie Ko\u015bcio\u0142owi darowizn. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wi\u0119c zyskiwa\u0142 oficjalne uznanie, jednak za cen\u0119 poddania kontroli pa\u0144stwa. Zdaniem historyk\u00f3w motorem laicyzacji we Francji w XIX wieku by\u0142a mimo obowi\u0105zywania zasady wolno\u015bci sumienia i formalnej r\u00f3wno\u015bci kult\u00f3w walka z uprzywilejowan\u0105 sytuacj\u0105 katolik\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w dziedzinie szkolnictwa[13]<\/a>. Zdaniem J. Baub\u00e9rota system konkordatowy spowodowa\u0142 \u201epierwsz\u0105 laicyzacj\u0119\u201d spo\u0142ecze\u0144stwa[14]<\/a>. Na wzrastaj\u0105c\u0105 laicyzacj\u0119 mia\u0142y wp\u0142ywa\u0107: podzia\u0142 instytucjonalny \u2013 religia nie obejmowa\u0142a ju\u017c ca\u0142o\u015bci pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa, istnienie i usankcjonowanie innych instytucji i kult\u00f3w religijnych, oraz wielo\u015b\u0107 uznanych kult\u00f3w. Baub\u00e9rot sygnalizuje proces, w kt\u00f3rego wyniku religia utraci\u0142a dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie: nie jest w stanie obj\u0105\u0107 wszystkich dziedzin \u017cycia ludzkiego, emancypuj\u0105 si\u0119 spod jej wp\u0142ywu poszczeg\u00f3lne dziedziny \u017cycia publicznego. Tak\u017ce potwierdzenie zasady wolno\u015bci sumienia przyczynia\u0142o si\u0119 do rozrywania jedno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa na poziomie mentalno\u015bci i na poziomie fakt\u00f3w przez wprowadzenie oddzielenia cz\u0142owieka religijnego od dobrego obywatela[15]<\/a>. Czasy Restauracji sprzyja\u0142y umocnieniu katolicyzmu. Zw\u0142aszcza za Drugiego Cesarstwa wzros\u0142o polityczne znaczenie katolicyzmu, czego wyrazem by\u0142o zasiadanie kardyna\u0142\u00f3w w senacie. Polityk\u0119 antyko\u015bcieln\u0105 kontynuowano w czasie Komuny Paryskiej (1871 r.), przez wydanie dekret\u00f3w odno\u015bnie do laicyzacji szkolnictwa, zakazu religii w szko\u0142ach pa\u0144stwowych, zakazu dzia\u0142alno\u015bci zakon\u00f3w. Na pocz\u0105tku XX wieku (ustawy z 1901, 1904 i 1905 r.) wprowadzono ponownie rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, zasad\u0119 wolno\u015bci sumienia i wyznania (w celu prywatyzacji religii), pozbawiono Ko
\n\u015bci\u00f3\u0142 osobowo\u015bci prawnej. Religia zosta\u0142a oddzielona od w\u0142adzy cywilnej, zosta\u0142 zniesiony status publiczny Ko\u015bcio\u0142a jako uznanego kultu, znik\u0142y wszelkie powinno\u015bci pa\u0144stwa wobec kult\u00f3w religijnych, zniesione zosta\u0142y honory, pierwsze\u0144stwa i przywileje jurysdykcji. Jedynie akceptowan\u0105 form\u0105 dzia\u0142alno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a sta\u0142y si\u0119 kontrolowane przez pa\u0144stwo prywatne stowarzyszenia kultu zarejestrowane przez w\u0142adze pa\u0144stwowe, kt\u00f3rych celem by\u0142o zarz\u0105dzanie maj\u0105tkiem ko\u015bcielnym, oraz opieka nad miejscami kultu. Chodzi\u0142o o pozbawienie Ko\u015bcio\u0142a niezale\u017cno\u015bci i swobody pe\u0142nienia misji[16]<\/a>. Konstytucja z 1946 r. potwierdzi\u0142a zasad\u0119 neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej (laicko\u015bci). Podobnie art. 2 Konstytucji z 1958 r. orzeka\u0142: \u201eFrancja jest republik\u0105\u2026 laick\u0105\u2026 . Zapewnia ona r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich obywateli wobec prawa bez wzgl\u0119du na pochodzenie, ras\u0119 lub religi\u0119. Respektuje wszystkie przekonania\u201d[17]<\/a>. Na przestrzeni XX wieku wielu chrze\u015bcijan zacz\u0119\u0142o interpretowa\u0107 zasad\u0119 laicko\u015bci nie jako rozdzia\u0142, lecz jako sytuacj\u0119 neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa[18]<\/a>. Niekt\u00f3rzy w zasadzie laicko\u015bci widzieli ochron\u0119 przed dechrystianizacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, ratunek przed dominacj\u0105 pa\u0144stwa. Uwyra\u017ania\u0142 si\u0119 tutaj podw\u00f3jny sens laicko\u015bci: nie tylko niezale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwa od religii, lecz przede wszystkim wolno\u015b\u0107 wyzna\u0144 w stosunku do sfery polityki[19]<\/a>. Dla katolik\u00f3w stwarza\u0142o to szans\u0119 wykorzystania zasady laicko\u015bci w celu unikni\u0119cia dominacji religii \u015bwieckiej (laicyzmu) w miejsce religii transcendencji. Argument ten wzmacnia\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 niedawnej dzia\u0142alno\u015bci re\u017cim\u00f3w komunistycznych, kt\u00f3re prze\u015bladowa\u0142y religi\u0119, wynosz\u0105c urz\u0119dowy ateizm na piedesta\u0142 religii pa\u0144stwa. Nic dziwnego, \u017ce w tej sytuacji doktryna praw cz\u0142owieka okaza\u0142a si\u0119 dla Ko\u015bcio\u0142a dogodna do domagania si\u0119 pa\u0144stwa neutralnego \u015bwiatopogl\u0105dowo, ale szanuj\u0105cego wierzenia, b\u0119d\u0105cego gwarantem prawdziwej wolno\u015bci religijnej, tak\u017ce wolno\u015bci nauczania[20]<\/a>. Pomimo przyj\u0119cia na Soborze Watyka\u0144skim II orientacji sprzyjaj\u0105cej powy\u017cszemu punktowi widzenia trudno\u015bci nie zosta\u0142y definitywnie rozwi\u0105zane z powodu r\u00f3\u017cnorodnych interpretacji zasady neutralno\u015bci (laicko\u015bci). Mimo cz\u0119\u015bciowego z\u0142agodzenia wrogiej polityki antyko\u015bcielnej w wyniku nawi\u0105zania przez Francj\u0119 ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 stosunk\u00f3w dyplomatycznych Ko\u015bci\u00f3\u0142 francuski nadal jest uzale\u017cniony od decyzji w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Republika nie uznaje \u017cadnego kultu. Ko\u015bcio\u0142y sta\u0142y si\u0119 instytucjami prywatnymi. Cho\u0107 zagwarantowana jest wolno\u015b\u0107 kultu, jednak jego publiczne przejawy zosta\u0142y zlaicyzowane: zarz\u0105dy cmentarzy podlegaj\u0105 merom, u\u017cycie dzwon\u00f3w, procesje, znaki i symbole religijne na budynkach publicznych podlegaj\u0105 przepisom pa\u0144stwa[21]<\/a>. Dyskryminacja prawna Ko\u015bcio\u0142a jest szczeg\u00f3lnie odczuwana w dziedzinie szkolnictwa. Istnieje og\u00f3lny zakaz nauczania religii w szko\u0142ach publicznych. Jedynym wyj\u0105tkiem jest dopuszczenie nauczania religii w szko\u0142ach publicznych dla dzieci w wieku 6-13 lat na wyra\u017ane \u017cyczenie rodzic\u00f3w, poza godzinami lekcyjnymi lub zezwolenie na lekcje religii poza budynkiem szko\u0142y w dzie\u0144 wolny od nauki w szkole. Zakaz nauczania religii nie dotyczy szk\u00f3\u0142 prywatnych, w wi\u0119kszo\u015bci prowadzonych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, przy czym szko\u0142y te mog\u0105 korzysta\u0107 z subwencji pa\u0144stwowych pod warunkiem poddania si\u0119 kontroli pa\u0144stwowej. Warto na marginesie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w praktyce tego typu neutralno\u015b\u0107 sprowadza si\u0119 do eliminacji nauki religii i warto\u015bci religijnych z program\u00f3w szkolnych. Eliminuje si\u0119 jeden \u015bwiatopogl\u0105d na rzecz innego: laicyzmu. W ostatnim czasie problem neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pojawi\u0142 si\u0119 w kontek\u015bcie zakaz\u00f3w u\u017cywania symboli religijnej w warunkach wielokulturowego spo\u0142ecze\u0144stwa. Pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142osy wskazuj\u0105ce na niedoskona\u0142\u0105 laicyzacj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, co mo\u017ce implikowa\u0107 monopolizacj\u0119 sfery publicznej przez warto\u015bci nie podzielane przez wszystkich, co mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do powstania mozaiki \u201eplemion\u201d lub kultury \u201eschizofrenicznej\u201d tworz\u0105cej podzia\u0142y mi\u0119dzy lud\u017ami[22]<\/a>.
\nUstawy maj\u0105ce na celu laicyzacj\u0119 szkolnictwa wydano tak\u017ce w znajduj\u0105cej si\u0119 pod wp\u0142ywami ideologii liberalnej Belgii. Konstytucja belgijska, gwarantuj\u0105ca wolno\u015b\u0107 sumienia (1831 r.), by\u0142a wynikiem kompromisu mi\u0119dzy katolikami a libera\u0142ami. Kompromis dotyczy\u0142 zobowi\u0105zania pa\u0144stwa do wynagradzania duchownych. Jednak w celu os\u0142abienia wp\u0142ywu spo\u0142ecznego Ko\u015bcio\u0142a przeprowadzono laicyzacj\u0119 szkolnictwa, nominacje nauczycieli religii przekazano w\u0142adzy pa\u0144stwowej, ograniczono dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a (lata 1878-1884). W 1884 r. wybory wygrali katolicy i sprawowali rz\u0105dy do 1914 r., wprowadzaj\u0105c
\nz powrotem religi\u0119 do szk\u00f3\u0142. Religia jest nauczana w szko\u0142ach podstawowych
\ni \u015brednich, jednak spory toczy\u0142y si\u0119 o dotowanie tych szk\u00f3\u0142. W 1955 r. ustawa Collarda ogranicza dotacje dla szk\u00f3\u0142 i poddaje je \u015bci\u015blejszej kontroli, co doprowadza do \u201ewojny szkolnej\u201d. W 1958 r. przegrywa koalicja liberalno-socjalistyczna, zosta\u0142 zawarty Pakt szkolny<\/em> obowi\u0105zuj\u0105cy do chwili obecnej. Pakt oznacza\u0142 przej\u015bcie od wojuj\u0105cego antyklerykalizmu do sytuacji pluralizmu. Jednak sytuacja w Belgii jest naznaczona poprzez proces sekularyzacji zar\u00f3wno instytucji, jak i mentalno\u015bci katolik\u00f3w. Zdaniem Haarschera laicko\u015b\u0107 w Belgii sta\u0142a si\u0119 jakby elementem pluralizmu jako sk\u0142adowa cz\u0119\u015b\u0107 ideologiczna spo\u0142ecze\u0144stwa, natomiast nie stanowi jego podstawy[23]<\/a>. Podobnie nauczanie moralno\u015bci laickiej funkcjonuje jedynie jako alternatywa dla tych, kt\u00f3rzy rezygnuj\u0105 z katechezy religijnej.
\nWrogi wobec Ko\u015bcio\u0142a charakter przybra\u0142y dzia\u0142ania w\u0142adz we W\u0142oszech.
\nW Ustawach gwarancyjnych<\/em> z 13 maja 1870 r. m.in. upa\u0144stwowiono dobra ko\u015bcielne, zniesiono zakony, rozwi\u0105zano stowarzyszenia ko\u015bcielne, ograniczono nauczanie religii w szko\u0142ach. Ustawy ogranicza\u0142y swobod\u0119 dzia\u0142alno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a, sytuuj\u0105c j\u0105 w granicach okre\u015blonych przez pa\u0144stwo. W 1929 r. traktaty latera\u0144skie zawarte mi\u0119dzy Mussolinim a papie\u017cem zako\u0144czy\u0142y sytuacj\u0119 nast\u0119pcy \u015bw. Piotra jako \u201edobrowolnego wi\u0119\u017ania\u201d za cen\u0119 wyniesienia katolicyzmu do rangi religii pa\u0144stwowej. Nowy konkordat zawarto w 1984 r. Znosi\u0142 on uprzywilejowanie katolicyzmu jako religii pa\u0144stwowej. Konstytucja z 1984 r., do kt\u00f3rej w\u0142\u0105czono traktaty, stanowi\u0142a, \u017ce \u201epa\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki s\u0105 ka\u017cde we w\u0142asnym zakresie niezale\u017cne i suwerenne\u201d[24]<\/a>. Zdaniem V. Possentiego zrealizowano zasad\u0119 wzajemnego zaufania i wsp\u00f3\u0142pracy pod has\u0142em dobra wsp\u00f3lnego i pokoju religijnego. Zawarty uk\u0142ad przekre\u015bli\u0142 ide\u0119 wzajemnej obco\u015bci mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a pa\u0144stwem. W 1971 r. Trybuna\u0142 Konstytucyjny uzna\u0142 wy\u017cszo\u015b\u0107 norm konstytucyjnych nad normami konkordatowymi. Ju\u017c w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku zalegalizowano rozwody i aborcj\u0119, pozostawiaj\u0105c jednak okre\u015blenie blu\u017anierstwa jako przest\u0119pstwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dzi\u0119ki istnieniu i rz\u0105dom chadecji zachowa\u0142 siln\u0105 pozycj\u0119, jednak podlega procesowi sekularyzacji, zw\u0142aszcza w dziedzinie moralno\u015bci rodzinnej i spo\u0142ecznej[25]<\/a>.
\nW Niemczech status quo<\/em> mi\u0119dzy krajami katolickimi i protestanckimi, trwaj\u0105cy od czasu pokoju westfalskiego (1648 r.) zosta\u0142 naruszony w wyniku Rewolucji Francuskiej i dzia\u0142alno\u015bci Napoleona. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki straci\u0142 swoj\u0105 pozycj\u0119, zosta\u0142y skonfiskowane dobra ko\u015bcielne. W tej sytuacji katolikom uda\u0142o si\u0119 wprowadzi\u0107 zasad\u0119 wolno\u015bci religijnej do Konstytucji z 1848 r. Po zjednoczeniu Niemiec katolicy stali si\u0119 mniejszo\u015bci\u0105.
\nW Prusach, w okresie Kulturkampfu czyli otwartej walki z Ko\u015bcio\u0142em w latach 1871-1878, za rz\u0105d\u00f3w Bismarcka, zosta\u0142y wydane ustawy antyko\u015bcielne ograniczaj\u0105ce swobod\u0119 dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a. Polityka Kulturkampfu paradoksalnie doprowadzi\u0142a do umocnienia wp\u0142ywu katolik\u00f3w i ich reprezentacji politycznej w postaci partii Zentrum. Panuj\u0105cy w\u015br\u00f3d protestant\u00f3w duch liberalizmu i zasada pos\u0142usze\u0144stwa w\u0142adzy uniemo\u017cliwi\u0142o zjednoczenie si\u0119 chrze\u015bcijan przeciwko modernizacji.
\nPo I wojnie \u015bwiatowej ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w Niemczech rozdzia\u0142 mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em. Do Konstytucji Republiki Weimarskiej z 11 sierpnia 1919 r. wprowadzono zapis, \u017ce \u201enie ma Ko\u015bcio\u0142a oficjalnego\u201d. Jednak postanowiono, \u017ce Ko\u015bcio\u0142y maj\u0105 status korporacji prawa publicznego, przestawa\u0142y by\u0107 one Ko\u015bcio\u0142ami pa\u0144stwa, a stawa\u0142y si\u0119 \u201eKo\u015bcio\u0142ami ludu\u201d, przy czym wszystkim obywatelom zosta\u0142o zagwarantowane prawo do wolno\u015bci religijnej w wymiarze indywidualnym. Oznacza\u0142o to, i\u017c poszczeg\u00f3lne Ko\u015bcio\u0142y ciesz\u0105 si\u0119 autonomi\u0105, zdolno\u015bci\u0105 do stanowienia dla siebie norm prawnych, maj\u0105 te\u017c pewne przywileje, jak np. przywilej egzekwowania podatk\u00f3w od os\u00f3b fizycznych za po\u015brednictwem instytucji pa\u0144stwa. Katecheza by\u0142a utrzymana w szko\u0142ach wielowyznaniowych. Tak wi\u0119c status Ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Republice weimarskiej by\u0142 korzystny, mimo i\u017c wprowadza\u0142a ona wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 i neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105 pa\u0144stwa. W poszczeg\u00f3lnych landach wydawano jednak jednostronne ustawy w sprawach ko\u015bcielnych. Po II wojnie \u015bwiatowej Republika Federalna Niemiec w ustawie z 23 maja 1949 r. podtrzyma\u0142a postanowienia Konstytucji Weimarskiej w sprawach ko\u015bcielnych. Ustawa zasadnicza zawiera inwokacj\u0119 do Boga: \u201eNar\u00f3d niemiecki […] \u015bwiadom swej odpowiedzialno\u015bci przed Bogiem i lud\u017ami\u2026\u201d[26]<\/a>. Ko\u015bcio\u0142y w swojej dzia\u0142alno\u015bci ciesz\u0105 si\u0119 wolno\u015bci\u0105, maj\u0105 status stowarzysze\u0144 \u017cycia publicznego, sprawy rodziny, szko\u0142y, wychowania, opieki socjalnej s\u0105 regulowane przy udziale Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Prawodawstwo gwarantuje r\u00f3wnie\u017c wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 jednostek, takie dobra, jak: wolno\u015b\u0107 wyznania, sumienia, przekona\u0144 religijnych, nauk\u0119 religii w szko\u0142ach publicznych, prawo rodzic\u00f3w do religijnego wychowania dzieci itp. Ko\u015bcio\u0142y otrzymuj\u0105 10% podatk\u00f3w od dochodu. Wchodz\u0105 w sk\u0142ad organiz-
\nm\u00f3w kontroluj\u0105cych regionalne radio i telewizj\u0119. Po zjednoczeniu Niemiec w 1991 r. powsta\u0142a nowa sytuacja na terenie dawnej NRD. W spo\u0142eczno\u015bci tych land\u00f3w przewa\u017ca ludno\u015b\u0107 wywodz\u0105ca si\u0119 z tradycji protestanckiej, jednak 50 lat oddzia\u0142ywania ideologii marksistowskiej wytworzy\u0142o silny nurt ateizmu.
\nPodobne zasady obowi\u0105zuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c w Austrii. Konstytucja austriacka zapewnia wolno\u015b\u0107 religii i sumienia. Ustawa o uznaniu Ko\u015bcio\u0142\u00f3w z 1874 r. okre\u015bla status Ko\u015bcio\u0142a i dwunastu innych organizacji religijnych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest finansowany z podatku pobieranego przez pa\u0144stwo. Subsydiowane s\u0105 tak\u017ce szko\u0142y prowadzone przez uznane organizacje religijne.
\nAntyko\u015bcielne akty prawne by\u0142y wydawane tak\u017ce w Hiszpanii, Portugalii oraz w Brazylii i Meksyku. W Meksyku swoboda dzia\u0142alno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a zosta\u0142a ograniczona w dziedzinie dzia\u0142alno\u015bci charytatywnej, edukacyjnej, politycznej i ekonomicznej. W Hiszpanii, kraju o g\u0142\u0119bokiej tradycji katolickiej. Konstytucja z 1912 r. deklarowa\u0142a, \u017ce religia katolicka jest jedyn\u0105 religi\u0105 narodu i zakazywa\u0142a praktykowania innej religii. Zwolennicy republiki d\u0105\u017cyli do zniszczenia religii katolickiej, przy czym szczytowym momentem by\u0142o ustanowione przez nich prawo o \u201enieistnieniu Boga\u201d oraz otwarte prze\u015bladowanie duchowie\u0144stwa i wiernych. Sytuacja prze\u015bladowania katolik\u00f3w rozpali\u0142a ogie\u0144 wojny domowej, a po odniesieniu zwyci\u0119stwa ustanowiono znowu uprzywilejowany stan Ko\u015bcio\u0142a i religii. Po \u015bmierci gen. Franco zmiany w kierunku laicyzacji uleg\u0142y przyspieszeniu. Konstytucja z 1978 r. wprowadzi\u0142a rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, natomiast prawo organiczne z 1980 r. og\u0142osi\u0142o wolno\u015b\u0107 religijn\u0105, blu\u017anierstwo i \u015bwi\u0119tokradztwo nie s\u0105 ju\u017c \u015bcigane przez prawo[27]<\/a>. Proces laicyzacji i cz\u0119\u015bciowego kompromisu by\u0142 przynajmniej cz\u0119\u015bciowo akceptowany przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 zasady Soboru Watyka\u0144skiego II. Obecnie pomimo akceptacji laicyzacji i modernizacji narasta konflikt spowodowany realizacj\u0105 radykalnych zmian spo\u0142ecznych i kulturowych przez rz\u0105d socjalistyczny: wprowadzenie ma\u0142\u017ce\u0144stw homoseksualnych z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 adopcji przez nich dzieci, usi\u0142owanie likwidacji katechezy itp.
\nW Portugalii od XIX wieku istnieje silny ruch antyko\u015bcielny. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie istnieje rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Relacje Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i pa\u0144stwa porz\u0105dkuje umowa oparta na konkordacie z 1940 r. Konstytucja z 1982 r. zapewnia wolno\u015b\u0107 sumienia. Partie polityczne i zwi\u0105zki zawodowe nie mog\u0105 by\u0107 zwi\u0105zane z organizacjami religijnymi. Natomiast ustawa o wolno\u015bci religijnej z 2001 r. tworzy ramy legislacyjne religii \u201ezakorzenionych\u201d w kraju od 30 lat, lub uznanych na p\u0142aszczy\u017anie mi\u0119dzynarodowej od 60 lat. W programach \u015brednich szk\u00f3\u0142 publicznych jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru \u201ereligii\u201d lub \u201emoralno\u015bci\u201d. Katecheci korzystaj\u0105 z uposa\u017cenia ze strony pa\u0144stwa.
\nW Luksemburgu wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 zapewnia Konstytucja z 1868 r. Katolicyzm, protestantyzm, prawos\u0142awie i judaizm maj\u0105 status kult\u00f3w \u201euznanych\u201d. Duchowni otrzymuj\u0105 wynagrodzenie od pa\u0144stwa, w szko\u0142ach publicznych prowadzona jest nauka religii, przy czym rodzice mog\u0105 wybiera\u0107 mi\u0119dzy nauk\u0105 religii katolickiej a etyki. Szko\u0142y prywatne oraz seminaria duchowne s\u0105 dotowane przez pa\u0144stwo[28]<\/a>.
\nO ile przemiany relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em w dawnych krajach katolickich przebiegaj\u0105 zgodnie z logik\u0105 laicyzacji, w krajach protestanckich przebiegaj\u0105 wed\u0142ug logiki sekularyzacji[29]<\/a>.
\nW krajach protestanckich Ko\u015bci\u00f3\u0142 cieszy si\u0119 statusem oficjalnym, a wi\u0119c jest obecny w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b w \u017cyciu pa\u0144stwa. Poniewa\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 lub Ko\u015bcio\u0142y w krajach same uleg\u0142y g\u0142\u0119bokiej sekularyzacji, tak jak reszta spo\u0142ecze\u0144stwa, dlatego pa\u0144stwa te nie d\u0105\u017cy\u0142y do rozdzia\u0142u mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em i pa\u0144stwem[30]<\/a>. W Wielkiej Brytanii G\u0142ow\u0105 Ko\u015bcio\u0142a anglika\u0144skiego jest panuj\u0105cy monarcha, dwudziestu pi\u0119ciu biskup\u00f3w nale\u017cy do Izby Lord\u00f3w, jednak sam Ko\u015bci\u00f3\u0142 podlega kontroli pa\u0144stwa. Ustawa o tolerancji z 1689 r. przyznawa\u0142a cz\u0119\u015bciow\u0105 wolno\u015b\u0107 protestantom innych wyzna\u0144, a katolicy zyskali prawa w 1829 r., a w 1858 r. zyskali emancypacj\u0119 prawn\u0105 \u017cydzi[31]<\/a>. Ustawa o blu\u017anierstwie chroni wyznania chrze\u015bcija\u0144skie. Wszystkie wyznaniowe szko\u0142y s\u0105 dotowane, wychowanie religijne jest zagwarantowane. W Danii Ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski na mocy Konstytucji cieszy si\u0119 poparciem pa\u0144stwa. Biskupi i pastorzy s\u0105 urz\u0119dnikami pa\u0144stwa. Instytucja stanu cywilnego pozostaje w gestii Ko\u015bcio\u0142a. Jedena\u015bcie innych religii uznanych przez pa\u0144stwo otrzymuje pomoc za dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, ale nie na cele kultu. W Szwecji Konstytucja z 1975 r. gwarantowa\u0142a wolno\u015b\u0107 sumienia, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski mia\u0142 status Ko\u015bcio\u0142a urz\u0119dowego. W 2000 r. orzeczono rozdzia\u0142 mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, jednak jest on podobnie jak inne Ko\u015bcio\u0142y dotowany przez pa\u0144stwo. W Finlandii s\u0105 dwa Ko\u015bcio\u0142y pa\u0144stwowe: ewangelicko-lutera\u0144ski i prawos\u0142awny, jednak Konstytucja zapewnia wolno\u015b\u0107 sumienia. W\u00a0szko\u0142ach publicznych religia jest nauczana jako przedmiot dobrowolny.
\nPrzyk\u0142adem neutralno\u015bci ukszta\u0142towanej w warunkach spo\u0142ecze\u0144stwa wielowyznaniowego i ukierunkowanej na kompromis jest Holandia. Ju\u017c od XVII wieku sytuacj\u0119 Holandii kszta\u0142tuje r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 wyzna\u0144 oraz obecna w spo\u0142ecze\u0144stwie idea tolerancji. Wyznaniem dominuj\u0105cym jest kalwinizm. W 1795 r. og\u0142oszono rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142\u00f3w od pa\u0144stwa oraz r\u00f3wno\u015b\u0107 kult\u00f3w. Katolicy wsp\u00f3lnie z libera\u0142ami domagali si\u0119 usuni\u0119cia dominacji kalwinizmu w \u017cyciu pa\u0144stwa. Konstytucja z 1917 r. zr\u00f3wna\u0142a w prawach szko\u0142y publiczne i prywatne, zapewniaj\u0105c im finansowanie przez pa\u0144stwo. Konstytucja z 1848 r. potwierdzi\u0142a r\u00f3wno\u015b\u0107 i autonomi\u0119 kult\u00f3w. W latach 1900-1939 krajem rz\u0105dzi\u0142a koalicja chrze\u015bcija\u0144ska. Stopniowo ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 kompromis zapewniaj\u0105cy r\u00f3wno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 wszystkim obywatelom i wyznaniom: \u201ekatolicy, protestanci i socjali\u015bci \u2013 wszyscy maj\u0105 swoje zwi\u0105zki zawodowe, swoje szpitale, swoje kluby sportowe, swoje gazety, a nawet stacje radiowe i telewizyjne\u201d[32]<\/a>. Poczynaj\u0105c od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku nast\u0119puje przy\u015bpieszenie procesu sekularyzacji, uaktywniaj\u0105 si\u0119 organizacje zmierzaj\u0105ce ku promocji humanizmu laickiego[33]<\/a>. Nast\u0119puje aprobata przez pa\u0144stwo eutanazji, ma\u0142\u017ce\u0144stw homoseksualnych. Wszystko to prowadzi ku zmianom w \u017cyciu spo\u0142ecznym w kierunku laicyzmu.
\nJeszcze inaczej przebiegaj\u0105 linie kompromisu Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa, gdy religia od wiek\u00f3w stanowi spoiwo to\u017csamo\u015bci narodowej w obliczu zewn\u0119trznych zagro\u017ce\u0144. W Irlandii d\u0105\u017cenie do niepodleg\u0142o\u015bci by\u0142o zwi\u0105zane z charakterem katolickim narodu. O ile w my\u015bl zasad Konstytucji z 1937 r. nar\u00f3d irlandzki zachowa\u0142 charakter katolicki, rodzina, sprawa wychowania dzieci przez rodzic\u00f3w i w\u0142asno\u015bci podlega ochronie na mocy prawa naturalnego[34]<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma otwarty dost\u0119p do szkolnictwa, jednak artyku\u0142, kt\u00f3ry przyznawa\u0142 Ko\u015bcio\u0142owi \u201eszczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119\u201d jako \u201estra\u017cnika wiary wyznawanej przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 obywateli\u201d zosta\u0142 usuni\u0119ty w 1972 r. O wp\u0142ywie Ko\u015bcio\u0142a na moralno\u015b\u0107 rodzinn\u0105 \u015bwiadczy wprowadzenie na mocy referendum w 1984 r. konstytucyjnego zakazu aborcji. Jednak w 1992 r. decyzj\u0105 S\u0105du Najwy\u017cszego zezwolono na aborcj\u0119 ze wzgl\u0119du na realne zagro\u017cenie \u017cycia kobiety. W 1986 r. na podstawie przeprowadzonego referendum utrzymano w Irlandii zakaz rozwod\u00f3w.
\nW Grecji prawos\u0142awie stanowi\u0142o zawsze zapor\u0119 przed islamem (Turcj\u0105) na Wschodzie i katolicyzmem na Zachodzie. By\u0142o przewa\u017cnie podporz\u0105dkowane w\u0142adzy politycznej, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 uto\u017csamia\u0142o. W ci\u0105gu wiek\u00f3w by\u0142o gwarantem to\u017csamo\u015bci i wi\u0119zi kulturowej narodu. Konstytucje greckie uznawa\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 za religi\u0119 dominuj\u0105c\u0105 i panuj\u0105c\u0105. Konstytucja z 1975 r., znowelizowana w 1986 r., zawiera inwokacj\u0119 do Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 grecki cieszy si\u0119 statusem osoby moralnej prawa publicznego. Chocia\u017c Grecja deklaruje uznanie wolno\u015bci religijnej prozelityzm jest zabroniony i karany, gdy\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 nowych ruch\u00f3w religijnych jest uznawana za zagro\u017cenie tradycji prawos\u0142awnej kraju. Dlatego Grecja jest oskar\u017cana przez r\u00f3\u017cne gremia mi\u0119dzynarodowe o nieprzestrzeganie zasady wolno\u015bci religijnej[35]<\/a>.
\nZasada neutralno\u015bci w pa\u0144stwach postkomunistycznych
\nPo 1989 r. przemiany ustrojowe w krajach Europy \u015arodkowo-Wschodniej zaowocowa\u0142y przej\u015bciem od modelu neutralno\u015bci wrogiej do neutralno\u015bci skoordynowanej. Zosta\u0142y wprowadzone nowe rozwi\u0105zania ustawowe naznaczone wp\u0142ywem ideologii liberalnej. W Polsce \u2013 Ustawy o stosunku Pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego w Polsce, Ustawy o gwarancjach wolno\u015bci sumienia i wyznania, oraz Ustawy o ubezpieczeniu spo\u0142ecznym duchownych<\/em>, 17 maja 1989 r.; na W\u0119grzech 23 stycznia 1990 r., w Rosji 1 pa\u017adziernika 1990 r. W aktach tych zagwarantowano wolno\u015b\u0107 sumienia w aspekcie indywidualnym i wsp\u00f3lnotowym, uznano osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105 ko\u015bcielnych jednostek organizacyjnych, zagwarantowano r\u00f3wno\u015b\u0107 praw poszczeg\u00f3lnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, nauczanie religii w szko\u0142ach publicznych, dost\u0119p do \u015brodk\u00f3w masowego przekazu. W Rosji wprowadzono tak\u017ce zakaz finansowania przez pa\u0144stwo dzia\u0142alno\u015bci ateistycznej oraz zniesiono wszelkie ograniczenia udzia\u0142u wierz\u0105cych w dzia\u0142alno\u015bci politycznej. W zwi\u0105zku z niezwyk\u0142ym nasileniem dzia\u0142alno\u015bci nowych ruch\u00f3w religijnych i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych w latach 1992-1997 przeprowadzono nowelizacj\u0119 ustawy z 1990 r. w celu przywr\u00f3cenia Rosyjskiemu Ko\u015bcio\u0142owi Prawos\u0142awnemu charakteru religii pa\u0144stwowej. Jednak rozwi\u0105zanie to prowadzi do utrudnienia dzia\u0142alno\u015bci zagranicznych zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych, w tym Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego.
\nNeutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa \u2013 polskie rozwi\u0105zanie
\nW celu doprecyzowania zasady neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej do Konstytucji RP zosta\u0142 dopisany artyku\u0142 25 ust. 2, kt\u00f3ry stanowi: W\u0142adze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowuj\u0105 bezstronno\u015b\u0107 w sprawach przekona\u0144 religijnych, \u015bwiatopogl\u0105dowych i filozoficznych, gwarantuj\u0105c swobod\u0119 ich wyra\u017cania w \u017cyciu publicznym<\/em>. Jest to specjalna klauzula gwarantuj\u0105ca poszanowanie przez w\u0142adze publiczne swobody wyra\u017cania przekona\u0144 religijnych w \u017cyciu publicznym, w celu unikni\u0119cia zagro\u017ce\u0144 powodowanych przez negatywne pojmowanie neutralno\u015bci pa\u0144stwa w sensie zamkni\u0119tym. Episkopat Polski w fazie przygotowa\u0144 ustawy opowiedzia\u0142 si\u0119 wobec Komisji Konstytucyjnej za neutralno\u015bci\u0105 pojmowan\u0105 w spos\u00f3b otwarty tak, by przysz\u0142a Konstytucja RP mia\u0142a sw\u00f3j fundament w systemie warto\u015bci etycznych zakorzenionych w kulturze polskiej, ukszta\u0142towanej na gruncie religii chrze\u015bcija\u0144skiej. Episkopat chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 przyj\u0119cia modelu neutralno\u015bci w sensie zamkni\u0119tym, opracowanym przez \u015brodowiska liberalne i socjaldemokratyczne. Projekty te zak\u0142ada\u0142y zakaz obecno\u015bci religii w \u017cyciu publicznym, czyli radykaln\u0105 prywatyzacj\u0119 religii. Oznacza\u0142oby to eliminacj\u0119 wszelkich przejaw\u00f3w sacrum<\/em> z \u017cycia publicznego, czyli jego sekularyzacj\u0119. Biskupi zakwestionowali tak\u017ce potrzeb\u0119 wpisywania do Konstytucji zar\u00f3wno zasady \u015bwiecko\u015bci, jak i neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej (List Episkopatu Polski w sprawie Konstytucji z 22 X 1994 r.). Natomiast Ojciec \u015awi\u0119ty Jan Pawe\u0142 II wo\u0142a\u0142: (B\u00f3g<\/em>) chce swoj\u0105 \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 ogarn\u0105\u0107 nie tylko poszczeg\u00f3lnego cz\u0142owieka, ale r\u00f3wnie\u017c ca\u0142e rodziny i inne ludzkie wsp\u00f3lnoty, r\u00f3wnie\u017c ca\u0142e narody i spo\u0142ecze\u0144stwa. Dlatego postulat neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa jest s\u0142uszny g\u0142\u00f3wnie w tym zakresie, \u017ce pa\u0144stwo powinno chroni\u0107 wolno\u015b\u0107 sumienia i wyznania wszystkich swoich obywateli, niezale\u017cnie od tego, jak\u0105 religi\u0119 lub \u015bwiatopogl\u0105d oni wyznaj\u0105. Ale postulat, aby do \u017cycia spo\u0142ecznego i pa\u0144stwowego w \u017caden spos\u00f3b nie dopuszcza\u0107 wymiaru \u015bwi\u0119to\u015bci, jest postulatem ateizowania pa\u0144stwa, \u017cycia spo\u0142ecznego i niewiele ma wsp\u00f3lnego ze \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105 neutralno\u015bci\u0105<\/em>[36]<\/a>. Natomiast w Komunikacie z 275. Konferencji Episkopatu Polski stwierdzono: Biskupi s\u0105 przekonani, \u017ce Konstytucja b\u0119dzie tak\u017ce zawiera\u0142a zasad\u0119 tolerancji, a nie neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej. Neutralno\u015b\u0107 bowiem \u015bwiatopogl\u0105dowa pa\u0144stwa, podobnie jak rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, kojarzy si\u0119 na podstawie powojennego do\u015bwiadczenia z praktyk\u0105 faworyzowania niewierz\u0105cych i rugo<\/em>wania wymiaru religijnego ze wszystkich dziedzin \u017cycia publicznego <\/em>(18 III 1995 r.).<\/em> Wychodz\u0105c naprzeciw tym postulatom, przyj\u0119ta klauzula jest wyrazem przyj\u0119cia modelu neutralno\u015bci \u201eotwartej\u201d. W tym modelu pa\u0144stwo traktuje jednakowo wszystkich ludzi, bez wzgl\u0119du na ich przekonania czy wyznanie. Nie neguje si\u0119 przy tym istnienia obiektywnych warto\u015bci etycznych. Klauzula wpisana do art. 23 ust. 2 wyra\u017ca wi\u0119c neutralno\u015b\u0107 otwart\u0105, co oznacza, \u017ce w\u0142adza publiczna nie mo\u017ce by\u0107 neutralna wobec ludzkiej godno\u015bci i praw cz\u0142owieka[37]<\/a>. Chodzi tutaj tak\u017ce nie tyle o warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skie o charakterze teologicznym, ile o warto\u015bci etyczne maj\u0105ce walor uniwersalny. Gdyby organa w\u0142adzy zachowa\u0142y neutralno\u015b\u0107 wobec tych warto\u015bci uniwersalnych, oznacza\u0142oby to przyj\u0119cie perspektywy nihilistycznej. Jednak rozwi\u0105zanie przyj\u0119te w Konstytucji RP, zdaniem specjalist\u00f3w, nie jest klarowne i aksjologicznie jednorodne[38]<\/a>. Nie formu\u0142uje bowiem jednoznacznego stanowiska w sprawie oparcia prawa na obiektywnych warto\u015bciach etycznych. Zamiast fundamentu warto\u015bci pozostaje dyskurs mi\u0119dzy zwolennikami r\u00f3\u017cnorodnych opcji religijnych, \u015bwiatopogl\u0105dowych i etycznych, co mo\u017ce prowadzi\u0107 do relatywizmu, a nawet nihilizmu.
\nPo II wojnie \u015bwiatowej w wyniku tragicznych do\u015bwiadcze\u0144 z systemami totalitarnymi, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y do ideologicznego i praktycznego poddania sobie Ko\u015bcio\u0142a przez pozbawienie go wolno\u015bci i autonomii \u2013 dokona\u0142o si\u0119 przej\u015bcie od pa\u0144stwa liberalno-mieszcza\u0144skiego do socjalnego pa\u0144stwa konstytucyjnego na gruncie wsp\u00f3lnotowego personalizmu, w kt\u00f3rym spotka\u0142y si\u0119 tradycje liberalne, socjalistyczne, komunistyczne i chrze\u015bcija\u0144skie \u2013 dopiero wtedy w konstytucjach pa\u0144stw europejskich pojawi\u0142 si\u0119 zapis o wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, o ich autonomii i kompetencjach. Tak\u017ce rozpowszechnienie \u015bwiadomo\u015bci praw cz\u0142owieka przyczyni\u0142o si\u0119 do z\u0142agodzenia polityki ograniczania praw Ko\u015bcio\u0142a. Jednak niekt\u00f3re pa\u0144stwa, jak np. Francja, otwarcie proklamuj\u0105 sw\u00f3j laicyzm, kt\u00f3ry w praktyce jest pojmowany jako sekularyzm, co oznacza w praktyce usuwanie warto\u015bci religijnych z \u017cycia publicznego.
\nFormen der Weltanschauungsneutralit\u00e4t
\nZusammenfassung
\nIn den gegenw\u00e4rtigen demokratischen L\u00e4ndern die Norm ist, religi\u00f6se Freiheit und Hauptrechte gem\u00e4\u00df der Europ\u00e4ischen Konvention der Menschenrechte zu achten. Die Lage der verschiedenen religi\u00f6sen Gemeinschaften ist aber trotzdem verschiedens in den einzelnen L\u00e4ndern und h\u00e4ngt von den folgenden Faktoren ab: historischen Bedingtheiten und Erfahrungen, politischen Verh\u00e4ltnissen, der religi\u00f6sen Situation u.s.w. Nach dem Zweiten Weltkrieg, infolge der tragischen Erfahrungen mit totalit\u00e4ren Systemen, die dazu gestrebt haben, der Kirche ihre Freiheit und Autonomie zu entziehen, um sie sich dadurch praktisch und ideologisch zu unterstellen, erfolgte der \u00dcbergang vom liberalen-b\u00fcrgerlichen Staat zum sozialen Verfassungsstaat auf Grund des gemeinschaftlichen Personalismus, in dem sich liberale, sozialistische, kommunistische und christliche Traditionen getroffen haben. Erst dann in den Grundgesetzen der europ\u00e4ischen Staaten erscheint die Eintragung \u00fcber die Zusammenarbeit zwischen dem Staat und der Kirche, \u00fcber ihrer Autonomie und Kompetenzen. Auch die Verbreitung des Bewusstseins hinsichtlich der Menschenrechte hat dazu beigetragen, dass die Beschr\u00e4nkungspolitik der Kirchenrechte lockern wurde. Einige Staaten verk\u00fcndigen aber ganz offen ihr Laizismus, und das bedeutet praktisch die Enfernung der religi\u00f6sen Werte aus dem \u00f6ffentlichen Leben.
\nS\u0142owa kluczowe<\/strong>: neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa, wolno\u015b\u0107 wyznania, tolerancja \u015bwiatopogl\u0105dowa<\/p>\n
\n[1]<\/a> Por. M. Horkheimer, Th. Adorno, Dialektyka O\u015bwiecenia<\/em>. Fragmenty filozoficzne<\/em>, Warszawa 1994.[2]<\/a> G. Haarscher, Laicko\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 2004, s. 8.
\n[3]<\/a> Por. G. Weigel, Katedra i sze\u015bcian. Europa. Stany Zjednoczone i polityka bez Boga<\/em>, Warszawa 2005.
\n[4]<\/a> Por. W. Chrzanowski, Pa\u0144stwo demokratyczne a neutralne \u015bwiatopogl\u0105dowo<\/em>, w: Neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa pa\u0144stwa<\/em>, praca zb. pod red. E. Nowickiej-W\u0142odarczyk, Krak\u00f3w 1998, s. 9-18, tutaj s. 16.
\n[5]<\/a> Tam\u017ce, s. 16.
\n[6]<\/a> Por. G. Haarscher, Laicko\u015b\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142, pa\u0144stwo, religia<\/em>, Warszawa 2004; J. Krukowski, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i pa\u0144stwo, podstawy relacji prawnych<\/em>, Lublin 2000, s. 43.
\n[7]<\/a> Tam\u017ce, s. 6.
\n[8]<\/a> M. Toso, \u015awiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa, laicyzm i prawo naturalne<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d nr 3\/2002, s. 458; J. Krukowski, dz.cyt., s. 45.
\n[9]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 14.
\n[10]<\/a> M. Toso, art.cyt., s. 458.
\n[11]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 17.
\n[12]<\/a> Tam\u017ce, s. 17.
\n[13]<\/a> Tam\u017ce, s. 20.
\n[14]<\/a> J. Baub\u00e9rot, Vers un nouveau pacte laique?<\/em>, Paris 1990, s. 43 i ns.
\n[15]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 22.
\n[16]<\/a> J. Krukowski, dz.cyt., s. 50.
\n[17]<\/a> Za: G. Haarscher, dz.cyt., s. 26.
\n[18]<\/a> Por. M. Barbier, La\u00efcit\u00e9<\/em>, Paris 1995.
\n[19]<\/a> Por. G. Haarscher, dz.cyt., s. 27.
\n[20]<\/a> Por. tam\u017ce, s. 29.
\n[21]<\/a> Tam\u017ce, s. 25.
\n[22]<\/a> Tam\u017ce, s. 53.
\n[23]<\/a> Tam\u017ce, s. 61.
\n[24]<\/a> Porozumienie mi\u0119dzy Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 i Republik\u0105 W\u0142osk\u0105 w sprawie rewizji konkordatu latera\u0144skiego, 18 II 1984 r. art. 1, cyt. za \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie. 1984, nr 3, s. 20.
\n[25]<\/a> Por. G. Haarscher, dz.cyt., s. 56-64.
\n[26]<\/a> Konstytucje Finlandii W\u0142och, Niemieckiej Republiki Federalnej, Francji<\/em>, zbi\u00f3r tekst\u00f3w pod red. A. Burdy, M. Rybickiego, Wroc\u0142aw 1971.
\n[27]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 63-64.
\n[28]<\/a> Tam\u017ce, s. 65.
\n[29]<\/a> F. Champion, Entre la\u00efcisation et s\u00e9cularisation. Des rapports \u00c9glise-\u00c9tat dans l\u2019Europe communautare<\/em>, \u201eLe D\u00e9bats\u201d, Paris XI-XII 1993, n. 77, s. 46-72.
\n[30]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 68.
\n[31]<\/a> Tam\u017ce, s. 69.
\n[32]<\/a> Religions et la\u00efcite dans l\u2019Europedes Douze<\/em>, J. Baub\u00e9rot (red.), Paris 1994, s. 107.
\n[33]<\/a> G. Haarscher, dz.cyt., s. 75.
\n[34]<\/a> Tam\u017ce, s. 77.
\n[35]<\/a> Tam\u017ce, s. 82.
\n[36]<\/a> Jan Pawe\u0142 II, Przem\u00f3wienie w Lubaczowie, 3 VI 1991<\/em>, w: Czwarta pielgrzymka Jana Paw\u0142a\u00a0II <\/em>do Polski<\/em>, Pozna\u0144 1991, s. 50.
\n[37]<\/a> J. Krukowski, dz.cyt., s. 282.
\n[38]<\/a> Tam\u017ce, s. 283.\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ks. Waldemar Kulbat Wy\u017csze Seminarium Duchowne \u0141\u00f3d\u017a Ukszta\u0142towane jako sk\u0142adnik nowoczesnego \u015bwiata poj\u0119cie laicko\u015bci odnosi si\u0119 do ustroj\u00f3w szanuj\u0105cych wolno\u015b\u0107 sumienia swoich obywateli. Laicko\u015b\u0107 ze wzgl\u0119du na uwarunkowania historyczne kojarzy si\u0119 z rozdzia\u0142em Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Na drugim biegunie znajduje… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[954],"tags":[563,873,908],"class_list":["post-287","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly-naukowe-ateizm","tag-neutralnosc-swiatopogladowa","tag-tolerancja-swiatopogladowa","tag-wolnosc-wyznania"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/287","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=287"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/287\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=287"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=287"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=287"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}