{"id":1880,"date":"2018-05-08T21:12:42","date_gmt":"2018-05-08T19:12:42","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=1880"},"modified":"2018-05-08T21:12:42","modified_gmt":"2018-05-08T19:12:42","slug":"atenagoras-arystydes-hymny-gloria-i-phos-hilaron-oraz-apokryfy-o-bogu-w-trojcy-swietej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/atenagoras-arystydes-hymny-gloria-i-phos-hilaron-oraz-apokryfy-o-bogu-w-trojcy-swietej\/","title":{"rendered":"Atenagoras, Arystydes, Hymny Gloria i Phos Hilaron oraz apokryfy o Bogu w Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej"},"content":{"rendered":"
\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\nSpu\u015bcizn\u0105 drugiego wieku chrze\u015bcija\u0144stwa s\u0105 mi\u0119dzy innymi teksty i osoby, kt\u00f3rym niewiele uwagi po\u015bwi\u0119caj\u0105 antytrynitarze w kwestii nauki o Bogu w Tr\u00f3jcy \u015aw. Zaliczymy do nich dw\u00f3ch apologet\u00f3w z Aten tzn. Atenagorasa (II w.) i Arystydesa (II w.) oraz dwa anonimowe hymny wczesnochrze\u015bcija\u0144skie:\u00a0Gloria<\/em>\u00a0i\u00a0Phos Hilaron<\/em>.<\/p>\n

Poni\u017cej powiemy co m\u00f3wi\u0105 o Bogu w Tr\u00f3jcy \u015aw. interesuj\u0105ce nas pisma.<\/p>\n

Atenagoras z Aten<\/strong><\/p>\n

Atenagoras (II w.) to apologeta wczesnochrze\u015bcija\u0144ski, z kt\u00f3rego pism \u015awiadkowie Jehowy nie zacytowali ani jednego fragmentu (!) m\u00f3wi\u0105cego o Tr\u00f3jcy \u015aw. Oto co o nim napisali w swym artykule pt. \u201eCzy apologeci g\u0142osili dogmat o Tr\u00f3jcy?\u201d:<\/p>\n

\u201eDo apologet\u00f3w pisz\u0105cych po grecku nale\u017celi: Justyn M\u0119czennik, Tacjan, Atenagoras, Teofil i Klemens Aleksandryjski, po \u0142acinie za\u015b – Tertulian. Czy krzewili g\u0142oszony dzi\u015b w chrze\u015bcija\u0144stwie dogmat o Tr\u00f3jcy, to znaczy pogl\u0105d, \u017ce w Bogu istniej\u0105 trzy r\u00f3wne sobie osoby (Ojciec, Syn i Duch \u015awi\u0119ty), z kt\u00f3rych ka\u017cda jest prawdziwym Bogiem, a jednak nie ma trzech Bog\u00f3w, lecz jest tylko jeden?\u201d (Stra\u017cnica Nr 7, 1992 s. 24).<\/p>\n

\u201eNawet je\u015bli Klemens czasami zdaje si\u0119 wykracza\u0107 poza biblijn\u0105 nauk\u0119 o Jezusie, nigdzie nie wspomina o Tr\u00f3jcy z\u0142o\u017conej z trzech r\u00f3wnych os\u00f3b w jednym Bogu. Apologeci: Tacjan, Teofil i Atenagoras, kt\u00f3rzy \u017cyli mniej wi\u0119cej w czasach Justyna i Klemensa, mieli zbli\u017cone pogl\u0105dy. Lamson pisze, \u017ce \u2018nie byli lepszymi zwolennikami Tr\u00f3jcy ni\u017c sam Justyn; nie wierzyli w niepodzieln\u0105 Triad\u0119 r\u00f3wnych os\u00f3b, lecz nauczali doktryny ca\u0142kowicie sprzecznej z tym dogmatem\u2019.\u201d (Stra\u017cnica Nr 7, 1992 s. 28).<\/p>\n

Oto za\u015b nauka Atenagorasa:<\/p>\n

Fragmenty trynitarne<\/strong><\/p>\n

Pomimo, \u017ce Atenagoras m\u00f3wi o trzech osobach Bo\u017cych, to jak zobaczymy w ostatnim cytowanym fragmencie, nie zapomina on o tym, \u017ce jest jeden B\u00f3g. Uczy wi\u0119c Atenagoras o Tr\u00f3jcy \u015aw.<\/p>\n

\u201eKt\u00f3\u017c wi\u0119c nie zdziwi\u0142by si\u0119 us\u0142yszawszy, \u017ce ateistami nazywani s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy uznaj\u0105 Boga-Ojca, Boga-Syna i Ducha \u015awi\u0119tego oraz ucz\u0105 o Ich pot\u0119dze w jedno\u015bci i Ich odr\u0119bno\u015bci w zakresie funkcji?\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 10).<\/p>\n

\u201eMy natomiast, kt\u00f3rzy obecne \u017cycie uznajemy za rzecz ma\u0142o wa\u017cn\u0105, a zwa\u017camy jedynie na to, by pozna\u0107 prawdziwego Boga i Jego S\u0142owo (Logos), by zrozumie\u0107, na czym polega jedno\u015b\u0107 Syna i Ojca oraz wsp\u00f3lnota Ojca i Syna, czym jest Duch, na czym polega ich jedno\u015b\u0107 oraz odr\u0119bno\u015b\u0107 istot zjednoczonych – Ducha, Syna i Ojca\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 12).<\/p>\n

\u201eJak bowiem m\u00f3wimy o Bogu, o Jego Synu-S\u0142owie i o Duchu \u015awi\u0119tym, istotach stanowi\u0105cych jedno\u015b\u0107 w zakresie mocy, a rozdzielonych w zakresiem funkcji na Ojca, Syna i Ducha – bo Syn jest Rozumem, S\u0142owem i M\u0105dro\u015bci\u0105 Ojca, Duch za\u015b Jego emanacj\u0105, jak \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra promieniuje z ognia…\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 24).<\/p>\n

\u201eJe\u015bli tedy nie jest ateist\u0105 Platon, kt\u00f3ry pojmuje Boga, Stw\u00f3rc\u0119 wszechrzeczy, jako istot\u0119 jedn\u0105 i nie stworzon\u0105, to i my nie jeste\u015bmy ateistami, skoro z ca\u0142ym przekonaniem za Boga uznajemy ow\u0105 Istot\u0119, kt\u00f3ra stworzy\u0142a wszystko swoim S\u0142owem (Logosem) i kt\u00f3ra Duchem swoim wszystko ogarnia\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 6).<\/p>\n

\u201eZnamy r\u00f3wnie\u017c Syna Bo\u017cego. A niechaj nikt nie uwa\u017ca za rzecz \u015bmieszn\u0105, i\u017c B\u00f3g ma Syna. Nie my\u015blimy bowiem o Bogu Ojcu i o Synu tak jak to w mitach opowiadaj\u0105 poeci, kt\u00f3rzy przedstawiaj\u0105 bog\u00f3w wcale nie lepszych od ludzi. Syn Bo\u017cy jest S\u0142owem (Logosem) Ojca w idei i energii; dla Niego i przez Niego wszystko si\u0119 sta\u0142o, bo Ojciec i Syn stanowi\u0105 jedno\u015b\u0107. Syn jest w Ojcu, a Ojciec w Synu dzi\u0119ki jedno\u015bci i mocy Ducha, zatem Syn Bo\u017cy jest Rozumem i S\u0142owem Ojca\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 10).<\/p>\n

\u201eJe\u015bli za\u015b powodowani wasz\u0105 nadzwyczajn\u0105 inteligencj\u0105 pragniecie rozwa\u017cy\u0107, kim jest Syn, powiem kr\u00f3tko: jest On pierwszym potomkiem Ojca, nie jako istota stworzona (B\u00f3g bowiem od pocz\u0105tku b\u0119d\u0105c wiecznym Rozumem posiada\u0142 w sobie S\u0142owo-Logos, bo odwiecznie jest istot\u0105 rozumn\u0105), lecz jako byt, kt\u00f3ry od Ojca si\u0119 wywodzi, aby sta\u0107 si\u0119 ide\u0105 i energi\u0105 wszystkich rzeczy materialnych (…) A przecie\u017c powiadamy ponadto, \u017ce Duch \u015awi\u0119ty, kt\u00f3ry dzia\u0142a\u0142 w prorokach, jest emanacj\u0105 Boga, bo emanuje z Niego i powraca do\u0144 jak promie\u0144 s\u0142o\u0144ca…\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 10).<\/p>\n

Oto s\u0142owa Atenagorasa, \u017ce jest jeden B\u00f3g, cho\u0107 uczy on o trzech osobach Bo\u017cych:<\/p>\n

\u201eSkoro wi\u0119c niemal wszyscy, kt\u00f3rzy zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad zasadami wszechrzeczy, nawet wbrew swej woli zgadzaj\u0105 si\u0119 na to, \u017ce istnieje jedno B\u00f3stwo, a i my z ca\u0142\u0105 moc\u0105 twierdzimy, \u017ce Bogiem jest istota, kt\u00f3ra ten \u015bwiat urz\u0105dzi\u0142a, to dlaczego im wolno m\u00f3wi\u0107 i pisa\u0107 o Bogu, co tylko zechc\u0105, nas za\u015b \u015bciga prawo, chocia\u017c potrafimy za pomoc\u0105 prawdziwych dowod\u00f3w i argument\u00f3w udowodni\u0107 to, co my\u015blimy i w co szczerze wierzymy – \u017ce mianowicie B\u00f3g jest jeden?\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 7).<\/p>\n

Jezus Bogiem<\/strong><\/p>\n

Atenagoras m\u00f3wi w pi\u015bmie swym o Chrystusie Bogu.<\/p>\n

\u201eW miar\u0119 naszych mo\u017cliwo\u015bci, cho\u0107 mo\u017ce nie tak jak by nale\u017ca\u0142o, dowiedli\u015bmy, \u017ce nie jeste\u015bmy ateistami, skoro za Boga uznajemy Stw\u00f3rc\u0119 wszechrzeczy oraz S\u0142owo, kt\u00f3re jest u Niego\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 30).<\/p>\n

\u201eKt\u00f3\u017c wi\u0119c nie zdziwi\u0142by si\u0119 us\u0142yszawszy, \u017ce ateistami nazywani s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy uznaj\u0105 Boga-Ojca, Boga-Syna i Ducha \u015awi\u0119tego oraz ucz\u0105 o Ich pot\u0119dze w jedno\u015bci i Ich odr\u0119bno\u015bci w zakresie funkcji?\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 10).<\/p>\n

Poni\u017cej zobaczymy, \u017ce cho\u0107 Atenagoras nazywa Boga Ojca M\u0105dro\u015bci\u0105 i Rozumem to tych samych okre\u015ble\u0144 u\u017cywa te\u017c w stosunku do Syna, a to te\u017c \u015bwiadczy o B\u00f3stwie Chrystusa.<\/p>\n

\u201eB\u00f3g bowiem jest wszystkim dla siebie, jest niedost\u0119pn\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105, doskona\u0142ym \u015bwiatem, Duchem, M\u0105dro\u015bci\u0105 i Rozumem\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 16).<\/p>\n

\u201eJak bowiem m\u00f3wimy o Bogu, o Jego Synu-S\u0142owie i o Duchu \u015awi\u0119tym, istotach stanowi\u0105cych jedno\u015b\u0107 w zakresie mocy, a rozdzielonych w zakresiem funkcji na Ojca, Syna i Ducha – bo Syn jest Rozumem, S\u0142owem i M\u0105dro\u015bci\u0105 Ojca, Duch za\u015b Jego emanacj\u0105, jak \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra promieniuje z ognia…\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 24).<\/p>\n

Atenagoras m\u00f3wi te\u017c, \u017ce Syn Bo\u017cy jest z Ojcem wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem wszystkiego i \u017ce nie mo\u017cna Ich obu roz\u0142\u0105cza\u0107.<\/p>\n

\u201etak te\u017c wszystko podlega Bogu i Jego S\u0142owu (Logosowi), kt\u00f3re uznajemy za nieroz\u0142\u0105cznego z Nim Syna\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 18).<\/p>\n

\u201ePan mnie stworzy\u0142\u201d Prz 8:22<\/strong><\/p>\n

Antytrynitarze czasem przywo\u0142uj\u0105 Atenagorasa jako tego, kt\u00f3ry stosuje do Jezusa tekst Prz 8:22 (np. \u015awiadkowie Jehowy patrz ich \u201e\u2018Wieczyste zamierzenie\u2019 Bo\u017ce odnosi teraz triumf dla dobra cz\u0142owieka\u201d 1978 s. 27). Sugeruj\u0105 przez to, \u017ce naucza\u0142 on o stworzeniu Syna, tak jak oni. Tymczasem Atenagoras m\u00f3wi o odwiecznym istnieniu Syna i wr\u0119cz zaprzecza by by\u0142 On stworzeniem. Oto jego s\u0142owa:<\/p>\n

\u201eJe\u015bli za\u015b powodowani wasz\u0105 nadzwyczajn\u0105 inteligencj\u0105 pragniecie rozwa\u017cy\u0107, kim jest Syn, powiem kr\u00f3tko: jest On pierwszym potomkiem Ojca, nie jako istota stworzona (B\u00f3g bowiem od pocz\u0105tku b\u0119d\u0105c wiecznym Rozumem posiada\u0142 w sobie S\u0142owo-Logos, bo odwiecznie jest istot\u0105 rozumn\u0105), lecz jako byt, kt\u00f3ry od Ojca si\u0119 wywodzi, aby sta\u0107 si\u0119 ide\u0105 i energi\u0105 wszystkich rzeczy materialnych, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 w spoczynku jako pozbawiona przymiot\u00f3w natura i bezu\u017cyteczna ziemia, i w kt\u00f3rych cz\u0105stki ci\u0119\u017csze przemieszane by\u0142y z l\u017cejszymi. Z teori\u0105 tak\u0105 wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105 s\u0142owa proroczego Ducha: \u2018Pan bowiem – powiada on – stworzy\u0142 mnie jako pocz\u0105tek dr\u00f3g swoich dla dzie\u0142 swoich\u2019 [Prz 8:22]\u2019. A przecie\u017c powiadamy ponadto, \u017ce Duch \u015awi\u0119ty, kt\u00f3ry dzia\u0142a\u0142 w prorokach, jest emanacj\u0105 Boga, bo emanuje z Niego i powraca do\u0144 jak promie\u0144 s\u0142o\u0144ca (…) B\u00f3g, za po\u015brednictwem S\u0142owa (Logosu), kt\u00f3re od Boga pochodzi, ustanowi\u0142 je i rozmie\u015bci\u0142 [dotyczy anio\u0142\u00f3w]\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 10).<\/p>\n

Jak widzimy fragment ten uczy o odwieczno\u015bci S\u0142owa i ma na dodatek charakter trynitarny, bo m\u00f3wi te\u017c o Duchu \u015aw.<\/p>\n

Popatrzmy jeszcze na komentarz tych s\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry przekaza\u0142 nam J. N. D. Kelly, kt\u00f3rego \u015awiadkowie Jehowy lubi\u0105 czasem przywo\u0142ywa\u0107 w kwestii Tr\u00f3jcy \u015aw. (np. Stra\u017cnica Nr 3, 1992 s. 22). Oto jego s\u0142owa:<\/p>\n

\u201e\u017beby uczyni\u0107 swe rozumowanie ja\u015bniejszym, Atenagoras nast\u0119pnie zauwa\u017ca, \u017ce Logos b\u0119d\u0105c potomkiem Boga nigdy faktycznie nie zaczyna\u0142 istnie\u0107 (ouch hos gen\u00f3menon<\/em>), \u2018B\u00f3g bowiem od pocz\u0105tku b\u0119d\u0105c wiecznym Rozumem, posiada\u0142 w sobie S\u0142owo-Logos (l\u00f3gon<\/em>), bo odwiecznie jest istot\u0105 rozumn\u0105\u2019 (aidios logik\u00f3s<\/em>). Poprawniejszym wyja\u015bnieniem by\u0142oby, \u017ce On \u2018przyszed\u0142\u2019 (proelth\u00f3n<\/em>: znowu my\u015bl o\u00a0log\u00f3s propherik\u00f3s<\/em>) na \u015bwiat bezkszta\u0142tnej materii jako stanowi\u0105ca pierwowz\u00f3r my\u015bli tw\u00f3rcza si\u0142a. Na poparcie tego cytuje Ksi\u0119g\u0119 Przys\u0142\u00f3w, 8, 22: \u2018Pan mnie stworzy\u0142 na pocz\u0105tku swych dr\u00f3g dla swych dzie\u0142\u2019, nie podkre\u015blaj\u0105c jednak\u017ce czasownika \u2018stworzy\u0142\u2019.\u201d (\u201ePocz\u0105tki doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d J. N. D. Kelly, t\u0142um. J. Mruk\u00f3wna, Warszawa 1988, s. 83).<\/p>\n

Osobowo\u015b\u0107 Ducha \u015awi\u0119tego<\/strong><\/p>\n

Poni\u017cej zobaczymy, \u017ce Atenagoras, pomimo i\u017c nazywa Ducha \u015aw. \u201eemanacj\u0105\u201d, to u\u017cywa w stosunku do Niego okre\u015ble\u0144, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 widzie\u0107 w Nim osob\u0119 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 obok Ojca i Syna.<\/p>\n

\u201eMy natomiast, kt\u00f3rzy obecne \u017cycie uznajemy za rzecz ma\u0142o wa\u017cn\u0105, a zwa\u017camy jedynie na to, by pozna\u0107 prawdziwego Boga i Jego S\u0142owo (Logos), by zrozumie\u0107, na czym polega jedno\u015b\u0107 Syna i Ojca oraz wsp\u00f3lnota Ojca i Syna, czym jest Duch, na czym polega ich jedno\u015b\u0107 oraz odr\u0119bno\u015b\u0107 istot zjednoczonych – Ducha, Syna i Ojca\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 12).<\/p>\n

\u201eJak bowiem m\u00f3wimy o Bogu, o Jego Synu-S\u0142owie i o Duchu \u015awi\u0119tym, istotach stanowi\u0105cych jedno\u015b\u0107 w zakresie mocy, a rozdzielonych w zakresiem funkcji na Ojca, Syna i Ducha – bo Syn jest Rozumem, S\u0142owem i M\u0105dro\u015bci\u0105 Ojca, Duch za\u015b Jego emanacj\u0105, jak \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra promieniuje z ognia…\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 24).<\/p>\n

\u201eMy natomiast jako gwarancj\u0119 tego, co my\u015blimy i w co wierzymy, mamy prorok\u00f3w, kt\u00f3rzy opowiadali o Bogu i o sprawach Bo\u017cych natchnieni przez Ducha Bo\u017cego. R\u00f3wnie\u017c wy, kt\u00f3rzy przewy\u017cszacie innych ludzi inteligencj\u0105 i pobo\u017cno\u015bci\u0105 wzgl\u0119dem prawdziwego B\u00f3stwa, mo\u017cecie stwierdzi\u0107, \u017ce niedorzeczno\u015bci\u0105 jest odrzuca\u0107 wiar\u0119 w Ducha Bo\u017cego, kt\u00f3ry usta prorok\u00f3w porusza\u0142 niczym instrumenty muzyczne, a ufa\u0107 ludzkim mniemaniom\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 7).<\/p>\n

\u201enieobce s\u0105 wypowiedzi Moj\u017cesza, Izajasza, Jeremiasza i pozosta\u0142ych prorok\u00f3w, kt\u00f3rzy w uniesieniu, dzi\u0119ki inspiracji Ducha Bo\u017cego g\u0142osili w swoich pismach to, czym zostali natchnieni, bo Duch pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 nimi jak flecista, kt\u00f3ry dmie we flet\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 9).<\/p>\n

Patrz te\u017c powy\u017cej \u201eFragmenty trynitarne\u201d.<\/p>\n

Na koniec zacytujmy kilka zda\u0144 na powy\u017cszy temat, kt\u00f3re napisa\u0142 dominikanin J. Salij, omawiaj\u0105c broszur\u0119 \u015awiadk\u00f3w Jehowy pt. \u201eCzy wierzy\u0107 w Tr\u00f3jc\u0119?\u201d (1989).<\/p>\n

\u201eOt\u00f3\u017c w samym \u015brodku strony 7, po\u015bwi\u0119conej Ojcom przednicejskim, wyeksponowano w broszurze zdanie: \u2018Nie ma \u017cadnego dowodu, aby kt\u00f3rykolwiek spo\u015br\u00f3d \u015bwi\u0119tych pisarzy cho\u0107by domy\u015bla\u0142 si\u0119 istnienia [Tr\u00f3jcy] w Panu Bogu\u2019. Oj, oj – pomy\u015bla\u0142em sobie, zobaczywszy to zdanie – to ju\u017c nie jest propaganda, to jest m\u00f3wienie w \u017cywe oczy, i\u017c rzeczy si\u0119 maj\u0105 odwrotnie, ni\u017c si\u0119 maj\u0105 naprawd\u0119. Przecie\u017c natychmiast pokaza\u0142bym autorowi tej broszury\u00a0Wyznanie wiary<\/em>\u00a0zmar\u0142ego ok. 270 roku Grzegorza Cudotw\u00f3rcy: \u2018Jeden jest B\u00f3g, Ojciec S\u0142owa \u017cywego, osobowej M\u0105dro\u015bci, mowy i obrazu Przedwiecznego. Jeden te\u017c Pan, jedyny z jedynego, B\u00f3g z Boga, odbicie i obraz B\u00f3stwa, S\u0142owo dzia\u0142aj\u0105ce, M\u0105dro\u015b\u0107 ogarniaj\u0105ca istot\u0119 wszystkich rzeczy, Moc powo\u0142uj\u0105ca do bytu wszelkie stworzenie, prawdziwy Syn prawdziwego Boga, niezniszczalny z niezniszczalnego, nie\u015bmiertelny z nie\u015bmiertelnego, wieczny z wiecznego. I jeden Duch \u015awi\u0119ty maj\u0105cy istnienie z Boga, a kt\u00f3ry i przez Syna objawi\u0142 si\u0119 ludziom. Doskona\u0142y obraz Syna doskona\u0142ego, \u017bycie i przyczyna \u017cycia, \u0179r\u00f3d\u0142o \u015bwi\u0119te, \u015awi\u0119to\u015b\u0107 daj\u0105ca u\u015bwi\u0119cenie. W Nim objawia si\u0119 B\u00f3g Ojciec, kt\u00f3ry jest ponad wszystkim i we wszystkim i B\u00f3g Syn, kt\u00f3ry jest przez wszystko. Tr\u00f3jca doskona\u0142a, niepodzielna i nieodmienna w chwale, wieczno\u015bci i kr\u00f3lowaniu. W Tr\u00f3jcy nie ma nic stworzonego, nic s\u0142u\u017cebnego, nic dodanego, czego by przedtem nie by\u0142o, a dopiero p\u00f3\u017aniej przyby\u0142o. Tak wi\u0119c nigdy nie brakowa\u0142o Ojcu Syna, ani Synowi Ducha, ale zawsze ta sama Tr\u00f3jca nieodwracalna i nieodmienna\u2019.<\/p>\n

Za\u015b prawie sto lat wcze\u015bniej, w roku 177, Atenagoras, w dzie\u0142ku pt.\u00a0Suplika w obronie chrze\u015bcijan<\/em>\u00a0[inaczej \u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d] (rozdz. 10), napisa\u0142: \u2018Niech nikt nie uwa\u017ca za rzecz \u015bmieszn\u0105, \u017ce B\u00f3g ma Syna. Nie pojmujemy przecie\u017c Boga i Ojca i Syna, tak jak wasi poeci, co tworz\u0105 mity o bogach nie lepszych od ludzi, lecz Syn Bo\u017cy jest S\u0142owem Ojca w idei i dzia\u0142aniu. Przez Niego bowiem wszystko si\u0119 sta\u0142o, bo Ojciec i Syn jedno s\u0105. Skoro Syn jest w Ojcu, a Ojciec w Synu jedno\u015bci\u0105 i moc\u0105 Ducha, to Syn jest my\u015bl\u0105 i s\u0142owem Ojca. (…) I kt\u00f3\u017c nie zdziwi si\u0119, gdy us\u0142yszy, \u017ce nazywaj\u0105 nas ateistami, gdy przecie\u017c wierzymy w Boga Ojca i Boga Syna, i Ducha \u015awi\u0119tego, i wykazujemy ich pot\u0119g\u0119 w zjednoczeniu i w pochodzeniu r\u00f3\u017cnic\u0119?\u2019.<\/p>\n

Ani Grzegorza, ani Atenagorasa autor przes\u0142anej przez Pana broszury nie wspomina. Zgoda – my\u015bl\u0119 sobie – mo\u017ce o nich nie s\u0142ysza\u0142, mo\u017ce ich tekst\u00f3w nie zauwa\u017cy\u0142. Ale czytam ja, co ma on do powiedzenia na temat nauki Ojc\u00f3w przednicejskich i przecieram oczy ze zdumienia. Wylicza on imiennie sze\u015bciu czcigodnych nauczycieli pierwszego chrze\u015bcija\u0144stwa – Justyna, Ireneusza, Klemensa z Aleksandrii, Tertuliana, Hipolita i Orygenesa – i wbrew oczywistej wymowie ich dzie\u0142 wmawia im co\u015b dok\u0142adnie odwrotnego ni\u017c to, czego oni nauczali. O tym, \u017ceby autor broszury mia\u0142 zrozumienie dla tego, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 prawdy wiary w miar\u0119 up\u0142ywu czasu mo\u017ce si\u0119 pog\u0142\u0119bia\u0107 i dojrzewa\u0107 – nie ma nawet co marzy\u0107\u201d (\u201eNadzieja poddawana pr\u00f3bom\u201d, rozdz. \u2018Odn\u00f3wmy w sobie prawd\u0119 o Tr\u00f3jjedynym Bogu!\u2019 J. Salij OP, Pozna\u0144 1995, s. 189-190).<\/p>\n

Arystydes z Aten<\/strong><\/p>\n

Arystydes (II w.) jest apologet\u0105 wczesnochrze\u015bcija\u0144skim, kt\u00f3remu \u015awiadkowie Jehowy nie po\u015bwi\u0119cili nawet jednego zdania, czy w Stra\u017cnicach Nr 2 i 4 z 1992 r., czy w broszurze pt. \u201eCzy wierzy\u0107 w Tr\u00f3jc\u0119?\u201d (1989), gdzie podejmuj\u0105 problematyk\u0119 Tr\u00f3jcy \u015aw.<\/p>\n

Pisarz ten w swej \u201eApologii\u201d, powszechnie datowanej na ok. 140 rok, cho\u0107 niekt\u00f3rzy uczeni uwa\u017caj\u0105 nawet, \u017ce powsta\u0142a ona w roku 124-125, uczy\u0142 o B\u00f3stwie Chrystusa oraz zamie\u015bci\u0142 teksty trynitarne (\u201ePierwsi Apologeci Greccy\u201d t\u0142um. Ks. L. Misiarczyk, Krak\u00f3w 2004, s. 121-2).<\/p>\n

O Arystydesie\u00a0Martyrologium rzymskie<\/em>\u00a0(31) podaje:<\/p>\n

\u201eW Atenach \u015bwi\u0119ty Arystydes, bardzo s\u0142awny dzi\u0119ki swej wierze i m\u0105dro\u015bci, przedstawi\u0142 cesarzowi Hadrianowi pismo o religii chrze\u015bcija\u0144skiej, wyja\u015bniaj\u0105c nasz\u0105 nauk\u0119 oraz wykazuj\u0105c jasno w obecno\u015bci samego cesarza, \u017ce tylko Jezus Chrystus jest Bogiem\u201d (\u201ePierwsi Apologeci Greccy\u201d t\u0142um. Ks. L. Misiarczyk, Krak\u00f3w 2004, s. 118).<\/p>\n

Oto za\u015b jego nauka przedstawiona w \u201eApologii\u201d:<\/p>\n

\u201echrze\u015bcijanie wreszcie wzi\u0119li sw\u0105 religi\u0119 od Jezusa Chrystusa, kt\u00f3rego nazywaj\u0105 Synem Bo\u017cym, g\u0142osz\u0105c, \u017ce to sam B\u00f3g zst\u0105pi\u0142 z nieba na ziemi\u0119: wzi\u0105wszy cia\u0142o z dziewicy hebrajskiej, zamieszka\u0142 jako Syn Bo\u017cy w jednej z c\u00f3rek ludzkich, o czym dok\u0142adniej mo\u017cecie si\u0119 sami dowiedzie\u0107 czytaj\u0105c ich Ewangeli\u0119 niedawno napisan\u0105\u201d (\u201eApologia\u201d 2:4 – tekst syryjski).<\/p>\n

\u201eChrze\u015bcijanie natomiast bior\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek od Pana Jezusa Chrystusa. Wyznaj\u0105 w Duchu \u015awi\u0119tym, \u017ce jest On Synem Boga Najwy\u017cszego; zst\u0105pi\u0142 z nieba dla zbawienia ludzi i zosta\u0142 zrodzony ze \u015bwi\u0119tej Dziewicy, bez udzia\u0142u nasienia i nieska\u017cony, przyj\u0105\u0142 cia\u0142o i ukaza\u0142 si\u0119 ludziom, aby odst\u0105pili od b\u0142\u0119du politeizmu\u201d (\u201eApologia\u201d 15:1 – tekst grecki).<\/p>\n

\u201eChrze\u015bcijanie s\u0105 wi\u0119c tymi, kt\u00f3rzy ze wszystkich lud\u00f3w na ziemi znale\u017ali prawd\u0119: uznaj\u0105 bowiem Boga, Tw\u00f3rc\u0119 i Stworzyciela wszystkiego przez Syna Jednorodzonego i Ducha \u015awi\u0119tego, i opr\u00f3cz Niego nie czcz\u0105 \u017cadnego innego boga\u201d (\u201eApologia\u201d 15:3 – tekst grecki).<\/p>\n

Hymn\u00a0Gloria<\/em><\/strong><\/p>\n

Jak najbardziej trynitarny charakter ma hymn\u00a0Gloria<\/em>\u00a0(\u201eChwa\u0142a na wysoko\u015bci Bogu\u201d), wszystkim znany z odmawiania podczas Mszy \u015aw. Wprowadzony on zosta\u0142 do liturgii przez \u015bw. Telesfora, papie\u017ca w latach 125-36 (\u201ePatrologia\u201d ks. dr J. Czuj, Pozna\u0144 1953, s. 32). Mo\u017ce wi\u0119c dlatego \u015awiadkowie Jehowy nie wspominaj\u0105 tej modlitwy wcale w swych publikacjach, gdy m\u00f3wi\u0105 o Tr\u00f3jcy \u015aw.<\/p>\n

Hymn ten zawiera mi\u0119dzy innymi takie oto s\u0142owa s\u0142awi\u0105ce Tr\u00f3jc\u0119 \u015aw.:<\/p>\n

\u201eChwalimy Ci\u0119, B\u0142ogos\u0142awimy Ci\u0119, Wielbimy Ci\u0119, Wys\u0142awiamy Ci\u0119, Dzi\u0119ki Ci sk\u0142adamy, bo wielka jest chwa\u0142a Twoja, Panie Bo\u017ce, Kr\u00f3lu Nieba, Bo\u017ce Ojcze wszechmog\u0105cy, Panie, Synu Jednorodzony, Jezu Chryste, Panie Bo\u017ce, Baranku Bo\u017cy, Synu Ojca (…) Albowiem tylko Ty\u015b jest \u015awi\u0119ty, tylko Ty\u015b jest Panem, tylko Ty\u015b Najwy\u017cszy, Jezu Chryste z Duchem \u015awi\u0119tym w chwale Boga Ojca, Amen\u201d.<\/p>\n

Jednak pocz\u0105tkowo hymn ten zawiera\u0142 te\u017c szczeg\u00f3ln\u0105 i wyra\u017aniejsz\u0105 adoracj\u0119 dla Ducha \u015aw. (\u201eEncyklopedia Katolicka\u201d Tom 5, 1989 Lublin, has\u0142o \u2018Gloria\u2019). S\u0142owa dotycz\u0105ce Jego osoby, kt\u00f3re przytoczymy, zachowa\u0142y si\u0119 np. w Septuagincie (\u201eOdy\u201d 14:15). Oto pierwotny fragment tekstu:<\/p>\n

\u201eChwalimy Ci\u0119, B\u0142ogos\u0142awimy Ci\u0119, Wielbimy Ci\u0119, Wys\u0142awiamy Ci\u0119, Dzi\u0119ki Ci sk\u0142adamy, bo wielka jest chwa\u0142a Twoja, Panie Bo\u017ce, Kr\u00f3lu Nieba, Bo\u017ce Ojcze wszechmog\u0105cy, Panie, Synu Jednorodzony, Jezu Chryste i Duchu \u015awi\u0119ty, Panie Bo\u017ce…\u201d<\/p>\n

Jak z powy\u017cszych s\u0142\u00f3w wida\u0107, w pierwszych wiekach chrze\u015bcija\u0144stwa oddawano r\u00f3wn\u0105 cze\u015b\u0107 Ojcu, Synowi i Duchowi \u015aw.<\/p>\n

Hymn\u00a0Phos Hilaron<\/em><\/strong><\/p>\n

Tekstem, kt\u00f3remu nie po\u015bwi\u0119caj\u0105 wcale uwagi \u015awiadkowie Jehowy jest hymn\u00a0Phos Hilaron<\/em>\u00a0(\u201eRadosna \u015awiat\u0142o\u015bci\u201d) pochodz\u0105cy z pocz\u0105tk\u00f3w II wieku. Dziwne, \u017ce zajmuj\u0105c od pocz\u0105tku swego istnienia stanowisko antytrynitarne nie zdecydowali si\u0119 oni na jakikolwiek komentarz do poni\u017cej zamieszczonych s\u0142\u00f3w wczesnochrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n

Oto fragment\u00a0Phos Hilaron<\/em>\u00a0ukazuj\u0105cy w\u0142a\u015bnie jedynego Boga w Tr\u00f3jcy os\u00f3b:<\/p>\n

\u201eKu czci Twojej, Bo\u017ce, Ojcze, Synu i Duchu \u015awi\u0119to\u015bci, \u015bpiewamy bo\u015b godzien jest, o Panie, by w ka\u017cdej porze g\u0142oszono Twoj\u0105 chwa\u0142\u0119 zbo\u017cnymi pie\u015bniami\u201d.<\/p>\n

W tym kr\u00f3tkim fragmencie widzimy wsp\u00f3ln\u0105 i r\u00f3wn\u0105 cze\u015b\u0107 dla trzech os\u00f3b Bo\u017cych, B\u00f3stwo Ojca, Syna i Ducha \u015aw. oraz nazwanie Ich razem Panem.<\/p>\n

Apokryfy<\/strong><\/p>\n

Ma\u0142o kto zdaje sobie spraw\u0119 (zapewne i antytrynitarze) z tego, \u017ce i niekt\u00f3re apokryfy s\u0105 \u015bwiadkiem wiary w Tr\u00f3jc\u0119 \u015aw. w pierwszych wiekach Ko\u015bcio\u0142a. Cho\u0107 w wielu miejscach nie s\u0105 one zgodne z tym, czego naucza\u0142 g\u0142\u00f3wny nurt chrze\u015bcija\u0144stwa, to jednak niejednokrotnie ukazuj\u0105 one wierzenia pewnych \u015brodowisk z \u0142ona, a czasem z marginesu Ko\u015bcio\u0142a oraz heretyk\u00f3w. Si\u0119gniemy tu tylko do apokryf\u00f3w z II wieku. Oto przyk\u0142adowe fragmenty:<\/p>\n

Tr\u00f3jca \u015awi\u0119ta<\/strong><\/p>\n

\u201eTestament Abrahama\u201d (100 r.) – \u201ewielbi\u0142 i chwali\u0142 Boga. Albowiem jemu nale\u017cy si\u0119 chwa\u0142a i cze\u015b\u0107 i uwielbienie Ojca i Syna i Ducha \u015awi\u0119tego teraz i zawsze i po wszystkie wieki wiek\u00f3w. Amen\u201d (14:7-recenzja kr\u00f3tsza), \u201eMy tak\u017ce (…) bracia, na\u015bladujmy go\u015bcinno\u015b\u0107 patriarchy Abrahama (…) aby\u015bmy w ten spos\u00f3b zostali uznani godnymi \u017cycia wiecznego wychwalaj\u0105c Ojca i Syna i Ducha \u015awi\u0119tego, Jemu niech b\u0119dzie chwa\u0142a i pot\u0119ga na wieki. Amen.\u201d (20:15-recenzja d\u0142u\u017csza).<\/p>\n

\u201eDzieje Jana\u201d (ok. 150 r.) – \u201eRzeknij Mi znowu: Chwa\u0142a Ci, Ojcze! Chwa\u0142a Ci, S\u0142owo! Chwa\u0142a Ci, Duchu \u015awi\u0119ty\u201d (XCVI).<\/p>\n

\u201eDzieje Piotra\u201d (ok. 180-190 r.) – \u201eA od tej pory bracia, jednym sercem, weselili si\u0119 i cieszyli w Panu, chwal\u0105c Boga i Zbawiciela, Pana naszego Jezusa Chrystusa, z Duchem \u015awi\u0119tym, kt\u00f3remu cze\u015b\u0107 i chwa\u0142a na wieki wiek\u00f3w. Amen\u201d (XLI [\u2018M\u0119cze\u0144stwo \u015bwi\u0119tego Piotra Aposto\u0142a\u2019 XII]).<\/p>\n

\u201eDzieje Andrzeja\u201d (II w.) – \u201ePok\u00f3j wam i tym wszystkim, kt\u00f3rzy wierz\u0105 w jednego Boga, doskona\u0142ego w Tr\u00f3jcy, prawdziwego Ojca niezrodzonego, prawdziwego Syna jedynego, prawdziwego Ducha \u015awi\u0119tego, kt\u00f3ry z Ojca pochodzi, a w Synu przebywa, aby wykaza\u0142, \u017ce jeden jest Duch w Ojcu i Synu…\u201d (\u2018M\u0119cze\u0144stwo \u015bwi\u0119tego Andrzeja\u2019 I).<\/p>\n

B\u00f3stwo Chrystusa<\/strong><\/p>\n

\u201eTestament dwunastu Patriarch\u00f3w\u201d (tu\u017c po 100 r.) – \u201eOto bowiem B\u00f3g przyj\u0105wszy cia\u0142o i przebywaj\u0105c z lud\u017ami dokona\u0142 ich zbawienia. (…) Pan sprawi, \u017ce z Lewiego powstanie (…) B\u00f3g i cz\u0142owiek\u201d (\u2018Testament Symeona\u2019 6-7), \u201eOn sk\u0142oni wszystkie narody do gorliwej s\u0142u\u017cby Jemu i zobaczycie Boga w postaci cz\u0142owieka, kt\u00f3rego wybierze Pan\u201d (\u2018Testament Zabulona\u2019 9).<\/p>\n

\u201eApokalipsa Piotra\u201d (ok. 100-135 r.) \u201eRzek\u0142 nam m\u00f3j Pan i B\u00f3g Jezus Chrystus\u201d (16).<\/p>\n

\u201eList Aposto\u0142\u00f3w\u201d (ok. 160-180 r.) \u201eTo wiemy: nasz Pan i nasz Zbawiciel Jezus Chrystus [to] B\u00f3g, Syn Bo\u017cy (…) Pan B\u00f3g, Syn Bo\u017cy – wierzymy: [to jest] S\u0142owo, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em ze \u015bwi\u0119tej Dziewicy Maryi\u201d (3).<\/p>\n

\u201eDzieje Jana\u201d (ok. 150 r.) – \u201eChwa\u0142a Ci, m\u00f3j Jezu, jedyny prawdziwy Bo\u017ce, bo na wiele sposob\u00f3w s\u0142ug sobie przysparzasz\u201d (XLIII), \u201enaszego Boga, Jezusa Chrystusa, kt\u00f3ry wy\u017cszy jest nad wszystkie imi\u0119, jakie poj\u0105\u0107 lub wym\u00f3wi\u0107 byliby\u015bmy w stanie i po kr\u00f3lewsku jest uczczony\u201d (CVII), \u201eJezu Chryste, Panie, Bo\u017ce (…) racz o Panie jedyny wspom\u00f3c s\u0142ugi Twoje\u201d (CVIII).<\/p>\n

\u201eDzieje Paw\u0142a\u201d (ok. 180-190 r.) – \u201eO Bo\u017ce m\u00f3j, Bo\u017ce domu tego, gdzie \u015bwiat\u0142o zab\u0142ys\u0142o dla mnie, Jezu Chryste, Synu Bo\u017cy, ucieczko moja w wi\u0119zieniu, ucieczko moja przed namiestnikami, ucieczko moja po\u015br\u00f3d p\u0142omieni, ucieczko moja pomi\u0119dzy bestiami. Ty\u015b jest Bogiem prawdziwie i Tobie chwa\u0142a niech b\u0119dzie na wieki. Amen\u201d (\u2018Dzieje Paw\u0142a i Tekli\u2019 XLII).<\/p>\n

\u201eDzieje Andrzeja\u201d (II w.) – \u201eJe\u017celi wierzysz, \u017ce Chrystus, Syn Bo\u017cy, ukrzy\u017cowany przez \u017byd\u00f3w, jest Bogiem prawdziwym, wyt\u0142umacz\u0119 ci, jak to si\u0119 dzieje, \u017ce Baranek z\u0142o\u017cony w ofierze \u017cywym pozostaje i jak, po\u015bwi\u0119cony i spo\u017cyty, przebywa ca\u0142y i bez zmazy w kr\u00f3lestwie Swoim\u201d (\u2018M\u0119cze\u0144stwo \u015bwi\u0119tego Andrzeja\u2019 VI).<\/p>\n

Chrystus r\u00f3\u017cny od archanio\u0142a Micha\u0142a<\/strong><\/p>\n

\u201eWniebowzi\u0119cie Izajasza\u201d (ok. 100-150 r.) – \u201eMicha\u0142a, anio\u0142a nad anio\u0142ami \u015bwi\u0119tymi, kt\u00f3ry trzeciego dnia otworzy Jego gr\u00f3b. A sam Umi\u0142owany, siedz\u0105c na ich ramionach, wyjdzie i po\u015ble swoich dwunastu uczni\u00f3w\u201d (3:16-17 tekst etiopski).<\/p>\n

\u201eList Aposto\u0142\u00f3w\u201d (ok. 160-180 r.) – \u201eSta\u0142em si\u0119 wtedy [podobny] do niebios, przeszed\u0142em mi\u0119dzy anio\u0142ami i archanio\u0142ami, pod ich postaci\u0105, jak jeden z nich. Przeszed\u0142em przez Godno\u015bci, Zwierzchno\u015bci i Kr\u00f3lestwa, maj\u0105c miar\u0119 m\u0105dro\u015bci Ojca, kt\u00f3ry mnie pos\u0142a\u0142. Archanio\u0142owie Micha\u0142, Gabriel, Rafa\u0142 i Uriel szli za Mn\u0105 a\u017c do pi\u0105tego firmamentu nieba, podczas gdy wydawa\u0142em si\u0119 im jednym z nich. Taka moc zosta\u0142a mi dana przez Ojca. Potem sprawi\u0142em s\u0142owem, \u017ce archanio\u0142owie przel\u0119kli si\u0119, i odes\u0142a\u0142em ich do o\u0142tarza Ojca\u201d (13).<\/p>\n

\u201eApokalipsa Paw\u0142a\u201d (ok. 150-250 r.) – \u201eI ja tobie m\u00f3wi\u0119, bracie Pawle, \u017ce w godzinie, w kt\u00f3rej [lud Izraela] zawiesi\u0142 [na krzy\u017cu] Jezusa, kt\u00f3rego ty g\u0142osisz, Ojciec, B\u00f3g wszystkich, kt\u00f3ry da\u0142 mi prawo, i Micha\u0142, i wszyscy anio\u0142owie, archanio\u0142owie, i Abraham, i Izaak, i wszyscy sprawiedliwi zap\u0142akali nad Synem Bo\u017cym wisz\u0105cym na krzy\u017cu\u201d (48:3). Patrz te\u017c 43:1 i 44:4.<\/p>\n

Uwagi.<\/p>\n

Pisma wczesnochrze\u015bcija\u0144skie i apokryfy cytowane wed\u0142ug:<\/p>\n

\u201eAntologia patrystyczna\u201d t\u0142um. A. Bober SJ, Krak\u00f3w 1965;<\/p>\n

\u201eAntologia Literatury Patrystycznej\u201d t\u0142um. Ks. M. Michalski, Warszawa 1975;<\/p>\n

\u201ePierwsi Apologeci Greccy\u201d t\u0142um. Ks. L. Misiarczyk, Krak\u00f3w 2004;<\/p>\n

\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami. O zmartwychwstaniu umar\u0142ych<\/em>. Atenagoras z Aten\u201d t\u0142um. S. Kalinkowski, Warszawa 1985;<\/p>\n

\u201eApokryfy Nowego Testamentu\u201d D. Rops, F. Amiot, t\u0142um. Z. Romanowiczowa, Londyn 1955;<\/p>\n

\u201eApokryfy Nowego Testamentu. Listy i Apokalipsy Chrze\u015bcija\u0144skie\u201d pod red. Ks. M. Starowieyskiego, Krak\u00f3w 2001;<\/p>\n

\u201eApokryfy Starego Testamentu\u201d R. Rubinkiewicz SDB, Warszawa 1999.<\/p>\n

\n<\/div>\n

<\/div>\n
<\/div>\n
W\u0142odzimierz Bednarski<\/div>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Spu\u015bcizn\u0105 drugiego wieku chrze\u015bcija\u0144stwa s\u0105 mi\u0119dzy innymi teksty i osoby, kt\u00f3rym niewiele uwagi po\u015bwi\u0119caj\u0105 antytrynitarze w kwestii nauki o Bogu w Tr\u00f3jcy \u015aw. Zaliczymy do nich dw\u00f3ch apologet\u00f3w z Aten tzn. Atenagorasa (II w.) i Arystydesa (II w.) oraz dwa… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[1053],"tags":[157,163,375,580,622],"class_list":["post-1880","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-swiadkowie-jehowy","tag-arystydes","tag-atenagoras","tag-hymny-gloria","tag-o-bogu-w-trojcy-swietej","tag-phos-hilaron-oraz-apokryfy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1880","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1880"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1880\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1880"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1880"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1880"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}