{"id":223,"date":"2017-07-22T08:29:49","date_gmt":"2017-07-22T06:29:49","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=223"},"modified":"2017-07-22T08:29:49","modified_gmt":"2017-07-22T06:29:49","slug":"sprostowanie-na-temat-wolnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/sprostowanie-na-temat-wolnosci\/","title":{"rendered":"Sprostowanie na temat wolno\u015bci"},"content":{"rendered":"

Prosz\u0119 mi odpowiedzie\u0107 bez wykr\u0119t\u00f3w i bez kluczenia. Jedno czy drugie: Czy totalitaryzm jest warto\u015bci\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, czy te\u017c prof. Ko\u0142akowski pr\u00f3buje mi zrobi\u0107 wod\u0119 z m\u00f3zgu, kiedy przypisuje \u015bw. Augustynowi pogl\u0105d nast\u0119puj\u0105cy: „Doktryna augusty\u0144ska, wed\u0142ug kt\u00f3rej wolno\u015b\u0107 nie polega na mo\u017cno\u015bci wyboru mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em, ale cz\u0142owiek staje si\u0119 wolnym faktycznie wybieraj\u0105c dobro, mo\u017ce dobrze s\u0142u\u017cy\u0107 ideologiom totalitarnym. Istotnie, wed\u0142ug tej filozofii, im mniej mo\u017cliwo\u015bci wyboru posiadamy, tzn. im bardziej nasze \u017cycie jest uregulowane przez przymus, przez w\u0142adz\u0119, kt\u00f3ra wie, jak odr\u00f3\u017cni\u0107 dobro od z\u0142a, tym bardziej jeste\u015bmy wolni. Je\u015bli si\u0119 wierzy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszych uczynk\u00f3w ma znaczenie moralne – to wolno\u015b\u0107 doskona\u0142a uzyskuje idealne wcielenie w re\u017cimie, kt\u00f3ry nie pozostawia jednostkom \u017cadnego wyboru, to znaczy w pa\u0144stwie totalitarnym” („Znak” 461\/1993, s. 12-13).<\/i>
\nOkazuje si\u0119, \u017ce nawet najwi\u0119ksze ludzkie autorytety podlegaj\u0105 b\u0142\u0119dowi. Tym razem b\u0142\u0105d si\u0119 przydarzy\u0142 prof. Ko\u0142akowskiemu, kt\u00f3ry nierozwa\u017cnie zaufa\u0142 jakiemu\u015b autorowi i nie sprawdzi\u0142 przytoczonej przez siebie tezy w tekstach samego \u015bw. Augustyna. Bo \u015bw. Augustyn nie tylko czego\u015b takiego nie twierdzi\u0142, ale wyra\u017anie m\u00f3wi co\u015b przeciwnego.
\nPrzymus – naucza\u0142 Augustyn – wyklucza wolno\u015b\u0107 tak gruntownie, \u017ce sam nawet B\u00f3g nie mo\u017ce przymusi\u0107 nas do tego, \u017ceby\u015bmy co\u015b chcieli. Prawdziwie chcie\u0107 mo\u017cna bowiem tylko w spos\u00f3b wolny, tam za\u015b gdzie jest przymus, tam nie ma wolno\u015bci. Si enim cogitur, non vult: et quid absurdius, quam ut dicatur nolens velle quod bonum est<\/i> (Opus imperfectum contra Iulianum<\/i> 1,101). Cytuj\u0119 to kluczowe zdanie w oryginale, bo wypowiada w nim \u015bw. Augustyn dok\u0142adn\u0105 odwrotno\u015b\u0107 tego, co mu przypisuje Ko\u0142akowski. Po polsku odda\u0142bym je nast\u0119puj\u0105co: „Skoro kto\u015b jest przymuszany, znaczy to, \u017ce tego nie chce: i nie ma wi\u0119kszego absurdu, ni\u017c powiedzie\u0107 o kim\u015b, \u017ce nie chc\u0105c, chce jakiego\u015b dobra”.
\nKto za\u015b wyra\u017anie naucza\u0142, \u017ce nawet w perspektywie samego Boga przymus i wolno\u015b\u0107 nie mog\u0105 zla\u0107 si\u0119 w jedno, ten nie m\u00f3g\u0142by bez zaprzeczenia samemu sobie g\u0142osi\u0107, \u017ce mog\u0105 si\u0119 one uto\u017csami\u0107 w jakiej\u015b perspektywie czysto ludzkiej. Co by\u0142oby absurdem dla samego nawet Boga, tym bardziej jest absurdem dla w\u0142adzy ludzkiej, cho\u0107by sprawowanej przez ludzi \u015bwi\u0119tych i o najlepszej woli. My\u015bl \u015bw. Augustyna nie zostawia w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, \u017ce przymus i wolno\u015b\u0107 radykalnie si\u0119 wykluczaj\u0105.
\nOwszem – powiada \u015bw. Augustyn – swoj\u0105 \u0142ask\u0105 B\u00f3g mo\u017ce uleczy\u0107 nasz\u0105 wolno\u015b\u0107, tak \u017ce przestajemy chcie\u0107 z\u0142a i zaczynamy chcie\u0107 tego, co dobre. Jednak nawet \u0142aska Bo\u017ca nas do dobra nie przymusza: „Kiedy B\u00f3g kogo\u015b bez jego zas\u0142ug wspomaga [swoj\u0105 \u0142ask\u0105], cz\u0142owiek ten zwraca si\u0119 ku dobru. Nie b\u0119dzie jednak cz\u0142owiek kim\u015b dobrym, je\u015bli tego nie chce, lecz \u0142aska Bo\u017ca wspomaga go r\u00f3wnie\u017c do tego, a\u017ceby chcia\u0142 [by\u0107 kim\u015b dobrym]” (Contra duas Epistolas Pelagianorum<\/i> 1,18,36).
\n\u0141atwo wskaza\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o nieporozumienia, kt\u00f3remu uleg\u0142 mi\u0119dzy innymi prof. Ko\u0142akowski. Mianowicie dla \u015bw. Augustyna jest czym\u015b oczywistym, \u017ce B\u00f3g jest niewyobra\u017calnie bardziej wolny ni\u017c cz\u0142owiek, zarazem B\u00f3g chce tylko i wy\u0142\u0105cznie dobra, i Jego wolno\u015b\u0107 nigdy nie polega na tym, \u017ceby stawa\u0142 wobec wyboru mi\u0119dzy dobrem i z\u0142em. „Czy\u017c wi\u0119c B\u00f3g jest przymuszony do tego, \u017ceby chcie\u0107 dobra?” – pyta retorycznie Augustyn (Opus imperfectum contra Iulianum<\/i> 1,101). Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w podobny spos\u00f3b wolni s\u0105 anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci, \u017ce chc\u0105 tylko i wy\u0142\u0105cznie dobra. Jest to jednak sytuacja dok\u0142adnie przeciwstawna przymusowi: „Nawet je\u015bli jest to konieczno\u015b\u0107, nie wywiera ona przymusu na \u015bwi\u0119tych anio\u0142\u00f3w, ale napawa ich rozkosz\u0105. Ogarnie ona i nas, cho\u0107 jeszcze nie teraz” (Opus imperfectum contra Iulianum<\/i> 1,103).
\nA jednak odrobina tej wspania\u0142ej konieczno\u015bci jest nam dost\u0119pna ju\u017c teraz. Przyjemnie jest sobie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce moja wolno\u015b\u0107 wobec alkoholu osi\u0105gn\u0119\u0142a taki poziom, i\u017c nie upij\u0119 si\u0119, cho\u0107bym nawet na ca\u0142\u0105 noc zosta\u0142 zamkni\u0119ty w sklepie monopolowym. To, \u017ce alkoholik stoi wobec wyboru mi\u0119dzy zachowaniem trze\u017awo\u015bci i upiciem si\u0119 i potrafi si\u0119 powstrzyma\u0107 od wyskokowych napoj\u00f3w dopiero za cen\u0119 ponadludzkiego niemal wysi\u0142ku woli, \u015bwiadczy o tym, \u017ce jest on wobec alkoholu mniej wolny ni\u017c ja. Wi\u0119ksz\u0105 r\u00f3wnie\u017c wolno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 ma\u0142\u017conek, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 wewn\u0119trzn\u0105 niezdolno\u015b\u0107 do zdrady ma\u0142\u017ce\u0144skiej, ni\u017c ma\u0142\u017conek, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c na nowo musi wybiera\u0107 mi\u0119dzy wierno\u015bci\u0105 i niewierno\u015bci\u0105.
\nBo w og\u00f3le im bardziej jestem odporny na pokusy do z\u0142a, tym bardziej w swojej wolno\u015bci sta\u0142em si\u0119 podobny do anio\u0142\u00f3w. \u0179r\u00f3d\u0142em tej wolno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 cechuje wewn\u0119trzna niezdolno\u015b\u0107 do grzechu, jest fascynacja dobrem i zakorzenienie w dobru. I nie \u015bcierpi ta wolno\u015b\u0107 \u017cadnego przymusu, nawet tak ukrytego jak nacisk opinii publicznej ani tak subtelnego, jak moje przywi\u0105zanie do ludzkich pochwa\u0142.
\nWolno\u015b\u0107, o kt\u00f3rej teraz m\u00f3wimy, realizuje si\u0119 na takim poziomie naszych zaanga\u017cowa\u0144 moralnych i duchowych, kt\u00f3ry nie podlega regulacjom prawnym. Bo czy\u017c w og\u00f3le regulacjom prawnym mo\u017ce podlega\u0107 co\u015b, co si\u0119 dzieje we wn\u0119trzu cz\u0142owieka? Osobi\u015bcie nie mog\u0119 wyj\u015b\u0107 ze zdumienia, \u017ce my\u015bliciele tej miary co Isaac Berlin czy Leszek Ko\u0142akowski l\u0119kaj\u0105 si\u0119 jakich\u015b niekorzystnych konsekwencji prawnych, kt\u00f3re mog\u0142yby wynika\u0107 z augusty\u0144skiej nauki o wolno\u015bci. Przecie\u017c sam \u015bw. Augustyn nie formu\u0142owa\u0142 \u017cadnych – ani korzystnych, ani niekorzystnych – postulat\u00f3w prawnych, kt\u00f3re by z tej jego nauki p\u0142yn\u0119\u0142y. I nie bardzo wida\u0107, \u017ceby jakie\u015b tego rodzaju postulaty prawne w og\u00f3le by\u0142y mo\u017cliwe.
\nTo prawda, \u017ce z augusty\u0144skiego uj\u0119cia wolno\u015bci jako naszego zakorzenienia w dobru i panowania nad nami\u0119tno\u015bciami wynikaj\u0105 wa\u017cne postulaty praktyczne. S\u0105 to jednak postulaty moralne, nie prawne. Sprowadzaj\u0105 si\u0119 w gruncie rzeczy do jednego: nie wolno nam lekcewa\u017cy\u0107 sobie grzechu! Istnieje bowiem co\u015b takiego, jak niewola grzechu, kt\u00f3ra si\u0119 pog\u0142\u0119bia przez ka\u017cdy grzech nast\u0119pny. Je\u015bli wybieraj\u0105c z\u0142o, dokonujemy aktu wolno\u015bci, to ma on w sobie co\u015b dla wolno\u015bci samob\u00f3jczego: czyni\u0105c z\u0142o, wpl\u0105tujemy si\u0119 w nie i stajemy si\u0119 \u0142atwiej dost\u0119pni dla z\u0142a nast\u0119pnego. Szczeg\u00f3lnie gro\u017an\u0105 kar\u0105 za grzech – m\u00f3wi\u0142 Augustyn – jest to, \u017ce cz\u0142owiek nie potrafi ju\u017c powstrzyma\u0107 si\u0119 od grzechu nast\u0119pnego.
\nTajemnic\u0119 wolno\u015bci Boga oraz naszego – dzi\u0119ki \u0142asce Bo\u017cej – stopniowego upodobniania si\u0119 do Boga w Jego wolno\u015bci szczeg\u00f3lnie jasno przedstawia \u015bw. Augustyn pod sam koniec Pa\u0144stwa Bo\u017cego<\/i> (22,30,3): „Je\u015bli wybrani nie b\u0119d\u0105 mogli odczuwa\u0107 upodobania do grzechu, nie znaczy to, \u017ce odj\u0119ta im b\u0119dzie wolna wola. Przeciwnie, stanie si\u0119 ona jeszcze bardziej wolna, jako uwolniona od poci\u0105gu do grzechu i doprowadzona do niezmiennego rozkoszowania si\u0119 niegrzeszeniem. Pierwsza bowiem wola, dana cz\u0142owiekowi, gdy na pocz\u0105tku by\u0142 on stworzony jako prawy, mog\u0142a wprawdzie nie grzeszy\u0107, ale mog\u0142a te\u017c grzeszy\u0107; ta za\u015b, ostatnia, b\u0119dzie tym pot\u0119\u017cniejsza, i\u017c zgo\u0142a grzeszy\u0107 nie potrafi. Ale i to b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c skutkiem Bo\u017cego daru, nie za\u015b wynikiem jej w\u0142asnej natury. Inna to bowiem rzecz by\u0107 Bogiem, a inna by\u0107 uczestnikiem Boga. B\u00f3g z natury nie mo\u017ce grzeszy\u0107, natomiast uczestnik Boga od Niego w\u0142a\u015bnie otrzymuje to, i\u017c nie mo\u017ce grzeszy\u0107. Nale\u017ca\u0142o te\u017c zachowa\u0107 pewne stopniowanie tego daru Bo\u017cego: da\u0107 najpierw tak\u0105 woln\u0105 wol\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rej cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 nie grzeszy\u0107, na ko\u0144cu za\u015b tak\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej nie m\u00f3g\u0142 grzeszy\u0107 – pierwsz\u0105, aby mog\u0142a sobie zdoby\u0107 zas\u0142ugi, ostatni\u0105, by mog\u0142a odebra\u0107 nagrod\u0119”.
\nO. Jacek Salij OP,\u00a0Nadzieja poddawana pr\u00f3bom,
\nW drodze \u2013\u00a0Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikan\u00f3w
\n