{"id":285,"date":"2017-07-22T11:06:14","date_gmt":"2017-07-22T09:06:14","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=285"},"modified":"2017-07-22T11:06:14","modified_gmt":"2017-07-22T09:06:14","slug":"miedzy-laickoscia-a-laicyzmem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/miedzy-laickoscia-a-laicyzmem\/","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy laicko\u015bci\u0105 a laicyzmem"},"content":{"rendered":"
\n

<\/h2>\n<\/div>\n
\nks. Waldemar Kulbat
\nWy\u017csze Seminarium Duchowne<\/em>
\n\u0141\u00f3d\u017a<\/em>
\nWprowadzenie
\nUkszta\u0142towane jako sk\u0142adnik nowoczesnego \u015bwiata poj\u0119cie laicko\u015bci odnosi si\u0119 do ustroj\u00f3w szanuj\u0105cych wolno\u015b\u0107 sumienia swoich obywateli. Laicko\u015b\u0107 ze wzgl\u0119du na uwarunkowania historyczne kojarzy si\u0119 z rozdzia\u0142em Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Na drugim biegunie znajduje si\u0119 poj\u0119cie laicyzmu, ideologii powi\u0105zanej z systemami totalitarnego ateizmu, usi\u0142uj\u0105cymi narzuci\u0107 antyreligijn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata jako w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0119 Dobra. Tymczasem od oko\u0142o 25 lat trwa d\u0105\u017cenie wielu spo\u0142ecze\u0144stw do przeciwstawienia si\u0119 trendowi sekularyzacji i budowania nowych relacji, w kt\u00f3rych rezygnuje si\u0119 z prywatyzacji religii oraz usi\u0142uje si\u0119 promowa\u0107 obecno\u015b\u0107 religii w spo\u0142ecze\u0144stwie, kwestionuj\u0105c neutralno\u015b\u0107 pa\u0144stwa wobec warto\u015bci, formu\u0142uj\u0105c przy tym na nowo utrwalone do tej pory rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy sfer\u0105 publiczn\u0105 a prywatn\u0105 oraz mi\u0119dzy etyk\u0105 publiczn\u0105 a prywatn\u0105[1]<\/a>. Nowe spojrzenie na rol\u0119 religii jako fundamentu spo\u0142ecze\u0144stwa przynios\u0142a wiedza o funkcji pewnych wrogich religii ideologii, kt\u00f3re najpierw przyczyni\u0142y si\u0119 do usuni\u0119cia dominacji religii, lecz p\u00f3\u017aniej wspiera\u0142y panowanie system\u00f3w totalitarnych[2]<\/a>. Zw\u0142aszcza XX wiek zrodzi\u0142 totalitaryzmy, kt\u00f3re, d\u0105\u017c\u0105c do ca\u0142kowitej kontroli nad spo\u0142ecze\u0144stwem, o wiele skuteczniej zabija\u0142y wolno\u015b\u0107 ni\u017c stare systemy opieraj\u0105ce si\u0119 na religiach[3]<\/a>. Wykluczanie religii i pomijanie jej roli w \u017cyciu spo\u0142ecze\u0144stw i narod\u00f3w wynika z przyj\u0119cia nieadekwatnej idei \u015bwiecko\u015bci (laicko\u015bci), nie licz\u0105cej si\u0119 z pami\u0119ci\u0105 historyczn\u0105 i \u017cyw\u0105 tradycj\u0105 narod\u00f3w europejskich. Ta utrwalona cz\u0119sto jako powierzchowny stereotyp wersja my\u015bli laickiej nie uznaje konstruktywnej publicznej roli religii w praktyce oraz w naukach historycznych i spo\u0142ecznych ulegaj\u0105c swoistej b\u0142\u0119dnej metodologii etsi Deus non daretur[4]<\/strong><\/a>. <\/em>Tymczasem wed\u0142ug wielu badaczy religia odgrywa centraln\u0105 rol\u0119 w powstawaniu i trwaniu cywilizacji[5]<\/a>. Rdzeniem, z kt\u00f3rego wyrasta ka\u017cda kultura, jest otwarcie si\u0119 na tajemnic\u0119 Boga[6]<\/a>. W rzeczywisto\u015bci bowiem religie i Ko\u015bcio\u0142y w ramach spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, maj\u0105c podmiotowo\u015b\u0107 prawn\u0105 i historyczn\u0105, przez swoje propozycje s\u0105 zdolne oddzia\u0142ywa\u0107 na \u017cycie publiczne[7]<\/a>. Historyczny \u015bwiat, w kt\u00f3rym zrodzi\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce ka\u017cde oblicze ma godno\u015b\u0107 ludzk\u0105 i ludzkie przeznaczenie to \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144stwa[8]<\/a>. Polityce i spo\u0142ecze\u0144stwu nadal s\u0105 potrzebne \u017cywotne impulsy ze strony chrze\u015bcija\u0144stwa. Po dw\u00f3ch tysi\u0105cach lat chrze\u015bcija\u0144stwo ma nie tylko za sob\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, ale i ma przed sob\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107: zadanie niesienia \u015bwiatu \u015bwiat\u0142a Ewangelii. Oczywi\u015bcie nie chodzi tutaj o zapewnienie przywilej\u00f3w dla w\u0142asnej religii, ale o w\u0142\u0105czenie zaczynu inspiracji chrze\u015bcija\u0144skiej w s\u0142u\u017cb\u0119 na rzecz dobra wsp\u00f3lnego i pokoju. To stwierdzenie nabiera szczeg\u00f3lnej aktualno\u015bci w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnych problem\u00f3w wielokulturowego spo\u0142ecze\u0144stwa; kryzysu \u015bwiadomo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej i ekspansji islamu oraz spo\u0142ecznej i moralnej anomii. Nowe rozumienie \u015bwiecko\u015bci otwartej na rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i religii pojawi\u0142o si\u0119 tak\u017ce w zwi\u0105zku z zapotrzebowaniem, aby pa\u0144stwo wzmacnia\u0142o wi\u0119\u017a spo\u0142eczn\u0105, regulowa\u0142o problemy wielokulturowo\u015bci i zr\u00f3\u017cnicowania etnicznego, by nawi\u0105zywa\u0142o przyjazn\u0105 relacj\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em, by rozumia\u0142o demokracj\u0119 w jej zwi\u0105zku z cz\u0142owiekiem, nauk\u0105 i \u017cyciem[9]<\/a>. Kwestia \u015bwiecko\u015bci przesuwa si\u0119 z zagadnienia \u015bwiecko\u015bci pa\u0144stwa na zagadnienie \u015bwiecko\u015bci demokracji i w coraz wi\u0119kszej mierze dotyczy etycznych i racjonalnych podstaw spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. Nieaktualny staje si\u0119 tak\u017ce postulat odsuni\u0119cia spraw ostatecznych, czyli \u201ewzi\u0119cia Pana Boga w nawias\u201d i skoncentrowania si\u0119 na dziedzinie spraw doczesnych. Ci\u0105gle bowiem pojawiaj\u0105 si\u0119 problemy przekraczaj\u0105ce przyj\u0119te procedury i odnosz\u0105ce si\u0119 do spraw fundamentalnych, zw\u0142aszcza do dziedziny prawdy. Tak\u017ce racjonalizm i oczekiwanie rozwi\u0105zania problem\u00f3w przez nauk\u0119 okazuje si\u0119 nieskuteczne. Sytuacj\u0119 opisuje wypowied\u017a E.W. B\u00f6ckenf\u00f6rde\u2019a o zsekularyzowanym pa\u0144stwie opartym na fundamentach, kt\u00f3rych ono samo nie mo\u017ce gwarantowa\u0107[10]<\/a>. Odnosi si\u0119 to tak\u017ce do zsekularyzowanej my\u015bli publicznej. Obecnie rodzi si\u0119 wiele pyta\u0144 dotycz\u0105cych cz\u0142owieka, natury ludzkiej, etyki, co uzasadnia d\u0105\u017cenie do tworzenia podstaw demokracji i pa\u0144stwa \u015bwieckiego przez w\u0142a\u015bciwe odwo\u0142anie si\u0119 do etyki, antropologii i prawa naturalnego. Konieczne jest ustawiczne \u0142\u0105czenie wiedzy naukowej i argumentacji ontologicznej oraz porzucenie pozytywistycznego pogl\u0105du, i\u017c pa\u0144stwo nie podlega \u017cadnemu wy\u017cszemu prawu i samo jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkiego prawa, upatruj\u0105c w prawie naturalnym zagro\u017cenie dla autonomii i rodzaj klerykalizmu[11]<\/a>. Dlatego laicka rola wsp\u00f3\u0142czesnego pa\u0144stwa ma by\u0107 odmienna: nie powinno ono drog\u0105 przymusu narzuca\u0107 pogl\u0105d\u00f3w cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa pozosta\u0142ym obywatelom, gdy\u017c nale\u017cy uszanowa\u0107 autonomi\u0119 sumienia. Mo\u017ce jedynie pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 arbitra, troszcz\u0105c si\u0119 jedynie, by nikt nie narzuca\u0142 swojej koncepcji \u017cycia innym. W ten spos\u00f3b pytanie o laicko\u015b\u0107 przekszta\u0142ca si\u0119 w pytanie o kszta\u0142t neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa.
\nNeutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa pa\u0144stwa
\nZasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej odnosi si\u0119 do form wzajemnych relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, konkretnie za\u015b stosunku w\u0142adzy pa\u0144stwowej i prawa stanowionego do warto\u015bci religijnych i etycznych w warunkach pluralizmu religijnego i \u015bwiatopogl\u0105dowego wsp\u00f3\u0142czesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. W kwestii neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej chodzi wi\u0119c o odpowied\u017a na pytanie: czy w\u0142adze pa\u0144stwowe i system prawny powinny respektowa\u0107 warto\u015bci religijne i etyczne zakorzenione w kulturze narodowej i og\u00f3lnoludzkiej, czy \u2013 przeciwnie, maj\u0105 zaj\u0105\u0107 wobec nich stanowisko neutralne. Zagadnienie neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej komplikuje fakt, \u017ce w rzeczywisto\u015bci nie istnieje neutralno\u015b\u0107 w sensie aksjologicznym, gdy\u017c cz\u0142owiek, ciesz\u0105c si\u0119 atrybutem wolno\u015bci nieustannie musi wybiera\u0107 mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em. Poniewa\u017c sercem kultury jest kult, sacrum<\/em>, sprawie ludzkiej wolno\u015bci i godno\u015bci osoby s\u0142u\u017c\u0105 warto\u015bci religii, natomiast tym centrum nie mo\u017ce by\u0107 zsekularyzowana ba\u0142wochwalcza kultura prowadz\u0105ca do nihilizmu[12]<\/a>. Z dotychczasowych do\u015bwiadcze\u0144 wiadomo \u017ce odrzucenie fundamentalnych, transcendentnych (przekraczaj\u0105cych doczesno\u015b\u0107) warto\u015bci prowadzi\u0142o zawsze do absolutyzowania warto\u015bci relatywnych takich, jak rasa, klasa spo\u0142eczna, dobro partii, co zawsze owocowa\u0142o cierpieniem i \u015bmierci\u0105 milion\u00f3w ludzi.
\nHistorycznie istnia\u0142y przynajmniej trzy modele regulowania stosunk\u00f3w wyznaniowych: wyznaniowy, neutralny \u2013 laicki i ateistyczny. By\u0142y one podstaw\u0105 ukszta\u0142towania si\u0119 nast\u0119puj\u0105cych relacji: 1) uznanie religii (Ko\u015bcio\u0142a) za czynnik integruj\u0105cy spo\u0142ecze\u0144stwo i w\u0142\u0105czenie jej do w\u0142asnego systemu, 2) zwalczanie religii (Ko\u015bcio\u0142a) jako przeszkody w realizacji za\u0142o\u017ce\u0144 ideologicznych przyj\u0119tych przez sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 w pa\u0144stwie, 3) poszanowanie wolno\u015bci sumienia i religii w wymiarze indywidualnym, wsp\u00f3lnotowym i instytucjonalnym.
\nZasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa by\u0142a promowana przez tzw. pa\u0144stwo \u015bwieckie, kt\u00f3re stanowi swoisty model relacji mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em, uto\u017csamiany cz\u0119sto z systemem rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Pa\u0144stwa tego typu ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 na gruncie liberalizmu. Na og\u00f3\u0142 pa\u0144stwa liberalne, akceptuj\u0105c zasad\u0119 rozdzia\u0142u, uzasadniaj\u0105 sw\u00f3j \u015bwiecki charakter konieczno\u015bci\u0105 zapewnienia wolno\u015bci religijnej obywatelom i poszczeg\u00f3lnym wyznaniom. Cz\u0119sto ideologowie liberalni w celu powi\u0119kszenia akceptacji dla zasady neutralno\u015bci \u201estrasz\u0105\u201d mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zaistnienia \u201epa\u0144stwa wyznaniowego\u201d w sytuacji, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa wyznaje \u015bwiatopogl\u0105d religijny i chcia\u0142aby si\u0119 kierowa\u0107 jego zasadami w \u017cyciu publicznym \u2013 uznaj\u0105c zarazem zasady pa\u0144stwa demokratycznego jako pa\u0144stwa minimum. Ma to jednak charakter wy\u0142\u0105cznie polityczny. W praktyce tego rodzaju manipulacje, ograniczaj\u0105c jedn\u0105 dominuj\u0105c\u0105 religi\u0119, s\u0105 wyrazem d\u0105\u017cenia do kszta\u0142towania pa\u0144stwa nawet wbrew woli wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, na podstawie innego \u015bwiatopogl\u0105du \u2013 laicyzmu. Te tendencje kamufluje si\u0119 za pomoc\u0105 sloganu o pa\u0144stwie neutralnym \u015bwiatopogl\u0105dowo. W rzeczywisto\u015bci chodzi cz\u0119sto o sekularyzacj\u0119 \u017cycia publicznego[13]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c postulat neutralizacji przestrzeni publicznej ze wzgl\u0119du na rzekomy \u015bwiatopogl\u0105dowy pluralizm wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw cz\u0119sto okazuje si\u0119 jedn\u0105 z metod dechrystianizacji[14]<\/a>. Jest to domen\u0105 system\u00f3w laicyzmu, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy do wykluczenia Boga z \u017cycia publicznego. Cz\u0119sto zwolennik laicyzmu nie odrzuca wprost Boga, ale pozostawia Go na uboczu post\u0119puj\u0105c wed\u0142ug zasady etsi Deus non daretur <\/em>(Jak gdyby B\u00f3g nie istnia\u0142). Cz\u0119sto propagatorzy laicyzmu usi\u0142uj\u0105 narzuci\u0107 ten spos\u00f3b my\u015blenia tak\u017ce ludziom wierz\u0105cym, g\u0142osz\u0105c, \u017ce tego rodzaju zasad stanowi \u201epodstaw\u0119 etycznej przestrzeni publicznej\u201d[15]<\/a>. Z powy\u017csz\u0105 formu\u0142\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce postulowanie wzgl\u0119dno\u015bci i zmienno\u015bci kodeks\u00f3w moralnych i prawa naturalnego. Narzucanie ideologii laicyzmu nie wytrzymuje krytyki na p\u0142aszczy\u017anie filozofii i antropologii. Nie spos\u00f3b bowiem pomija\u0107 religii jako cz\u0119\u015bci bytu ludzkiego. Cz\u0142owiek nie mo\u017ce nie stawia\u0107 zasadniczych pyta\u0144 o siebie samego, sens \u017cycia, Boga, jak pisa\u0142 A. De Tocqueville: \u201eNiedowiarstwo jest czym\u015b przypadkowym, tylko wiara jest sta\u0142ym stanem ludzko\u015bci\u201d[16]<\/a>. Dlatego kard. J. Ratzinger pisze, \u017ce gdy posuni\u0119ta a\u017c do skrajno\u015bci we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie pr\u00f3ba kszta\u0142towania spraw ludzkich z pomini\u0119ciem Boga prowadzi nas na kraw\u0119d\u017a otch\u0142ani \u2013 ku ca\u0142kowitemu zlekcewa\u017ceniu cz\u0142owieka, nale\u017cy powiedzie\u0107 ludziom: \u201e\u2026nawet ten, kto nie umie znale\u017a\u0107 drogi do przyj\u0119cia Boga, powinien wszak\u017ce stara\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 i kierowa\u0107 swoim \u017cyciem, tak jak gdyby B\u00f3g istnia\u0142 (veluti si Deus daretur<\/em>)[17]<\/a>. Przyj\u0119cie zasady laicyzmu prowadzi tak\u017ce do rozbicia wsp\u00f3lnoty moralnej ludzi, pog\u0142\u0119bia brak komunikacji, akceptuje s\u0142abo\u015b\u0107 rozumu etycznego oraz prowadzi do kapitulacji wobec redukcjonizmu zwi\u0105zanego z kultur\u0105 techniczno-scientystyczn\u0105. Przyj\u0119cie tej zasady potwierdza rozdzia\u0142 mi\u0119dzy religi\u0105 a sfer\u0105 publiczn\u0105. Laicyzm prowadzi tak\u017ce do rezygnacji z Dekalogu, innych fundamentalnych tre\u015bci etycznych Biblii oraz podstawowych intuicji moralnych. Narzucanie ludziom wierz\u0105cym laicyzmu rodzi niesprawiedliw\u0105 dyskryminacj\u0119: pozbawia\u0142oby ludzi wierz\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci prezentowania publicznie swoich racji, w sytuacji, gdy niewierz\u0105cy mogliby bez przeszk\u00f3d g\u0142osi\u0107 swoje pogl\u0105dy[18]<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce pa\u0144stwo nawet deklaruj\u0105ce si\u0119 jako neutralne<\/em>wobec religii, \u015bwiatopogl\u0105du i Ko\u015bcio\u0142a w praktyce nigdy nie jest oboj\u0119tne wobec prawa cz\u0142owieka do religii w wymiarze indywidualnym i spo\u0142ecznym. Jednak w praktyce deklarowana \u201e\u015bwiecko\u015b\u0107\u201d pa\u0144stwa mo\u017ce przybiera\u0107 r\u00f3\u017cne odcienie \u2013 od faktycznego rozdzia\u0142u charakteryzuj\u0105cego si\u0119 poszanowaniem praw Ko\u015bcio\u0142a do wrogo\u015bci wobec religii, przez realizacj\u0119 polityki antyreligijnej czy antyko\u015bcielnej[19]<\/a>. Poniewa\u017c poj\u0119cie \u015bwiecko\u015bci zosta\u0142o wypracowane w kontek\u015bcie zmian politycznych i sekularyzacji, nale\u017cy je podda\u0107 teologiczno-spo\u0142ecznej refleksji. Temat \u015bwiecko\u015bci bowiem ci\u0105gle powraca w toku dyskusji nad kwestiami bioetyki, szko\u0142y publicznej i prywatnej, kszta\u0142tu i statusu rodziny, problemu zwi\u0105zk\u00f3w homoseksualnych itp. Ujawniaj\u0105 si\u0119 wtedy le\u017c\u0105ce u podstaw tych koncepcji r\u00f3\u017cne antropologie i etyki. Poj\u0119cie \u015bwiecko\u015bci zamkni\u0119tej na religi\u0119 ma pocz\u0105tek w XVIII wieku w\u015br\u00f3d grup intelektualist\u00f3w i my\u015blicieli, kt\u00f3rzy oddalili si\u0119 od wiary chrze\u015bcija\u0144skiej i d\u0105\u017cyli do wyrugowania Ko\u015bcio\u0142a z \u017cycia publicznego. Dla my\u015blicieli O\u015bwiecenia wiara zawsze by\u0142a czym\u015b niedoskona\u0142ym, wobec doskona\u0142ego rozumu. Nast\u0119pn\u0105 faz\u0105 by\u0142 okres przesile\u0144, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 rewolucje: angielska w ko\u0144cu XVII wieku, ameryka\u0144ska i francuska z XVIII wieku, a tak\u017ce ideologiczne, ateistyczne i totalitarne rewolucje XX wieku w Rosji, we W\u0142oszech i Hiszpanii, oraz rewolucje demokratyczne w ko\u0144cu XX wieku. W wielu krajach europejskich spory mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w latach 1945-1965. Generalnie po II wojnie \u015bwiatowej wiele demokratycznych pa\u0144stw europejskich porzuci\u0142o zasad\u0119 laicyzmu oraz pr\u00f3by odsuwania religii do sfery prywatnej. Natomiast idea \u201e\u015bwiecko\u015bci otwartej\u201d podkre\u015bla, \u017ce: \u201e\u2026O\u017cywiaj\u0105ce, wychowawcze, formacyjne oddzia\u0142ywanie religii jest konieczne dla samego \u017cycia publicznego, dla jego pe\u0142ni […] Istnienie sfery etycznej i religijnej w sercu spo\u0142ecze\u0144stwa okazuje si\u0119 konieczne nie po to, by struktura ko\u015bcielna mog\u0142a mie\u0107 przywileje, ale jest konieczne dla zdrowia i samego \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d[20]<\/a>. Potwierdza si\u0119 tutaj teza teologiczna, \u017ce \u017cycie publiczne lepiej si\u0119 rozwija pod wp\u0142ywem \u0142aski i w klimacie Ewangelii. Nale\u017cy te\u017c w\u0142a\u015bciwie rozumie\u0107 ide\u0119 \u015bwieckiego pa\u0144stwa. Ot\u00f3\u017c prawdziwe \u015bwieckie pa\u0144stwo jest to pa\u0144stwo wolne od wymog\u00f3w ideologicznych i konfesyjnych, gdy\u017c samo nie jest w stanie wytwarza\u0107 warto\u015bci czy narzuca\u0107 doktryn teologicznych, filozoficznych, naukowych, czy orientacji kulturowych[21]<\/a>. Jednak, zdaniem badaczy, pojmowanie \u015bwiecko\u015bci pa\u0144stwa jedynie jako neutralno\u015bci lub bezwyznaniowo\u015bci jest uj\u0119ciem negatywnym, a wi\u0119c niepe\u0142nym. W pe\u0142nym rozumieniu pa\u0144stwo \u015bwieckie nie powinno by\u0107 neutralne w sferze w\u0142asnych zada\u0144, kt\u00f3re sprowadzaj\u0105 si\u0119 do obrony ii promocji praw cz\u0142owieka. Dlatego aby realizowa\u0107 ten cel winno domaga\u0107 si\u0119 o\u017cywienia tradycji religijnych i filozoficznych oraz wsp\u00f3\u0142pracy z ich strony[22]<\/a>. Zak\u0142ada to konieczno\u015b\u0107 konsultacji i wsp\u00f3\u0142pracy z r\u00f3\u017cnymi wsp\u00f3lnotami religijnymi w zwi\u0105zku z ich problemami i projektami ustaw. \u201eOtwarto\u015b\u0107\u201d pa\u0144stwa przejawia si\u0119 nie tylko w trosce o budowanie wi\u0119zi spo\u0142ecznej poprzez budowanie dobrobytu, ale przede wszystkim poprzez zaspokajanie potrzeby to\u017csamo\u015bci, odrzucenie nieograniczonej konkurencji r\u00f3\u017cnych \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w, respektowanie praw cz\u0142owieka. \u015awiecko\u015b\u0107otwarta<\/em> na religi\u0119 jest wi\u0119c korzystna do kszta\u0142towania ducha publicznego, poniewa\u017c religia jest g\u0142\u00f3wnym czynnik
\niem socjalizacji, wychowania, wyrabiania cn\u00f3t. Sama etyka nie wystarczy do dobrego \u017cycia, bez religii osi\u0105gni\u0119cie pe\u0142ni \u017cycia moralnego staje si\u0119 w\u0105tpliwe. G\u0142oszenie relatywizmu etycznego i podwa\u017canie religii przyczyni\u0142y si\u0119 do bezbronno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw liberalnych w obliczu zagro\u017ce\u0144 ideologii totalitarnych. Obecnie zagro\u017ceniem staje si\u0119 kryzys idei prawdy, zwi\u0105zane z nim dewaluacja godno\u015bci ludzkiej, nihilizm[23]<\/a>. O ile rewolucje ateistyczne oddawa\u0142y Cezarowi, a zabiera\u0142y Bogu, o tyle werset ewangeliczny nakazuje jedno i drugie.
\nStanowisko Ko\u015bcio\u0142a wobec rozdzia\u0142u i zasady neutralno\u015bci
\nPoczynaj\u0105c od ko\u0144ca XVIII wieku, Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 zaatakowany przez nurty wolnomy\u015blicielskie, skrajnie racjonalistyczne, antyklerykalne i antyreligijne. Na Ko\u015bci\u00f3\u0142 patrzono jako na uciele\u015bnienie dawnego porz\u0105dku, kt\u00f3ry wydawa\u0142 si\u0119 nie do pogodzenia z nowoczesnymi ideami. Dla Marksa i jego zwolennik\u00f3w, Ko\u015bci\u00f3\u0142, a nawet religia w og\u00f3le, stanowi\u0142 \u201eopium ludu\u201d: \u201eN\u0119dza religijna jest to zarazem wyraz n\u0119dzy rzeczywistej i protest przeciw n\u0119dzy rzeczywistej. Religia \u2013 to westchnienie uci\u015bnionego stworzenia, serce nieczu\u0142ego \u015bwiata, jest te\u017c ona duchem bezdusznych warunk\u00f3w. Jest opium ludu. […] Krytyka religii jest to wi\u0119c w zarodku krytyka tego pado\u0142u p\u0142aczu, kt\u00f3ry religia otacza nimbem \u015bwi\u0119to\u015bci\u201d[24]<\/a>. Jednak z perspektywy historycznych do\u015bwiadcze\u0144 sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce: \u201e\u2026wojuj\u0105cy ateizm poni\u00f3s\u0142 pora\u017ck\u0119 i upad\u0142y g\u0142\u00f3wne teorie filozoficzne, kt\u00f3re mia\u0142y zniszczy\u0107 religi\u0119: pozytywistyczny scientyzm, marksizm, radykalny agnostycyzm, idea autonomii obr\u00f3cona przeciwko Bogu itd. Coraz mniej przekonuj\u0105ce sta\u0142y si\u0119 racje bycia ateist\u0105\u201d[25]<\/a>. Okaza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce o\u015bwieceniowa prognoza o przej\u015bciu od religii Ko\u015bcio\u0142a do czysto racjonalnej religii moralnej nie polega\u0142a na odkryciu koniecznego prawa historii, lecz by\u0142a rodzajem my\u015blenia \u017cyczeniowego. Nie spe\u0142ni\u0142y si\u0119 zw\u0142aszcza prognozy o zaniku wiary i praktyk oraz o ca\u0142kowitej prywatyzacji religii. Natomiast prognoza ta okaza\u0142a si\u0119 trafna w przewidywaniu narastania rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa, religii i spo\u0142ecze\u0144stwa, chocia\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w tym oddzieleniu religii i spo\u0142ecze\u0144stwa zauwa\u017ca si\u0119 kryzys[26]<\/a>. Tak\u017ce my\u015blenie w kategoriach systemu Maxa Webera, zak\u0142adaj\u0105cego nieustanny proces racjonalizacji i \u201eodczarowania spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d okaza\u0142o si\u0119 nietrafne ze wzgl\u0119du na kryj\u0105cy si\u0119 w tym systemie nihilizm, marginalizacj\u0119 religii i metafizyki, sceptycyzm i relatywizm poznawczy[27]<\/a>. Dlatego, aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 nihilistyczny kryzys cz\u0142owieka i kultury dzisiaj jest potrzebne nowe spojrzenie na religi\u0119.
\nRozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa oraz zwi\u0105zana z nim zasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej by\u0142y przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 oceniane negatywnie jako \u015brodek s\u0142u\u017c\u0105cy zerwaniu historycznych wi\u0119z\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwem i Ko\u015bcio\u0142em oraz pozbawieniu Ko\u015bcio\u0142a mo\u017cliwo\u015bci wp\u0142ywu na \u017cycie spo\u0142eczne i ograniczenia go do sfery prywatnej \u017cycia ludzkiego. Papieska Komisja Iustitia et Pax<\/em> wyja\u015bnia\u0142a to nast\u0119puj\u0105co: Wielkie przemiany spowodowane przez nowe idea\u0142y wolno\u015bci, post\u0119pu i obrony praw cz\u0142owieka i obywatela, g\u0142oszone przez O\u015bwiecenie i rewolucj\u0119 francusk\u0105 [wiek o\u015bwiecenia], laicyzacja spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra ze\u0144 wynika jako reakcja na klerykalizm, pal\u0105ca potrzeba stawiania oporu oboj\u0119tno\u015bci, naturalizmu, a przede wszystkim totalitarnemu i antyklerykalnemu laicyzmowi [liberalnemu w swych konsekwencjach, lecz agresywnemu wobec Ko\u015bcio\u0142a i wszystkich form religii] sk\u0142ania\u0142a cz\u0119sto papie\u017cy do zajmowania postawy ostro\u017cnej, negatywnej a czasami wr\u0119cz wrogiej i pot\u0119piaj\u0105cej <\/em>[28]<\/a>. <\/em>Ideologia, uzasadniaj\u0105ca rozdzia\u0142 i neutralno\u015b\u0107, zosta\u0142a pot\u0119piona w licznych encyklikach; Mirari vos<\/em> z 15 sierpnia 1832 r., Quanta cura <\/em>8 grudnia 1864 r. W Encyklice Mirari vos <\/em>Grzegorz XVI pot\u0119pi\u0142 indyferentyzm religijny oraz odrzuci\u0142 rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa jako szkodliwy dla obu tych spo\u0142eczno\u015bci. W Quanta cura<\/em> papie\u017c Pius IX odrzuci\u0142 rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa w kontek\u015bcie ideologii sekularyzmu, kt\u00f3ra stawa\u0142a si\u0119 jakby now\u0105 religi\u0105. Leon XIII w swoich encyklikach negowa\u0142 wrogi rozdzia\u0142 i postulowa\u0142 zasady harmonijnej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em: Humanum genus<\/em> z 20 kwietnia 1884 r., Immortale Dei<\/em> z 1 listopada 1885 r., Libertas<\/em> z 20 czerwca 1888 r., Au milieu <\/em>z 16 lutego 1892 r. Papie\u017c potwierdza\u0142 odr\u0119bne kompetencje, ale i konieczno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa, uwa\u017ca\u0142, \u017ce pa\u0144stwo, kt\u00f3re zajmuje postaw\u0119 neutraln\u0105 wobec religii pozbawia si\u0119 warto\u015bci p\u0142yn\u0105cych z religii i tym samym koniecznej pomocy. W Encyklice Libertas <\/em>Leon XIII krytykowa\u0142 liberalizm za d\u0105\u017cenie do wyeliminowania z \u017cycia spo\u0142ecznego religii oraz spychanie jej do terenu prywatno\u015bci. W Encyklice Au milieu<\/em>, adresowanej do wiernych we Francji, stwierdza\u0142, \u017ce rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa prowadzi do usuni\u0119cia warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich z \u017cycia spo\u0142ecznego i prawodawstwa, prowadz\u0105c do otwartej walki z Ko\u015bcio\u0142em. Podobn\u0105 argumentacj\u0119 Leon XIII zawar\u0142 w li\u015bcie skierowanym do rz\u0105du Brazylii, w kt\u00f3rym podda\u0142 krytyce zasad\u0119 neutralno\u015bci wobec religii. Natomiast form\u0119 rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa, kt\u00f3ra zosta\u0142a ukszta\u0142towana w Stanach Zjednoczonych Leon XIII oceni\u0142 pozytywnie (Longinquam oceani<\/em>, 1895). Podstaw\u0105 pozytywnej oceny jest fakt, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie napotyka tam wrogo\u015bci i przeszk\u00f3d. Jak wiadomo u \u017ar\u00f3de\u0142 rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa w Stanach Zjednoczonych nie le\u017ca\u0142a ideologia sekularyzmu, lecz konieczno\u015b\u0107 rozwi\u0105zania problemu wielkiej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci wyzna\u0144[29]<\/a>.
\nPapie\u017ce Pius X oraz Pius XI w swoich dokumentach r\u00f3wnie\u017c odrzucili zasad\u0119 rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa, zachowuj\u0105c argumentacj\u0119 swoich poprzednik\u00f3w. Pius X w Encyklice Vehementer Nos <\/em>(11 luty 1906 r.) pot\u0119pi\u0142 rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa we Francji, za\u015b w Encyklice Iamdudum <\/em>(20 IV 1911 r.) r\u00f3wnie\u017c w Portugalii. Pa\u0144stwo winno szanowa\u0107 prawo cz\u0142owieka do oddawania czci Bogu w \u017cyciu zar\u00f3wno prywatnym, jak i publicznym. Ponadto rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa sprzeciwia si\u0119 kulturze narodu od wiek\u00f3w zwi\u0105zanego z wiar\u0105 katolick\u0105. Obawy co do skutk\u00f3w usuni\u0119cia z \u017cycia publicznego religii wyra\u017cali tak\u017ce wielcy my\u015bliciele i pisarze. Ju\u017c Dostojewskiego przera\u017ca\u0142y konsekwencje \u015bwiata bez Boga, \u015bwiata cynizmu i nihilizmu, w kt\u00f3rym wszystko si\u0119 rozpada, dlatego w usta jednego z bohater\u00f3w swoich powie\u015bci wk\u0142ada s\u0142owa: \u201eJe\u015bli Boga nie ma, to wszystko wolno\u201d[30]<\/a>. Wed\u0142ug powszechnej opinii nikt i nic nie zast\u0105pi chrze\u015bcija\u0144stwa, je\u015bli chodzi o obron\u0119 godno\u015bci osoby pojmowanej jako stworzonej na obraz i podobie\u0144stwo Bo\u017ce. Stanowisko przeciwne stopniowo ulega erozji. Od ko\u0144ca XIX wieku toczy si\u0119 dyskusja, czy fundamentem wi\u0119zi spo\u0142ecznej ma by\u0107 religia, czy moralno\u015b\u0107 laicka. Wielu uwa\u017ca\u0142o, \u017ce w zlaicyzowanym \u015bwiecie, kt\u00f3ry opu\u015bcili bogowie, tylko religia humanizmu mo\u017ce stanowi\u0107 ratunek przed barbarzy\u0144stwem. Jednak szybko si\u0119 przekonano, \u017ce czysto \u201e\u015bwiatowe\u201d i \u201enaukowe\u201d teorie wi\u0119zi spo\u0142ecznej i emancypacji cz\u0142owieka nie s\u0105 w rzeczywisto\u015bci obiektywne i oparte na nauce, ale s\u0105 rodzajem laickiego mitu, a ju\u017c E. Kant ukaza\u0142 zawodno\u015b\u0107 i ograniczenia ludzkiego rozumu[31]<\/a>.
\nZasada neutralno\u015bci a pa\u0144stwa totalitarne
\nHistoria uczy, \u017ce najwi\u0119ksze zagro\u017cenia dla cz\u0142owieka i narod\u00f3w stwarza\u0142y ustroje, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y do budowania \u0142adu spo\u0142ecznego na laicyzmie czy
\nantyklerykalizmie.
\nW XX wieku Ko\u015bci\u00f3\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 w obliczu pa\u0144stw totalitarnych charakteryzuj\u0105cych si\u0119 narzucaniem antychrze\u015bcija\u0144skiej ideologii, dzia\u0142aniem masowej partii sprawuj\u0105cej dyktatur\u0119, istnieniem kontroli pa\u0144stwa nad \u015brodkami masowego przekazu, terrorystycznym systemem policyjnym, centralnie sterowan\u0105 gospodark\u0105[32]<\/a>. Do takich system\u00f3w nale\u017ca\u0142 w\u0142oski faszyzm pod przyw\u00f3dztwem B. Mussoliniego, kt\u00f3ry pomimo zawartych uk\u0142ad\u00f3w (traktaty latera\u0144skie, 11 lutego 1929\u00a0r.), podj\u0105\u0142 dzia\u0142ania antyko\u015bcielne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w tym systemie usi\u0142owano traktowa\u0107 jako narz\u0119dzie s\u0142u\u017c\u0105ce do opanowania mas. System faszystowski zosta\u0142 pot\u0119piony przez Piusa XI w Encyklice Non abbiamo bisogno <\/em>z 29 czerwca 1931 r. Pius XI pot\u0119pi\u0142 w niej pr\u00f3by monopolizowania przez parti\u0119 faszystowsk\u0105 wychowania m\u0142odzie\u017cy oraz narzucanie statolatrii, czyli kultu pa\u0144stwa. W systemie tym, zdaniem papie\u017ca, zosta\u0142y pogwa\u0142cone prawa rodzic\u00f3w oraz zasady prawa Bo\u017cego, okre\u015blaj\u0105ce zadania szko\u0142y, Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Papie\u017c wzywa\u0142 wiernych do odrzucenia b\u0142\u0119dnej ideologii oraz aktywnego udzia\u0142u w \u017cyciu publicznym. System hitlerowski natomiast d\u0105\u017cy\u0142 do zniszczenia religii chrze\u015bcija\u0144skiej ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 rasistowsk\u0105 i ludob\u00f3jcz\u0105 ideologi\u0119. W Encyklice Mit brennender Sorge <\/em>z 13 marca 1937 r. Pius XI pot\u0119pi\u0142 b\u0142\u0119dy ideologii nazistowskiej: ateistyczny panteizm, uprzedzenia rasowe, narodowe i pa\u0144stwowe, wzywa\u0142 do praktykowania warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich oraz zasad moralno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej w \u017cyciu publicznym. Tak\u017ce kolejny papie\u017c Pius XII w licznych wyst\u0105pieniach publicznych pot\u0119pia\u0142 zbrodnie faszyzmu i hitleryzmu. Po II wojnie \u015bwiatowej w krajach Europy \u015arodkowo-Wschodniej Ko\u015bci\u00f3\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 w konfrontacji z komunistycznym pa\u0144stwem totalitarnym. Model pocz\u0105tkowo utworzony w Zwi\u0105zku Sowieckim zosta\u0142 narzucony krajom satelitarnym tego pa\u0144stwa. G\u0142osz\u0105c w teorii wolno\u015b\u0107 sumienia i wyznania, rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa oraz zasad\u0119 neutralno\u015bci faktycznie system ten realizowa\u0142 zasady materialistycznej i ateistycznej ideologii, d\u0105\u017c\u0105c do zlikwidowania religii jako szkodliwego przes\u0105du. Laicyzacja szkolnictwa w praktyce by\u0142a ateizacj\u0105. Walka z religi\u0105 by\u0142a zadaniem partii, jedynej si\u0142y przewodniej w pa\u0144stwie, dokonywanym przy u\u017cyciu wszelkich \u015brodk\u00f3w przymusu i terroru[33]<\/a>. Ludzie wierz\u0105cy byli dyskryminowani, ograniczani w swoich prawach rodzicielskich. Zamiast deklarowanej neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej faktycznie istnia\u0142 rodzaj ateistycznego pa\u0144stwa wyznaniowego. Nic dziwnego, \u017ce ju\u017c Pius XI pot\u0119pi\u0142 zasady i metody tego systemu w Encyklice Divini redemptoris <\/em>19 marca 1937 r. W dokumencie tym papie\u017c okre\u015bli\u0142 komunizm jako b\u0142\u0119dn\u0105 ideologi\u0119, wskaza\u0142 na odrzucenie idei Boga, pozbawienie cz\u0142owieka godno\u015bci, wolno\u015bci oraz innych praw dotycz\u0105cych wychowania, \u017cycia rodzinnego, wadliw\u0105 koncepcj\u0119 \u017cycia spo\u0142ecznego, ekonomicznego i politycznego. Za pontyfikatu Piusa XII Kongregacja \u015awi\u0119tego Oficjum 1 lipca 1949 r. zagrozi\u0142a katolikom kar\u0105 ekskomuniki za przynale\u017cno\u015b\u0107 do partii komunistycznej, za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 lub rozpowszechnianie propagandy komunistycznej[34]<\/a>.
\nZasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa
\npo Soborze Watyka\u0144skim II
\nUchwa\u0142y Soboru Watyka\u0144skiego II, zw\u0142aszcza Deklaracja o wolno\u015bci religijnej<\/em>, wp\u0142yn\u0119\u0142y na zmian\u0119 statusu prawnego Ko\u015bcio\u0142a w pa\u0144stwach do tej pory uznanych formalnie za katolickie. Zrezygnowano przede wszystkim z pozycji religii uprzywilejowanej w stosunku do innych religii oraz z pozycji katolicyzmu jako religii pa\u0144stwa lub wi\u0119kszo\u015bci narodu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z kolei otrzymywa\u0142 gwarancj\u0119 korzystania z praw religijnych bez szkody dla wolno\u015bci religijnej nale\u017cnej innym wyznaniom, zabezpieczenie mo\u017cliwo\u015bci nauczania religii i wychowania religijnego, wolno\u015b\u0107 w pe\u0142nieniu misji pastoralnej, charytatywnej, ewangelizacyjnej, publicznego wykonywania kultu, jurysdykcji w sprawach ko\u015bcielnych itp. Umowy mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em z regu\u0142y przyznawa\u0142y Ko\u015bcio\u0142owi i jego instytucjom osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105, gwarantowa\u0142y cywilne skutki ma\u0142\u017ce\u0144stw ko\u015bcielnych. W stosunku do pa\u0144stw komunistycznych obok metody ujawniania b\u0142\u0119d\u00f3w doktryny komunistycznej rozpocz\u0119to dialog uwzgl\u0119dniaj\u0105cy rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy b\u0142\u0119dn\u0105 doktryn\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy pi\u0119tnowa\u0107 i odrzuca\u0107, a lud\u017ami, kt\u00f3rych pogl\u0105dy nale\u017cy uszanowa\u0107 i z kt\u00f3rymi nale\u017cy rozmawia\u0107. Papie\u017c Jan XXIII wezwa\u0142 do dialogu i wsp\u00f3\u0142pracy ludzi r\u00f3\u017cnych przekona\u0144 dla wsp\u00f3lnego dobra. W\u00a0Konstytucji duszpasterskiej o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym<\/em>zwr\u00f3cono uwag\u0119 na zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 genez\u0119 r\u00f3\u017cnych form ateizmu, w\u015br\u00f3d nich na ateizm systemowy, b\u0119d\u0105cy sk\u0142adnikiem ideologii spo\u0142eczno-politycznych, usi\u0142uj\u0105cych zwalcza\u0107 religi\u0119 oraz religijne wychowanie m\u0142odzie\u017cy przy wykorzystaniu do tego celu w\u0142adzy publicznej (KDK 20). Pawe\u0142 VI w Populorum progressio <\/em>(1967) i w Li\u015bcie apostolskim Octogesima adveniens<\/em> (1971), cho\u0107 stwierdzi\u0142 niemo\u017cliwo\u015b\u0107 pogodzenia marksizmu z zasadami katolickiej nauki spo\u0142ecznej, nie wyklucza\u0142 mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy katolik\u00f3w z niewierz\u0105cymi. W tym Li\u015bcie Pawe\u0142 VI stwierdzi\u0142, \u017ce zadaniem pa\u0144stwa \u015bwieckiego nie jest wypracowanie i narzucanie ideologii lub projekt\u00f3w spo\u0142ecznych, gdy\u017c prowadzi\u0142oby to do jakiego\u015b rodzaju duchowej dyktatury, kt\u00f3ra jest najgorsza ze wszystkich (por. OA 25). Natomiast Jan Pawe\u0142 II, poczynaj\u0105c od Encykliki Redemptor hominis <\/em>(1979), analizuj\u0105c system komunistyczny w perspektywie prawdy o wolno\u015bci i godno\u015bci cz\u0142owieka, ocenia\u0142 go jako wrogi Ko\u015bcio\u0142owi oraz degraduj\u0105cy i alienuj\u0105cy cz\u0142owieka. Wed\u0142ug os\u0105du papie\u017ca przyczyn\u0105 rozk\u0142adu systemu komunistycznego by\u0142 \u201eb\u0142\u0105d antropologiczny\u201d le\u017c\u0105cy u jego podstaw (Centesimus annus, <\/em>1 V 1991)[35]<\/a>.
\nDylematy neutralno\u015bci w systemach liberalnych
\nJu\u017c pobie\u017cna obserwacja wykazuje, i\u017c wsp\u00f3\u0142czesne pa\u0144stwa demokratyczne opieraj\u0105ce si\u0119 na ideologii liberalnej, cho\u0107 deklaruj\u0105 wolno\u015b\u0107 sumienia i religii, r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a pojmowaniem tej wolno\u015bci. Liberalizm i zwi\u0105zany z nim indywidualizm s\u0105 nowoczesnymi koncepcjami spo\u0142ecze\u0144stwa i polityki si\u0119gaj\u0105cymi XVII wieku. Nurt ten jest wytworem wielu szk\u00f3\u0142 i pr\u0105d\u00f3w: od szko\u0142y angielskiej i szkockiej (Locke, Smith, Hume) po szko\u0142\u0119 kontynentaln\u0105 (Kant, Constant, Tocqueville), ameryka\u0144sk\u0105 (federali\u015bci, Lippmann, Rawls) i w\u0142osk\u0105 (Croce, De Ruggiero). Liberalizm opiera si\u0119 tak\u017ce na r\u00f3\u017cnych szko\u0142ach filozoficznych (od racjonalizmu po empiryzm, od kantowskiego transcendentalizmu po utylitaryzm i historycyzm). Nic dziwnego, \u017ce my\u015bl liberalna wykazuje s\u0142abo\u015b\u0107 teoretyczn\u0105 (ontologiczn\u0105, antropologiczn\u0105 i etyczn\u0105), natomiast odnosi sukcesy w polityce (krytyka welfare state, <\/em>zaufanie do rynku i konkurencji, zaanga\u017cowanie na rzecz praw obywatelskich)[36]<\/a>. Chocia\u017c, zdaniem R. Dahrendorfa: \u201eMoralnym elementem liberalizmu jest przekonanie, \u017ce liczy si\u0119 jednostka, obrona jej nienaruszalno\u015bci, rozw\u00f3j jej mo\u017cliwo\u015bci, jej \u017cyciowe szanse\u201d[37]<\/a>, to jednak w liberalizmie dominuje filozofia, w kt\u00f3rej nie zostaje uwzgl\u0119dniona ani natura cz\u0142owieka, ani natura Dobra, ani cele wychowania osoby. U podstaw tego braku jest relatywizm warto\u015bci, krytyka idei Bytu i Dobra, prymat historycyzmu i \u015bwiadomo\u015bci historycznej nad ide\u0105, \u017ce mog\u0105 istnie\u0107 uniwersalne zasady wiedzy, przez nieufno\u015b\u0107 wobec zdolno\u015bci rozumu w zakresie metafizyki i moralno\u015bci[38]<\/a>. Rezultatem jest rezygnacja z poszukiwania sensu \u017cycia oraz odniesienia do Boga. Wsp\u00f3\u0142czesny liberalizm, zdaniem wielu badaczy, nie musi wchodzi\u0107 w konflikt z religi\u0105 tak jak liberalizm o\u015bwieceniowy. Jednak musia\u0142by uzna\u0107, \u017ce polityka nie jest najwy\u017csz\u0105 form\u0105 ani ca\u0142o\u015bci\u0105 ludzkiej wiedzy, ale winna przyj\u0105\u0107 \u015bwiat\u0142o wy\u017cszego porz\u0105dku[39]<\/a>. Wbrew stanowisku Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry g\u0142osi, \u017ce wolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka winna by\u0107 podporz\u0105dkowana obiektywnej prawdzie, ideologia liberalna g\u0142osi wolno\u015b\u0107 absolutn\u0105 i relatywizm prawdy. Czysto liberalna interpretacja zasady laicko\u015bci ogranicza si\u0119 do idei pa\u0144stwa \u2013 arbitra gwarantuj\u0105cego wolno\u015b\u0107 sumienia, kultu, nauki i stowarzysze\u0144, ale nie mo\u017ce narzuca\u0107 \u017cadnej koncepcji Dobra wsp\u00f3lnego. Taka tendencja jest bardzo silna w Stanach Zjednoczonych: pa\u0144stwo nie mo\u017ce rozstrzyga\u0107 kwestii spo\u0142ecznych, kt\u00f3re ze swojej istoty nale\u017c\u0105 do spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. We francuskiej interpretacji laicko\u015bci pa\u0144stwo i szko\u0142a nios\u0105 siln\u0105 koncepcj\u0119 obywatelsko\u015bci ukierunkowanej na modernizacj\u0119, pod has\u0142ami wolno\u015bci, r\u00f3wno\u015bci i braterstwa, obci\u0105\u017conej ju\u017c od czas\u00f3w rewolucji balastem ideologicznym[40]<\/a>. Niekt\u00f3rzy usprawiedliwiaj\u0105 tak\u0105 w\u0142a\u015bnie interpretacj\u0119 w obawie, \u017ce sytuacja pe\u0142nej wolno\u015bci mog\u0142aby by\u0107 wykorzystana przez Ko\u015bcio\u0142y, kt\u00f3re w warunkach pe\u0142nej wolno\u015bci mog\u0142yby odbudowa\u0107 swoje wsp\u00f3lnoty, dokona\u0107 ponownego zagarni\u0119cia sfery publicznej i zakwestionowa\u0107 laicko\u015b\u0107 republika\u0144sk\u0105[41]<\/a>. Istniej\u0105 te\u017c r\u00f3\u017cnice co do pojmowania wolno\u015bci religii i Ko\u015bcio\u0142a w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach. Pa\u0144stwo radykalnie liberalne, przyjmuj\u0105c zasad\u0119 relatywizmu etycznego, pojmuje swoj\u0105 neutralno\u015b\u0107 wobec religii i Ko\u015bcio\u0142a w taki spos\u00f3b, i\u017c wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 sprowadza do sfery \u017cycia prywatnego, ograniczaj\u0105c jednocze\u015bnie prawa ludzi wierz\u0105cych do g\u0142oszenia swoich przekona\u0144 w \u017cyciu publicznym. To faktyczne ograniczanie praw ludzi wierz\u0105cych wyra\u017ca si\u0119 najcz\u0119\u015bciej w zakazach umieszczania symboli religijnych w miejscach publicznych itp. Staje si\u0119 wtedy pa\u0144stwem laickim, kt\u00f3re programowo chce wykluczy\u0107 wymiar religijny z cywilnego obszaru publicznego[42]<\/a>. W systemie neutralno\u015bci pojmowanej negatywnie pa\u0144stwo demokratyczne nie stwarza wierz\u0105cym przeszk\u00f3d w uzewn\u0119trznianiu swoich przekona\u0144 religijnych. Natomiast przy systemie neutralno\u015bci pojmowanej pozytywnie pa\u0144stwo demokratyczne, nie poprzestaj\u0105c na negatywnej ochronie wolno\u015bci religijnej, czynnie wspiera podstawowe warto\u015bci etyczne i religijne w \u017cyciu prywatnym i publicznym, w tym celu ustanawiaj\u0105c pozytywne gwarancje wolno\u015bci religijnej. Pa\u0144stwo \u015bwieckie o tym charakterze jest pa\u0144stwem niereligijnym, czyli pa\u0144stwem, kt\u00f3re nie chce si\u0119 uto\u017csamia\u0107 bezpo\u015brednio z ostatecznym celem \u017cycia, ale uznaje prawo swoich obywateli do szukania takiego sensu i pomaga im wype\u0142nia\u0107 zwi\u0105zany z tym obowi\u0105zek[43]<\/a>. W\u0142a\u015bnie z racji przyj\u0119tej postawy \u201eautentycznej \u015bwiecko\u015bci\u201d pa\u0144stwo, nie przyznaj\u0105c sobie decyduj\u0105cej roli w \u017cyciu religijnym obywateli \u2013 co by\u0142oby przekroczeniem kompetencji \u2013 winno szanowa\u0107 i stwarza\u0107 sprzyjaj\u0105ce warunki do rozwoju \u017cycia religijnego i wolno\u015bci w tej dziedzinie. Warto wspomnie\u0107, \u017ce poprawne rozumienie \u015bwiecko\u015bci zak\u0142ada jej zale\u017cno\u015b\u0107 od prawa naturalnego, sumienia i religii. Autentyczna \u015bwiecko\u015b\u0107 zak\u0142ada tak\u017ce powi\u0105zanie cho\u0107 z zachowaniem odr\u0119bno\u015bci mi\u0119dzy pa\u0144stwem, moralno\u015bci\u0105 publiczn\u0105 i cywilnym etosem z jednej strony a \u015bwiadomo\u015bci\u0105 moraln\u0105 i religijn\u0105 obywateli z drugiej strony[44]<\/a>. Ju\u017c Pius XII, charakteryzuj\u0105c model neutralno\u015bci tego rodzaju realizowany w powojennych W\u0142oszech, u\u017cy\u0142 okre\u015blenia: \u201ezdrowa \u015bwiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa\u201d[45]<\/a>. Zak\u0142ada ona, \u017ce przed pa\u0144stwem istnieje co\u015b absolutnego i nienaruszalnego: osoba ludzka z konstytutywn\u0105 dla niej relacj\u0105 do Boga i z prawami i obowi\u0105zkami jakie z tego wynikaj\u0105. Pa\u0144stwo, ani \u017caden inny organizm, system, czy ideologia nie s\u0105 pocz\u0105tkiem i \u017ar\u00f3d\u0142em tych praw i obowi\u0105zk\u00f3w<\/em>[46]<\/a>. Jak twierdzi V. Possenti: \u201eWyrazem umiarkowanej \u015bwiecko\u015bci nie mo\u017ce by\u0107 usuni\u0119cie religii z przestrzeni publicznej, tak jakby religie wnosi\u0142y co\u015b niebezpiecznego i nieczystego, tak jakby sfera publiczna musia\u0142a by\u0107 ca\u0142kowicie zsekularyzowana, a religia jako podstawowa inspiracja moralno\u015bci indywidualnej i spo\u0142ecznej -zepchni\u0119ta do sfery prywatnej. Krokiem naprz\u00f3d w tej delikatnej kwestii jest rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy sekularyzacj\u0105 instytucji<\/em>, czyli ich niezale\u017cno\u015bci\u0105 od w\u0142adzy religijnej, a sekularyzacj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci<\/em>, czyli programowym usuni\u0119ciem religii z tkanki spo\u0142ecznej i w ko\u0144cu z decyzj\u0105 o tym, \u017ce B\u00f3g jest spraw\u0105 wy\u0142\u0105cznie prywatn\u0105. Je\u017celi ta pierwsza forma sekularyzacji wydaje si\u0119 do przyj\u0119cia, to ta druga \u2013 ju\u017c nie\u201d[47]<\/a>.
\nNeutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa a Unia Europejska
\nO ile u \u017ar\u00f3de\u0142 Unii Europejskiej nie brakowa\u0142o polityk\u00f3w dostrzegaj\u0105cych rol\u0119 warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich w budowaniu jedno\u015bci tej struktury, obecnie uwidacznia si\u0119 rola \u015brodowisk, kt\u00f3re pragn\u0105 marginalizowa\u0107 rol\u0119 religii i Ko\u015bcio\u0142a i przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 obecno\u015bci religii w \u017cyciu publicznym. \u015arodowiska te pragn\u0105 zredukowa\u0107 cz\u0142owieka do wymiar\u00f3w czysto biologicznych bez odniesienia do \u015bwiata nadprzyrodzonego. Cz\u0119sto wysuwa si\u0119 argument jakoby wzmianka o chrze\u015bcija\u0144skim dziedzictwie Europy rani\u0142a uczucia niechrze\u015bcijan czy wyznawc\u00f3w innych religii. W rzeczywisto\u015bci stwierdzenie historycznego faktu podkre\u015bla to\u017csamo\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w, natomiast element obrazy le\u017cy jedynie w cynizmie ze\u015bwiecczonej kultury, odrzucaj\u0105cej w\u0142asne podstawy: \u201eto nie wspomnienie Boga obra\u017ca wyznawc\u00f3w innych religii, ale raczej pr\u00f3ba zbudowania wsp\u00f3lnoty ludzkiej ca\u0142kowicie bez Boga\u201d[48]<\/a>. Europa zdaje si\u0119 zapomina\u0107 o swoich chrze\u015bcija\u0144skich korzeniach i chce wej\u015b\u0107 w epok\u0119 sekularyzmu. A przecie\u017c w\u0142a\u015bnie w Europie chrze\u015bcija\u0144stwo uzyska\u0142o sw\u00f3j charakter kulturowy i intelektualny i jemu zawdzi\u0119cza ona swoj\u0105 racjonalno\u015b\u0107 i oryginalno\u015b\u0107. Jednak: \u201e\u2026na bazie tej racjonalno\u015bci Europa wytworzy\u0142a kultur\u0119, kt\u00f3ra w spos\u00f3b nie znany wcze\u015bniej ludzko\u015bci ruguje Boga ze \u015bwiadomo\u015bci publicznej, czy to odrzucaj\u0105c Go ca\u0142kowicie, czy to oceniaj\u0105c kwesti\u0119 Jego istnienia jako niemo\u017cliw\u0105 do rozstrzygni\u0119cia, niepewn\u0105, a zatem przynale\u017cn\u0105 do sfery osobistych wybor\u00f3w \u2013 tak czy owak, jako nie maj\u0105c\u0105 znaczenia dla \u017cycia publicznego\u201d[49]<\/a>. Powstaje pytanie: w jaki spos\u00f3b mo\u017cna w tej sytuacji uzasadni\u0107 obecno\u015b\u0107 i misj\u0119 ewangelizacyjn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a w rodz\u0105cym si\u0119 \u201epa\u0144stwie europejskim\u201d? Pa\u0144stwo, nawet je\u015bli o\u017cywiaj\u0105 je najlepsze intencje, nie obejmuje ca\u0142o\u015bci ludzkiej egzystencji. Nie mo\u017ce wi\u0119c zniewala\u0107 swoich obywateli. Pa\u0144stwo (europejskie czy nie) mo\u017ce pr\u00f3bowa\u0107 zdominowa\u0107 swoich obywateli w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b. Mo\u017ce nie uzna\u0107 jakiej\u015b cz\u0119\u015bci przesz\u0142o\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 nie uto\u017csamia (np. dziedzictwa chrze\u015bcija\u0144skiego). Mo\u017ce te\u017c uzna\u0107, \u017ce to ono jest ostatecznym spe\u0142nieniem i gwarancj\u0105 pokoju i szcz\u0119\u015bcia. Ale jak pisze Olivier Chaline: \u201e\u2026narzucony raj, wczoraj realnego socjalizmu, a dzi\u015b konsumpcji, rych\u0142o obraca si\u0119 w piek\u0142o. Po zanegowaniu przesz\u0142o\u015bci nast\u0105pi tak\u017ce zniszczenie przysz\u0142o\u015bci i uczynienie tera\u017aniejszo\u015bci nie do \u017cycia\u201d[50]<\/a>. Kult Z\u0142otego Cielca, kt\u00f3ry jest zawsze obecny, nie ukryje skrywanej duchowej pustki. Przybieraj\u0105ce totalitarne rysy antychrze\u015bcija\u0144skie pa\u0144stwo usi\u0142uje narzuca\u0107 swoje \u201eb\u00f3stwa\u201d: \u201enie adoruj\u0105 bowiem nowych pa\u0144stwowych bog\u00f3w ci, kt\u00f3rzy odmawiaj\u0105 dokonywania sztucznych poronie\u0144 czy za\u015blubiania homoseksualist\u00f3w\u201d[51]<\/a>. Chrze\u015bcijanie otwarcie deklaruj\u0105cy i praktykuj\u0105cy swoj\u0105 wiar\u0119 nie s\u0105 tak\u017ce dopuszczani do pe\u0142nienia wa\u017cnych funkcji publicznych (casus Buttiglione). W latach osiemdziesi\u0105tych minionego wieku kard. J. Ratzinger, nawi\u0105zuj\u0105c do refleksji E. B\u00f6ckenf\u00f6rde\u2019a[52]<\/a>, kwestionowa\u0142 \u201edoskona\u0142o\u015b\u0107\u201d pa\u0144stwa liberalnego. Jego zdaniem, dzisiejsze wolno\u015bciowe i zsekularyzowane pa\u0144stwo nie jest ju\u017c societas perfecta<\/em>, aby mog\u0142o powsta\u0107 i istnie\u0107 jest zdane na inne moce i si\u0142y. To w\u0142a\u015bnie chrze\u015bcija\u0144stwo przynosi pa\u0144stwu jako aksjologiczny fundament kryteria rozumno\u015bci p\u0142yn\u0105cej z wiary, kt\u00f3ra wyzwala z politycznych mit\u00f3w; przynosi moralno\u015b\u0107, a wi\u0119c kryteria dobra i z\u0142a, przynosi prawo, a wi\u0119c chroni przed uleganiem panuj\u0105cym pogl\u0105dom, dostarcza kryteria wolno\u015bci, kt\u00f3re chroni\u0105 przed uleganiem ideologicznym autorytetom r\u00f3\u017cnych grup interes\u00f3w, oraz przynosi rozdzia\u0142 tego co duchowe i doczesne, przez co zabezpiecza rol\u0119 sumienia i poczucia odpowiedzialno\u015bci[53]<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce wype\u0142nia\u0107 swoj\u0105 misj\u0119 w dzisiejszym \u015bwiecie, tak\u017ce wobec totalitarnych zakus\u00f3w takich czy innych w\u0142adz, gdy\u017c jest uniwersalny, gromadzi pomimo sekularyzacji najwi\u0119ksz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ludzi, jest zakorzeniony w historii bardziej ni\u017c jakakolwiek struktura polityczna, posiada obietnice przysz\u0142o\u015bci, gdy\u017c \u201ema s\u0142owa \u017cycia wiecznego\u201d. Jest depozytariuszem prawdy, kt\u00f3ra nie jest subiektywna: \u201eW konsekwencji przeszkadza, dra\u017cni, i oskar\u017ca si\u0119 go o nietolerancj\u0119 z powodu jego pretensji do bycia katolickim i potwierdzania dogmat\u00f3w, kt\u00f3re nie s\u0105 wytworem wi\u0119kszo\u015bciowego g\u0142osowania. Afirmuje on r\u00f3wnie\u017c transcendencj\u0119, otwarto\u015b\u0107 przywracaj\u0105c\u0105 ka\u017cdej rzeczy jej miejsce, pod\u0142ug innej ni\u017c ludzka skali ocen. Wyra\u017ca przez to sprzeczno\u015b\u0107 z praktyczn\u0105 apostazj\u0105, kt\u00f3ra jest apostazj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw zwanych zachodnimi. Jest \u017cywym zaprzeczeniem materializmu, ju\u017c nie teoretycznego, lecz faktycznego, s\u0142u\u017c\u0105cego za podstaw\u0119 widzenia spraw w kategoriach rynku i wymiany. Jest przeszkod\u0105 dla europejskiego maria\u017cu biurokracji z liberalizmem, kt\u00f3ry daje przyzwolenie dla konsumpcji\u201d[54]<\/a>. Ju\u017c w 1980 r. kard. J. Ratzinger na \u0142amach \u201eRevue des Sciences Religieuses\u201d sformu\u0142owa\u0142 tezy dla przysz\u0142ej Europy: \u201eKonstytutywne dla Europy, od jej pojawienia si\u0119 w Helladzie, jest wewn\u0119trzne przyporz\u0105dkowanie sobie demokracji i eunomii \u2013 prawu nie podlegaj\u0105cemu \u017cadnej manipulacji. […] Je\u015bli eunomia jest przes\u0142ank\u0105 \u017cywotno\u015bci demokracji […] to z kolei zasadnicz\u0105 przes\u0142ank\u0105 eunomii jest wsp\u00f3lne i wi\u0105\u017c\u0105ce dla oficjalnego prawa poszanowanie warto\u015bci moralnych i Boga\u201d. Oznacza to brak zgody na zamykanie religii w sferze prywatno\u015bci przy panoszeniu si\u0119 ateizmu praktycznego jako oficjalnego dogmatu. \u201eWyrzeczenie si\u0119 dogmatu ateizmu jako przes\u0142anki dla prawa publicznego i dla kszta\u0142tu pa\u0144stwa oraz r\u00f3wnie jawne wyznanie czci i szacunku wobec Boga jako podstawy etosu i prawa, oznacza zrezygnowanie zar\u00f3wno z narodu, jak i ze \u015bwiatowej rewolucji jako Summum bonum<\/em>. […] Dla Europy musi by\u0107 konstytutywne uznanie i podtrzymywanie wolno\u015bci sumienia, praw cz\u0142owieka, wolno\u015bci nauki i wynikaj\u0105cej st\u0105d wolnej spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej\u201d[55]<\/a>. Chocia\u017c min\u0119\u0142o 26 lat tezy te s\u0105 nadal aktualne. Przybieraj\u0105 bowiem na sile tendencje, kt\u00f3re Ojciec \u015awi\u0119ty Jan Pawe\u0142 II okre\u015bli\u0142 jako \u201eutrat\u0119 pami\u0119ci i dziedzictwa chrze\u015bcija\u0144skiego\u201d[56]<\/a>, poprzez wywo\u0142ywanie u \u201eEuropejczyk\u00f3w wra\u017cenia, \u017ce \u017cyj\u0105 bez duchowego zaplecza, niczym spadkobiercy, kt\u00f3rzy roztrwonili dziedzictwo pozostawione przez histori\u0119\u201d[57]<\/a>. Tym bardziej \u017ce zdaniem Claudio Gentili, wielu katolik\u00f3w jest omotanych i prawie zmuszonych do milczenia przez podst\u0119pn\u0105 agresywno\u015b\u0107 laicystycznego fundamentalizmu, kt\u00f3ry szanta\u017cuje ich b\u0142\u0119dnie pojmowanym poj\u0119ciem \u015bwiecko\u015bci[58]<\/a>. Jak twierdzi Francesco Gentile atmosfera duchowa Europy Zachodniej jest wytworem racjonalistycznego subiektywizmu, w kt\u00f3rym zlewaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 sceptycyzm i idealizm, ateizm i panteizm, spirytualizm i materializm, przez co staje si\u0119 ona przedsionkiem najciemniejszego nihilizmu. A przecie\u017c nihilizm, jak m\u00f3wi Encyklika Fides et ratio <\/em>(nr 90), nie tylko pozostaje w sprzeczno\u015bci z wymogami i z tre\u015bci\u0105 s\u0142owa Bo\u017cego, ale przede wszystkim jest zaprzeczeniem cz\u0142owiecze\u0144stwa cz\u0142owieka i
\n samej jego to\u017csamo\u015bci. Zdaniem F. Gentile mo\u017cna zaobserwowa\u0107 powstawanie europejskiej odmiany \u201ereligii obywatelskiej\u201d (civil religion<\/em>), ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 poszukiwania nowej zasady legitymizacji porz\u0105dku spo\u0142ecznego, gdy\u017c nie mo\u017cna \u017cy\u0107 bezpiecznie, opieraj\u0105c si\u0119 na zasadzie etsi Deus non daretur<\/em> \u2013 jakby B\u00f3g nie istnia\u0142. Tego typu religia cywilna <\/em>r\u00f3\u017cna w stosunku do religii ko\u015bcielnej: \u201e\u2026obejmuje ca\u0142o\u015b\u0107 prze\u015bwiadcze\u0144 kulturowych i duchowych, tradycji obywatelskich, etosu nawarstwiaj\u0105cego si\u0119 w czasie, zbiorowej pami\u0119ci przesz\u0142ych wydarze\u0144; to wszystko, buduj\u0105c komunikacj\u0119 symboliczn\u0105 i publiczne samorozumienie w okre\u015blonym spo\u0142ecze\u0144stwie, powoduje wysoki poziom integracji\u2026[59]<\/a>. Do pewnego stopnia religia cywilna<\/em> mo\u017ce spe\u0142nia\u0107 pozytywn\u0105 rol\u0119. Jednak taka \u201ereligia obywatelska\u201d nie mo\u017ce by\u0107 w praktyce spo\u0142ecznej skuteczna: \u201eReligia przynosi dobre skutki spo\u0142eczne i polityczne o ile jest prawdziw\u0105 religi\u0105\u201d. Chrze\u015bcija\u0144stwo jest w swojej istocie wiar\u0105 transcendentn\u0105, kt\u00f3ra z racji swego historycznego i publicznego charakteru mo\u017ce funkcjonowa\u0107 jakoreligia publiczna<\/em> ze swojej natury zdolna do pozytywnego oddzia\u0142ywania na kultury[60]<\/a>. Natomiast, wbrew temu postulatowi, zdaniem C. Gentili, w Europie odradza si\u0119 pewien laicystyczny fundamentalizm o pokroju antyklerykalnym: W imi\u0119 \u015bwiecko\u015bci odm\u00f3wiono umieszczenia w konstytucji europejskiej odwo\u0142ania si\u0119 do korzeni Judeo-chrze\u015bcija\u0144skich. W imi\u0119 \u015bwiecko\u015bci domagano si\u0119 usuni\u0119cia krzy\u017cy ze szk\u00f3\u0142. W imi\u0119 \u015bwiecko\u015bci uznano za obskuranck\u0105 niedawn\u0105 ustaw\u0119 w\u0142oskiego parlamentu zabraniaj\u0105c\u0105 zap\u0142odnienia pozaustrojowego. Ale czy jeste\u015bmy pewni, \u017ce to jest w\u0142a\u015bnie \u015bwiecko\u015b\u0107? Przypomina to raczej \u00f3w \u201earogancki, agresywny i nietolerancyjny laicyzm, ch\u0119tnie ubieraj\u0105cy si\u0119 w szlachetn\u0105 szat\u0119 ideologii i wypowiadaj\u0105cy szlachetne walki wyzwole\u0144cze\u201d, o jakim m\u00f3wi\u0142 Arturo Carlo Jemolo<\/em>[61]<\/a>. W tym duchu m\u00f3wi\u0142 niegdy\u015b
\nAlcide de Gasperi: Je\u015bli laicyzm mia\u0142by oznacza\u0107, \u017ce nie mo\u017cna wyznawa\u0107 publicznie wiary ojc\u00f3w, wtedy ta forma laicyzmu okaza\u0142aby si\u0119 wrogiem konstytucji i ustroju demokratycznego<\/em>[62]<\/a>. Rozwi\u0105zaniem jest taki rodzaj \u015bwiecko\u015bci, kt\u00f3ry jest otwarty na prawd\u0119 i takie warto\u015bci, jak: godno\u015b\u0107 osoby maj\u0105ca swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w Bogu, sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna, r\u00f3wno\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 sumienia, ochrona \u017cycia od samego pocz\u0119cia do naturalnej \u015bmierci, wolno\u015b\u0107 wychowania, powszechne przeznaczenie d\u00f3br. Nie jest fundamentalizmem przekonanie, \u017ce istniej\u0105 warto\u015bci nienegocjowalne. \u015awiecko\u015b\u0107 otwarta uznaje, \u017ce \u017cadna ludzka w\u0142adza nie mo\u017ce zdominowa\u0107 cz\u0142owieka, gdy\u017c jest on otwarty na prawd\u0119, kt\u00f3ra go przewy\u017csza. Dlatego \u017cadne pa\u0144stwo, tak\u017ce Unia Europejska nie mo\u017ce uciec od decyzji: albo z Chrystusem, albo przeciw Niemu[63]<\/a>. Dlatego tak wa\u017cne s\u0105 zasadnicze kwestie. W sprawie tzw. invocatio Dei <\/em>Jan Pawe\u0142 II stwierdzi\u0142, \u017ce wykre\u015blenie z Karty Europejskiej jakiegokolwiek bezpo\u015bredniego odniesienia do Boga jest antyhistoryczne i<\/em> uw\u0142acza ojcom nowej Europy,<\/em> gdy\u017c odwo\u0142anie do Boga jest \u201enajwy\u017cszym \u017ar\u00f3d\u0142em godno\u015bci osoby ludzkiej i jej podstawowych praw\u201d. Do\u015bwiadczenia za\u015b historii XX wieku pouczaj\u0105, \u017ce bo\u017cki stawiane w miejsce prawdziwego Boga oznacza\u0142y zawsze negacj\u0119 cz\u0142owieka, gdy\u017cprawa Boga i prawa cz\u0142owieka albo si\u0119 wzajemnie utwierdzaj\u0105, albo razem upadaj\u0105<\/em>[64]<\/a>. Zamiar pomini\u0119cia imienia Bo\u017cego i chrze\u015bcija\u0144stwa w konstytucji europejskiej dowodzi, \u017ce nurt laicystyczny chcia\u0142by uczyni\u0107 Uni\u0119 Europejsk\u0105 narz\u0119dziem swojej indoktrynacji. D\u0105\u017cy do spowodowania apostazji Europy, przed czym przestrzega Jan Pawe\u0142 II. Nic dziwnego, \u017ce og\u0142oszona w 2003 r. Adhortacja Ecclesia in Europa <\/em>zawiera wiele gorzkich ostrze\u017ce\u0144 i stwierdze\u0144 o gasn\u0105cych dla Europy \u015bwiat\u0142ach nadziei, o utracie pami\u0119ci i dziedzictwa chrze\u015bcija\u0144skiego, o pr\u00f3bachnadania Europie oblicza wykluczaj\u0105cego dziedzictwo religijne, a w szczeg\u00f3lno\u015bci g\u0142\u0119bok\u0105 dusz\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, przez stanowienie praw dla tworz\u0105cych j\u0105 lud\u00f3w w oderwaniu od ich \u017cyciodajnego \u017ar\u00f3d\u0142a, jakim jest chrze\u015bcija\u0144stwo <\/em>(Ecclesia in Europa<\/em>, nr 7), o d\u0105\u017ceniach do narzucenia antropologii bez Boga i bez Chrystusa<\/em> (nr 9). O wiele wcze\u015bniej, w 1991 r., w Lubaczowie Papie\u017c, wspominaj\u0105c do\u015bwiadczenia z okresu totalitaryzmu, m\u00f3wi\u0142: Potrzeba wiele wzajemnej \u017cyczliwo\u015bci i dobrej woli, a\u017ceby si\u0119 dopracowa\u0107 takich form obecno\u015bci tego, co \u015bwi\u0119te, w \u017cyciu spo\u0142ecznym i pa\u0144stwowym, kt\u00f3re nikogo nie b\u0119d\u0105 rani\u0142y i nikogo nie uczyni\u0105 obcym we w\u0142asnej ojczy\u017anie, a tego niestety do\u015bwiadczali\u015bmy przez kilkadziesi\u0105t ostatnich lat. Do\u015bwiadczyli\u015bmy tego wielkiego katolickiego getta, getta na miar\u0119 narodu. Zarazem wi\u0119c my, katolicy, prosimy o wzi\u0119cie pod uwag\u0119 naszego punktu widzenia: \u017ce bardzo wielu spo\u015br\u00f3d nas czu\u0142oby si\u0119 nieswojo w pa\u0144stwie, z kt\u00f3rego struktur wyrzucono by Boga, a to pod pozorem \u015bwiatopogl\u0105dowej neutralno\u015bci\u201d<\/em>[65]<\/a>. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Adhortacji Ecclesia in Europa<\/em> Papie\u017c g\u0142osi:\u201eW relacjach z w\u0142adzami publicznymi Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie domaga si\u0119 powrotu do form pa\u0144stwa wyznaniowego. R\u00f3wnocze\u015bnie pi\u0119tnuje wszelkiego rodzaju ideologiczny laicyzm czy wrogi rozdzia\u0142 miedzy instytucjami \u015bwieckimi a wyznaniami religijnymi\u201d<\/em>[66]<\/a>. Natomiast 12\u00a0stycznia 2004 r. w przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym do zebranych ambasador\u00f3w Jan Pawe\u0142 II, przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 tendencji do marginalizacji chrze\u015bcija\u0144stwa w niekt\u00f3rych pa\u0144stwach europejskich, z moc\u0105 podkre\u015bli\u0142: \u015bwiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa nie jest laicyzmem<\/em>. \u015awiecko\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 miejscem spotkania, natomiast laicyzm jest pozbawiony ducha tolerancji i szacunku wobec religii, staj\u0105c si\u0119 agresywny, jest prawdziwym zagro\u017ceniem dla wolno\u015bci religijnej[67]<\/a>. Papie\u017c wzywa, by nie zaprzepa\u015bci\u0107 chrze\u015bcija\u0144skiego dziedzictwa Europy. St\u0105d Ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni najlepiej swoj\u0105 rol\u0119 poprzez wierno\u015bci swojej to\u017csamo\u015bci i pos\u0142annictwu wyznaczonemu przez Chrystusa.
\nNeutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa a wychowanie
\nW aspekcie wychowania pe\u0142na neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa pa\u0144stwa jest szkodliw\u0105 utopi\u0105. Wyra\u017anie si\u0119 to uwidacznia we francuskim modelu neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej. W praktyce sprowadza si\u0119 to do eliminacji nauki religii i warto\u015bci religijnych z program\u00f3w szkolnych. Religijno\u015b\u0107 jest traktowana jako symptom intelektualnego niedorozwoju. Chodzi wi\u0119c nie o neutralno\u015b\u0107, lecz poni\u017canie i marginalizacj\u0119 religii[68]<\/a>. Tak\u017ce w Polsce istniej\u0105 pod tym wzgl\u0119dem niedobre do\u015bwiadczenia z przesz\u0142o\u015bci. Od wielu lat np. \u015brodowiska laickie usi\u0142uj\u0105 zamiast w\u0142a\u015bciwej formacji narzuca\u0107 szko\u0142om publicznym tzw. edukacj\u0119 seksualn\u0105, opart\u0105 na ideologii egoizmu, hedonizmu i subiektywizmu. Zamiast wychowania do \u017cycia w rodzinie proponuje si\u0119 wczesn\u0105 inicjacj\u0119 seksualn\u0105 (prezerwatywy), antykoncepcj\u0119, aborcj\u0119. W tym uj\u0119ciu brak jasnych zasad moralnych i poczucia odpowiedzialno\u015bci sprawia, \u017ce wsp\u00f3\u0142\u017cycie seksualne przestaje by\u0107 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 okazania wiernej mi\u0142o\u015bci i przekazywania \u017cycia, a staje si\u0119 okazj\u0105, gdzie pojawia si\u0119 przemoc i \u015bmier\u0107 (aborcja i AIDS)[69]<\/a>.
\nZasada tendencyjnie pojmowanej neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej jest negatywnie oceniana przez pedagog\u00f3w i wychowawc\u00f3w katolickich. Poniewa\u017c \u015bwiatopogl\u0105d stanowi zesp\u00f3\u0142 przekona\u0144 poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b czy grup spo\u0142ecznych na temat ostatecznej tajemnicy \u015bwiata i cz\u0142owieka, na temat hierarchii warto\u015bci i podstawowych zasad moralnych \u2013 przyj\u0119cie tendencyjnie pojmowanej zasady neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej w wychowaniu musia\u0142oby prowadzi\u0107 do totalnego relatywizmu i nihilizmu. Nie istnia\u0142aby \u017cadna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy cnot\u0105 a wyst\u0119pkiem. Szko\u0142a musia\u0142aby akceptowa\u0107 nawet zachowania patologiczne i przest\u0119pcze. Podobnie absolutyzacja zwi\u0105zanej z neutralno\u015bci\u0105 zasady tolerancji prowadzi\u0142aby do zakazu odr\u00f3\u017cniania dobra od z\u0142a. Zdaniem M. Brennera, mo\u017cna zaakceptowa\u0107 tak\u0105 jedynie interpretacj\u0119 zasady neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej, kt\u00f3ra nie oznacza\u0142aby braku zainteresowania kwesti\u0105 wychowania w duchu podstawowych warto\u015bci, niezb\u0119dnych do prawid\u0142owego funkcjonowania spo\u0142ecze\u0144stwa, co musi oznacza\u0107 konieczno\u015b\u0107 nawi\u0105zywania do warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich w systemie edukacji pa\u0144stwowej[70]<\/a>. Poniewa\u017c czo\u0142ow\u0105 rol\u0119 w wychowaniu odgrywaj\u0105 dzisiaj media, warto przytoczy\u0107 os\u0105d Jana Paw\u0142a II na temat znaczenia przekazywania prawd i warto\u015bci religijnych poprzez \u015brodki masowej komunikacji: potrzebne s\u0105 programy sprzyjaj\u0105ce rozwojowi osoby, kszta\u0142tuj\u0105ce zmys\u0142 dobra, umiej\u0119tno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciwego podej\u015bcia \u2013 bez zastraszania i zniekszta\u0142cania \u2013 do wszystkich, nawet najtrudniejszych problem\u00f3w egzystencji. Przede wszystkim za\u015b nale\u017cy ukazywa\u0107 za po\u015brednictwem medi\u00f3w warto\u015bci i wzory, pomagaj\u0105ce dotrze\u0107 do podstawowych prawd o cz\u0142owieku i wa\u017cnych pyta\u0144, kt\u00f3re stawia. W\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lne znaczenie nale\u017cy przypisa\u0107 prawdom religijnym, kt\u00f3re zawieraj\u0105 stosowne odpowiedzi na najg\u0142\u0119bsze pytania rodz\u0105ce si\u0119 w procesie osobowego wzrostu i rozwoju<\/em>[71]<\/a>.
\nZwischen Laizit\u00e4t und der Laizismus
\nZusammenfassung
\nDer Begriff\u00a0 der Laizit\u00e4t gestaltene als ein Bestandteil der neuzeitlichen Welt bezieht sich auf die Systeme die, die Gewissenfreiheit ihrer B\u00fcrger werthalten. Im Hinsicht auf die historische Bedingtheit assoziiert man die Laizit\u00e4t mit der Trennung von Kirche und Staat. Auf dem Gegenpol gibt es den Begriff der Laizismus, der Ideologie die mit den Systemen des totalit\u00e4ren Atheismus Verbindung hat. Diese Systeme versuchen antireligi\u00f6se Vorstellung der Welt als ihre eigene Konzeption des Gutes aufzudringen. Ausschluss der Religion und Lassen sie au\u00dfer Acht im Leben der Gesellschaften und V\u00f6lkern folgt aus der Annahme einer nicht ad\u00e4quaten Idee der Laizit\u00e4t hervor, die nicht auf das historische Andenken und lebendige Tradition\u00a0 der europ\u00e4ischen V\u00f6lkern achtet. Diese oft nur als oberfl\u00e4chlischer Stereotyp befestigte Version des laizistischen Denkens, erkl\u00e4rt f\u00fcr ung\u00fcltig die konstruktive, \u00f6ffentliche Rolle der Religion in Praxis und im historischen sowie gesellschaftlichen Leben einer eigenartigen falschen Methodologie etsi Deus non daretur <\/em>erliegend. \u201cDie Offenheit\u201d des Staates sollte nicht nur in dem erscheinen, dass man die Bindung an die Gesellschaft durch den Bau ihres Wohlstandes erreichen will. Man muss doch vor allem den Bedarf an der Gleichheit zu befriedigen, das Prinzip der unbegrenzten Konkurrenz von verschiedenen Weltanschauungen abzulehnen und Menschenrechte zu respektieren. Die auf die Religion er\u00f6ffnete Laizit\u00e4t hat Vorteile bei Gestalten des \u00f6ffentlichen Geistes, weil die Religion der Hauptfaktor von Sozializierung, Erziehung und Bilden der Tugend ist. Zum guten Leben reicht nicht nur die Ethik. Es ist zweifelhaft ohne Religion die H\u00f6he des moralischen Lebens zu erreichen. Die Verk\u00fcndigung des ethischen Relativismus und die Ablehnung der Religion haben dazu beigetragen, dass die liberalen Gesellschaften im Angesicht der Bedrohung von totalit\u00e4ren Ideologien hilflos sind. Zur Zeit, eine Bedrohung ist die Krise der Wahrheitsidee und die mit ihr verbundene Abwertung der Menschenw\u00fcrde und Nihilismus.
\nS\u0142owa kluczowe<\/strong>: laicko\u015b\u0107, laicyzm, laicyzacja, neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa, pa\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/p>\n
\n[1]<\/a> Por. J. Casanova, Public Religions in the Modern World<\/em>, Chicago 1994; wyd. polskie: Religie publiczne w nowoczesnym \u015bwiecie<\/em>, Krak\u00f3w 2005, s. 33-47; V. Possenti, Religia i \u017cycie publiczne. Chrze\u015bcija\u0144stwo w dobie ponowo\u017cytnej<\/em>, Warszawa 2005, s. 33.[2]<\/a> Por. H. L\u00fcbbe, Religion nach der Aufkl\u00e4rung<\/em>, Graz, Wien, K\u00f6ln 1986.
\n[3]<\/a> G. Haarscher, Laicko\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 2004, s. 8.
\n[4]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 33.
\n[5]<\/a> S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy kszta\u0142t \u0142adu \u015bwiatowego<\/em>, Warszawa 2001, s.\u00a0497 oraz s. 44; Ch. Dawson, Dynamics of World History<\/em>, La Salle 1978, s. 128.
\n[6]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 26.
\n[7]<\/a> Tam\u017ce, s. 7.
\n[8]<\/a> Tam\u017ce, s. 27.
\n[9]<\/a> Tam\u017ce, s. 153.
\n[10]<\/a> E.W. B\u00f6ckenf\u00f6rde, Wolno\u015b\u0107- Pa\u0144stwo \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em>, Krak\u00f3w 1994.
\n[11]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 155.
\n[12]<\/a> G. Weigel, Katedra i sze\u015bcian. Europa. Stany Zjednoczone i polityka bez Boga<\/em>, Warszawa 2005.
\n[13]<\/a> W. Chrzanowski, Pa\u0144stwo demokratyczne a neutralne \u015bwiatopogl\u0105dowo<\/em>, w: Neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa pa\u0144stwa<\/em>, praca zb. pod red. E. Nowickiej-W\u0142odarczyk, Krak\u00f3w 1998, s. 9-18, s. 16.
\n[14]<\/a> Tam\u017ce, s. 16.
\n[15]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 163.
\n[16]<\/a> A. De Tocqueville, O demokracji w Ameryce<\/em>, t. 1, Krak\u00f3w-Warszawa 1996, s. 304.
\n[17]<\/a> Kard. J. Ratzinger, Moralizm polityczny i \u015bwiecko\u015b\u0107 wobec nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d, nr 2\/2005, s. 229; por. ten\u017ce, Europa Benedykta w kryzysie kultur<\/em>, Cz\u0119stochowa 2005, s.\u00a041 i ns.
\n[18]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 163-169.
\n[19]<\/a> Por. G. Haarscher, Laicko\u015b\u0107. <\/em>Ko\u015bci\u00f3\u0142, pa\u0144stwo, religia<\/em>, Warszawa 2004; J. Krukowski, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i pa\u0144stwo<\/em>, podstawy relacji prawnych<\/em>, Lublin 2000, s. 43.
\n[20]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s.159.
\n[21]<\/a> Tam\u017ce, s. 160.
\n[22]<\/a> Tam\u017ce, s. 160.
\n[23]<\/a> Tam\u017ce, s. 174-175.
\n[24]<\/a> K. Marks, Przyczynek do krytyki Heglowskiej filozofii prawa<\/em>. Wst\u0119p<\/em>, w: K. Marks, F. Engels, Wybrane pisma filozoficzne 1844-1846<\/em>, Warszawa 1949.
\n[25]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 34.
\n[26]<\/a> Tam\u017ce, s. 34.
\n[27]<\/a> O rysach nietzschezja\u0144skiej ideologii w systemie Webera pisze E.B.F. Midgley, The Ideology of Max Weber<\/em>, Aldershot 1983, za: V. Possenti, dz.cyt., s. 35.
\n[28]<\/a> Dokument Papieskiej Komisji Iustitia et PAX<\/em>, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i prawa cz\u0142owieka<\/em>, \u201eChrze\u015bcijanin w \u015awiecie\u201d, 50 (1977), nr 2, s. 12.
\n[29]<\/a> J. Krukowski, dz.cyt., s. 60.
\n[30]<\/a> Por. F. Dostojewski, Bracia Karamazow<\/em>, Warszawa 1970, t, s. 285-287.
\n[31]<\/a> Por. G. Haarscher, dz.cyt., s. 90.
\n[32]<\/a> C. Friedrich, Z. Brzezi\u0144ski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy<\/em>, New York 1969.
\n[33]<\/a> J. Krukowski, dz.cyt., s. 76.
\n[34]<\/a> Por. AAS 41 (1949), s. 334.
\n[35]<\/a> Por. S. Kowalczyk, Ocena marksizmu w Encyklice \u201eCentesimus annus\u201d<\/em>, ChS 22 (1992), nr 1, s. 67-76.
\n[36]<\/a> Por. V. Possenti, dz.cyt., s. 69.
\n[37]<\/a> Por. R. Dahrendorf, Lebensschancen. Anl\u00e4ufe zur sozialen und politischen Theorie<\/em>, Frankfurt a. M. 1979.
\n[38]<\/a> Por. V. Possenti, dz.cyt., s. 80.
\n[39]<\/a> O po\u017c\u0105danych kierunkach transformacji i ubogaceniu liberalizmu przez kontakt z my\u015bl\u0105 klasyczn\u0105 pisze V. Possenti, dz.cyt., s. 87.
\n[40]<\/a> Por. G. Haarscher, dz.cyt., s. 93-94.
\n[41]<\/a> Por. M. Gauchet, La religion dans la d\u00e9mocratie. Parcours de la la\u00efcit\u00e9<\/em>, Paris 1998, s. 21-140.
\n[42]<\/a> G. Crepaldi, Pa\u0144stwo \u015bwieckie i misja Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d nr 4, 1999, s. 683-692, 686.
\n[43]<\/a> Tam\u017ce.
\n[44]<\/a> M. Toso, \u015awiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa. Laicyzm i prawo naturalne<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d nr 3\/4\/ 2002, s. 455.
\n[45]<\/a> Por. J. Krukowski, dz.cyt., s. 102-103.
\n[46]<\/a> G. Crepaldi, art.cyt., s. 685.
\n[47]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 6.
\n[48]<\/a> Kard. J. Ratzinger, Moralizm polityczny<\/em>\u2026, s. 223.
\n[49]<\/a> Tam\u017ce, s. 221.
\n[50]<\/a> O. Chaline, Ni Pan ni S\u0142uga: Ko\u015bci\u00f3\u0142 a jednocz\u0105ca si\u0119 Europa<\/em>, \u201eCommunio\u201d, nr 4, 2005,
\ns. 3-11, tutaj, s. 4-5.
\n[51]<\/a> Tam\u017ce, s. 5.
\n[52]<\/a> E.W. B\u00f6ckenf\u00f6rde, dz.cyt.
\n[53]<\/a> J. Ratzinger, O niezbywalno\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie<\/em>, w: Ko\u015bci\u00f3\u0142 -ekumenizm \u2013 polityka<\/em>\u2026, s. 244.
\n[54]<\/a> O. Chaline, art.cyt., s. 10.
\n[55]<\/a> J. Ratzinger, Europa \u2013 dziedzictwo zobowi\u0105zuj\u0105ce chrze\u015bcijan<\/em>, w: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 ekumenizm \u2013 polityka<\/em>\u2026, s. 268-270.
\n[56]<\/a> Por. Ecclesia in <\/em>Europa<\/em>, nr 7.
\n[57]<\/a> Tam\u017ce, nr 7.
\n[58]<\/a> C. Gentili, O \u015bwiecko\u015b\u0107 w prawdzie<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d nr 1, 2004, s. 13-16.
\n[59]<\/a> V. Possenti, dz.cyt., s. 151.
\n[60]<\/a> Tam\u017ce, s. 152.
\n[61]<\/a> C. Gentili, art.cyt., s. 13-16, 14.
\n[62]<\/a> Za: tam\u017ce, s. 14.
\n[63]<\/a> F. Gentile, Religia cywilna dla Unii Europejskiej?<\/em>, \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo\u201d, nr 1\/2001, s. 17-26.
\n[64]<\/a> Jan Pawe\u0142 II, Przes\u0142anie z okazji 1200. rocznicy koronacji Karola Wielkiego<\/em>, \u201eL\u2019Osservatore Romano\u201d, wyd. polskie, nr 3, 2001, s. 7.
\n[65]<\/a> Homilia podczas mszy \u015bw. na stadionie<\/em>, Lubacz\u00f3w, 3 czerwca 1991<\/em>, w: Czwarta Pielgrzymka<\/em>, Pozna\u0144 1991, s. 117.
\n[66]<\/a> Ecclesia in Europa<\/em>, nr 117.
\n[67]<\/a> Bp M. J\u0119draszewski, Wybra\u0107 wi\u0119ksz\u0105 wolno\u015b\u0107<\/em>, Pozna\u0144 2004, s. 25-26.
\n[68]<\/a> M. Cogiel, Wychowanie przez katechez\u0119 szkoln\u0105 w dobie transformacji<\/em>, \u201eAteneum Kap\u0142a\u0144skie\u201d, nr 542.<\/p>\n

[69]<\/a> Por. ks. M. Dziewiecki, Pa\u0144stwo \u015bwiatopogl\u0105d, wychowanie<\/em>, www.opoka.org.pl\/biblioteka<\/p>\n

[70]<\/a> Wypowied\u017a na Mi\u0119dzynarodowej Konferencji \u201eWolno\u015b\u0107 religijna w jednocz\u0105cej si\u0119 Europie\u201d
\n2-4 IX 2002. M. Dziewiecki, Wychowanie: mity, ideologia i realizm<\/em>, www.opoka.org.pl\/biblioteka<\/p>\n

[71]<\/a> Jan Pawe\u0142 II, Media i wychowanie<\/em>. Przes\u0142anie papieskie do katolickiej Unii Prasy W\u0142oskiej. Watykan<\/em>, 18 kwietnia 2002. www.opoka.org.pl\/<\/a>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ks. Waldemar Kulbat Wy\u017csze Seminarium Duchowne \u0141\u00f3d\u017a Wprowadzenie Ukszta\u0142towane jako sk\u0142adnik nowoczesnego \u015bwiata poj\u0119cie laicko\u015bci odnosi si\u0119 do ustroj\u00f3w szanuj\u0105cych wolno\u015b\u0107 sumienia swoich obywateli. Laicko\u015b\u0107 ze wzgl\u0119du na uwarunkowania historyczne kojarzy si\u0119 z rozdzia\u0142em Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa. Na drugim biegunie… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[954],"tags":[479,480,481,563,609],"class_list":["post-285","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly-naukowe-ateizm","tag-laickosc","tag-laicyzacja","tag-laicyzm","tag-neutralnosc-swiatopogladowa","tag-panstwo-i-kosciol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/285","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=285"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/285\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=285"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=285"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=285"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}