{"id":1808,"date":"2018-05-06T12:55:09","date_gmt":"2018-05-06T10:55:09","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=1808"},"modified":"2018-05-06T12:55:09","modified_gmt":"2018-05-06T10:55:09","slug":"niedziela-dniem-panskim-chrzescijan-polemika-z-nauka-adwentystow-i-innych-sabatarian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/niedziela-dniem-panskim-chrzescijan-polemika-z-nauka-adwentystow-i-innych-sabatarian\/","title":{"rendered":"Niedziela "Dniem Pa\u0144skim" chrze\u015bcijan – polemika z nauk\u0105 adwentyst\u00f3w i innych sabatarian"},"content":{"rendered":"
\n

\n

SPIS TRE\u015aCI<\/strong><\/span>
\nOd autora.<\/span>
\nWst\u0119p.<\/span>
\nNiedziela.<\/span>
\n1) 1 Kor 16:2.<\/span>
\n2) Dz 20:7.<\/span>
\n3) Ap 1:10.<\/span>
\n4) Inne teksty biblijne o niedzieli.<\/span>
\n5) \u201eDidache\u201d.<\/span>
\n6) Ignacy Antioche\u0144ski.<\/span>
\n7) \u201eList Barnaby\u201d.<\/span>
\n8) Justyn M\u0119czennik.<\/span>
\n9) Inne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli.<\/span>
\n10) Czy niedziel\u0119 rozpocz\u0119to obchodzi\u0107 w Jerozolimie?<\/span>
\n11) Rzym, a niedziela.<\/span>
\n12) Antyjudaizm II wieku przyczyn\u0105 wprowadzenia niedzieli?<\/span>
\n13) Kult Mitry wed\u0142ug pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich.<\/span>
\n14) S\u0142o\u0144ce i jego kult, a chrze\u015bcijanie.<\/span>
\n15) Chrystus prawdziwym S\u0142o\u0144cem.<\/span>
\n16) Dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, a niedziela.<\/span>
\n17) Modlitwa w kierunku wschodnim.<\/span>
\n18) Zmartwychwstanie Chrystusa, a niedziela.<\/span>
\n19) Odpoczynek niedzielny.<\/span>
\n20) Sob\u00f3r Nicejski o niedzieli.<\/span>
\n21) Konstantyn i niedziela.<\/span>
\n22) Czy data \u015bwi\u0119ta Narodzin Niezwyci\u0119\u017conego S\u0142o\u0144ca wp\u0142yn\u0119\u0142a na termin obchodzenia Bo\u017cego Narodzenia?<\/span>
\nZako\u0144czenie.<\/span>
\nDodatek.<\/span>
\nUwagi.<\/span>
\nOD AUTORA<\/strong><\/span>
\nOpracowanie to, w odr\u00f3\u017cnieniu od podobnego mego artyku\u0142u o szabacie (powsta\u0142ego w 1989 r.), jest napisane obecnie, cho\u0107 wiele jego my\u015bli pokrywa si\u0119 z wnioskami z rozdzia\u0142u \u2018Niedziela\u2019 z mej ksi\u0105\u017cki pt. \u201eW obronie wiary\u201d (opublikowana na www.trinitarians.info). Jednak z racji tej, \u017ce rozdzia\u0142 ten jest polemik\u0105 ze \u015awiadkami Jehowy potrzebne by\u0142o przebudowanie i rozszerzenie argumentacji. Chocia\u017c w wielu kwestiach zarzuty \u015awiadk\u00f3w Jehowy pokrywaj\u0105 si\u0119 z sabataria\u0144skimi (np. o poga\u0144skim pochodzeniu chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli), to jednak problem szabatu w zasadniczy spos\u00f3b r\u00f3\u017cni oba ruchy. Narzucanie przez adwentyst\u00f3w soboty, jako dnia kultu i zwi\u0105zana z tym argumentacja sk\u0142ania te\u017c do polemiki od innej strony. Wielokrotnie w opracowaniu tym przywo\u0142ywany b\u0119dzie te\u017c uczony adwentyst\u00f3w S. Bacchiocchi, kt\u00f3ry swoj\u0105 prac\u0119 doktorsk\u0105 napisa\u0142 na katolickiej uczelni w Rzymie (!). Owocem jej jest jego ksi\u0105\u017cka pt. \u201eOd soboty do niedzieli\u201d, z kt\u00f3rej niejednokrotnie b\u0119dziemy korzysta\u0107 i wykazywa\u0107 autorowi jednostronno\u015b\u0107, tendencyjno\u015b\u0107 i pewne \u2018skrzywienia\u2019 w argumentacji. Cho\u0107 dzie\u0142o to jest rzeczywi\u015bcie powa\u017cnym i rozbudowanym opracowaniem, to jednak popatrzmy co s\u0105dzi o nim dominikanin J. Salij, kt\u00f3ry pisze: \u201eKsi\u0105\u017ck\u0119 wreszcie przeczyta\u0142em, a nawet przestudiowa\u0142em, bo sprawdza\u0142em cz\u0119stokro\u0107 omawiane przez autora teksty w samych \u017ar\u00f3d\u0142ach. Owszem, autor pisa\u0142 j\u0105 z wst\u0119pnym prze\u015bwiadczeniem, jakie wynika z jego adwentyzmu, \u017ce w Nowym Testamencie nie ma \u017cadnych przes\u0142anek do odej\u015bcia od \u015bwi\u0119cenia szabatu, i to prze\u015bwiadczenie prowadzi go niekiedy do znamiennych przemilcze\u0144 i b\u0142\u0119dnych interpretacji. Ale z satysfakcj\u0105 musz\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce jest to praca autentycznie naukowa. Bo jak wiadomo, naukowo\u015b\u0107 w humanistyce niekoniecznie polega na tym, \u017ce wywody autora przymuszaj\u0105 do przyj\u0119cia sformu\u0142owanych przez niego wniosk\u00f3w. W humanistyce wysoko ceni si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prace zawieraj\u0105ce wnioski kontrowersyjne czy wr\u0119cz b\u0142\u0119dne, je\u015bli na przyk\u0142ad autor wysuwa w nich jakie\u015b nowe hipotezy albo dostarcza bardziej rzetelnego uzasadnienia dla hipotez ju\u017c sformu\u0142owanych, albo analizuje istotne dla danego tematu teksty z jakiej\u015b nowej perspektywy. Bo nawet je\u015bli og\u00f3\u0142 uczonych w ko\u0144cu odrzuci dan\u0105 hipotez\u0119, to jednak sam fakt jej sformu\u0142owania lub lepszego uzasadnienia ma wielk\u0105 warto\u015b\u0107 naukow\u0105. W trakcie dyskusji mo\u017cna bowiem dostrzec jakie\u015b nowe aspekty badanego problemu, pog\u0142\u0119bi\u0107 niekt\u00f3re argumenty albo stwierdzi\u0107 s\u0142abo\u015b\u0107 innych, kt\u00f3re dotychczas mo\u017ce wysoko si\u0119 ceni\u0142o. Przypomina mi si\u0119 na przyk\u0142ad rozprawa doktorska pewnego biblisty, zreszt\u0105 katolickiego, jakoby opis stworzenia Ewy z \u017cebra Adama zwi\u0105zany by\u0142 z symbolik\u0105 ksi\u0119\u017cyca. Hipoteza to bardzo ma\u0142o prawdopodobna, a jednak naukowo praca ta by\u0142a bardzo cenna. St\u0105d nic dziwnego, \u017ce w naukach humanistycznych zdarza si\u0119 wr\u0119cz cz\u0119sto, \u017ce promotor zupe\u0142nie nie zgadza si\u0119 z tez\u0105 swojego doktoranta, a jednak rozpraw\u0119 nie tylko dopuszcza do obrony, ale bardzo wysoko j\u0105 ceni\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 228).<\/span>
\nZaznaczam te\u017c, \u017ce okre\u015blenie \u201eadwenty\u015bci\u201d, wyst\u0119puj\u0105ce w opracowaniu, dotyczy cz\u0142onk\u00f3w \u201eKo\u015bcio\u0142a Adwentyst\u00f3w Dnia Si\u00f3dmego\u201d, cho\u0107 mo\u017ce te\u017c oznacza\u0107 czasem innych adwentyst\u00f3w i sabatarian, czasem wywodz\u0105cych si\u0119 od nich i \u015bwi\u0119c\u0105cych r\u00f3wnie\u017c sobot\u0119.<\/span>
\nWST\u0118P<\/strong><\/span>
\nAdwenty\u015bci i inni sabatarianie nie tylko zachowuj\u0105 szabat i uzasadniaj\u0105 dlaczego to czyni\u0105, oraz broni\u0105 go przed tymi, kt\u00f3rzy atakuj\u0105 ich wierzenie (np. \u015awiadkowie Jehowy). Przede wszystkim prawie we wszystkich swych publikacjach, kt\u00f3re zajmuj\u0105 si\u0119 problematyk\u0105 soboty, kieruj\u0105 frontalny atak na niedziel\u0119 jako Dzie\u0144 Pa\u0144ski, obchodzony przez katolik\u00f3w, protestant\u00f3w i prawos\u0142awnych. Ma\u0142o tego, niedziela dla adwentyst\u00f3w jest poga\u0144skim Dniem S\u0142o\u0144ca, a nie dniem w kt\u00f3rym Chrystus zmartwychwsta\u0142. To, wed\u0142ug nauki prorokini adwentystycznej E. White (zm. 1915), \u201eznami\u0119 Bestii\u201d z Ap 13:16-17, kt\u00f3r\u0105 jest nasz Ko\u015bci\u00f3\u0142 (Besti\u0105-zwierz\u0119ciem jest dla niej papiestwo). Oto czego uczy ona o niedzieli: \u201eCzym wi\u0119c jest zmiana soboty, jak nie znakiem autorytetu Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego – \u2018znamieniem zwierz\u0119cia\u2019? (…) Nakaz \u015bwi\u0119cenie niedzieli, kt\u00f3ry zostanie wydany przez ko\u015bcio\u0142y protestanckie, b\u0119dzie r\u00f3wna\u0142 si\u0119 nakazowi oddania pok\u0142onu papiestwu – zwierz\u0119ciu\u201d (\u201eWielki b\u00f3j\u201d ed. 1983, s. 346).<\/span>
\nPogl\u0105d ten, jak mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, podtrzymywany jest u adwentyst\u00f3w do dzi\u015b (patrz np. \u201eApokalipsa\u201d A. Godek, W-wa 1988, s. 249-253).<\/span>
\nAdwenty\u015bci i inni sabatarianie nie okazuj\u0105 \u017cadnego szacunku niedzieli. O ile my sobot\u0119 uwa\u017camy za \u201edzie\u0144 biblijny\u201d, w kt\u00f3rym Chrystus chodzi\u0142 do synagogi, to oni niedziel\u0119, tak\u017ce \u201edzie\u0144 biblijny\u201d, w kt\u00f3rym Jezus zmartwychwsta\u0142, ukazywa\u0142 si\u0119, zes\u0142a\u0142 Ducha \u015aw. i na \u2018pocz\u0105tku\u2019 zacz\u0105\u0142 z Ojcem stwarza\u0107 \u015bwiat, nazywaj\u0105, jak widzimy, \u201epoga\u0144skim dniem\u201d czy \u201eznamieniem Bestii\u201d.<\/span>
\nAnalogicznie jak oni pogardliwie nazywaj\u0105 niedziel\u0119 \u201epoga\u0144skim dniem S\u0142o\u0144ca\u201d, my by\u015bmy mogli sobot\u0119 okre\u015bla\u0107 \u201epoga\u0144skim dniem Saturna\u201d. Tylko czemu to mia\u0142oby s\u0142u\u017cy\u0107?<\/span>
\nPrzecie\u017c sabatarianie mogliby, wzorem pierwszych chrze\u015bcijan z \u017byd\u00f3w, zachowywa\u0107 (je\u015bli tego a\u017c tak pragn\u0105) szabat i r\u00f3wnocze\u015bnie pr\u00f3bowa\u0107 obchodzi\u0107 niedziel\u0119. Nasz Ko\u015bci\u00f3\u0142 przynajmniej cz\u0119\u015bciowo ukazuje szacunek dla soboty, bo tak jak i w ka\u017cdy dzie\u0144, tak i w pi\u0105tek wieczorem i w sobot\u0119 odbywaj\u0105 si\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach Msze \u015aw. i r\u00f3\u017cne nabo\u017ce\u0144stwa.<\/span>
\nW opracowaniu tym, dotycz\u0105cym niedzieli, pominiemy w wi\u0119kszo\u015bci argumentacj\u0119 przeciw obchodzeniu soboty, odsy\u0142aj\u0105c zainteresowanych do artyku\u0142u pt. \u201eCzy \u2018Dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijan powinien by\u0107 szabat? Polemika z nauk\u0105 adwentyst\u00f3w i innych sabatarian\u201d (opublikowany na www.trinitarians.info). Jednak tam, gdzie problem niedzieli i szabatu b\u0119dzie wyra\u017anie styka\u0142 si\u0119, ponownie podejmiemy polemik\u0119 z argumentacj\u0105 dotycz\u0105c\u0105 obchodzenia soboty.<\/span>
\nJak wspomniano powy\u017cej (\u2018Od autora\u2019) b\u0119dziemy w tym opracowaniu przywo\u0142ywa\u0107 wielokrotnie uczonego adwentyst\u00f3w S. Bacchiocchiego i jego do\u015b\u0107 kontrowersyjne dzie\u0142o pt. \u201eOd soboty do niedzieli\u201d (niekt\u00f3rzy sabatarianie s\u0105dz\u0105, \u017ce z ich punktu widzenia te\u017c jest ono miejscami kontrowersyjne). Aby by\u0142o jasne o co chodzi przytaczamy s\u0142owa katolickiego znawcy problematyki soboty i niedzieli, kt\u00f3ry na temat Bacchiocchiego pisze: \u201ewychodz\u0105c z samych tekst\u00f3w biblijnych i opieraj\u0105c si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142ach patrystycznych i literaturze chrze\u015bcija\u0144skiej, dochodzi\u0142 do wniosk\u00f3w zupe\u0142nie odmiennych, a nawet przeciwnych od Rordorfa (a tak\u017ce Mosny i innych)\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 125).<\/span>
\nNiekt\u00f3re jego \u201eodmienne\u201d wnioski, cz\u0119sto kontrowersyjne, niestety sta\u0142y si\u0119 czasem tak\u017ce \u201eodmienne\u201d od pogl\u0105d\u00f3w og\u00f3\u0142u sabatarian (tak\u017ce adwentyst\u00f3w) i na to pragn\u0119 by\u015bmy zwr\u00f3cili uwag\u0119 (np. uto\u017csamianie \u2018Dnia Pa\u0144skiego\u2019 z Ap 1:10 z dniem eschatologicznym). Bacchiocchi czasem atakuj\u0105c nas, \u2018atakuje\u2019 te\u017c sabatarianizm. Przyk\u0142adowo na og\u00f3\u0142 adwenty\u015bci s\u0105dz\u0105, \u017ce niedziela zosta\u0142 wprowadzona w IV wieku, natomiast uczony adwentystyczny stwierdza, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli zapocz\u0105tkowane zosta\u0142o na pocz\u0105tku drugiego wieku po Chr.\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 261). Ma\u0142o tego, potrafi\u0142 te\u017c stwierdzi\u0107, \u017ce nie tylko \u201ezapocz\u0105tkowano\u201d wtedy \u015bwi\u0119cenie niedzieli, ale nawet, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli upowszechni\u0142o si\u0119 najpierw w Rzymie, na pocz\u0105tku drugiego wieku\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 260).<\/span>
\nNIEDZIELA<\/strong><\/span>
\nAby zobaczy\u0107 jak dla wielu chrze\u015bcijan sprawa niedzieli jest wa\u017cnym zagadnieniem, wczytajmy si\u0119 w s\u0142owa listu skierowanego do dominikanina J. Salija. Oto jego tre\u015b\u0107:<\/span>
\n\u201eBrak mi s\u0142\u00f3w oburzenia na Ksi\u0119\u017cy Jezuit\u00f3w z Uniwersytetu Gregoria\u0144skiego w Rzymie, kt\u00f3rzy pozwolili adwenty\u015bcie nazwiskiem Samuel Bacchiocchi napisa\u0107 na tej papieskiej uczelni prac\u0119 doktorsk\u0105, w kt\u00f3rej twierdzi on, \u017ce aposto\u0142owie nie znali \u015bwi\u0119cenia niedzieli i \u017ce wszyscy chrze\u015bcijanie powinni wr\u00f3ci\u0107 do \u015bwi\u0119cenia szabatu. Ja jestem in\u017cynierem i nie umiem oceni\u0107 naukowej warto\u015bci tej ksi\u0105\u017cki. Ale podziwiam naiwno\u015b\u0107 Jezuit\u00f3w, kt\u00f3rzy nie potrafili przewidzie\u0107, \u017ce adwenty\u015bci b\u0119d\u0105 lata\u0107 z t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 i triumfalnie pokazywa\u0107, \u017ce sami Jezuici z najlepszej papieskiej uczelni uznali ich wiar\u0119 i \u017ce wszystko idzie ku temu, \u017ce r\u00f3wnie\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki uzna ich szabat. Nie wiem, czy to prawda, ale adwentysta, kt\u00f3ry a\u017c dusz\u0105c si\u0119 od triumfu, pokaza\u0142 mi w poci\u0105gu t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, m\u00f3wi\u0142, \u017ce Bacchiocchi otrzyma\u0142 z\u0142oty medal zas\u0142ugi od samego papie\u017ca Paw\u0142a VI. Doprawdy nie wiem, co to wszystko ma znaczy\u0107\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 226).<\/span>
\nOto za\u015b kilka zda\u0144 z odpowiedzi udzielonej zbulwersowanemu katolikowi przez znanego dogmatyka J. Salija OP:<\/span>
\n\u201eList Pana ogromnie mnie zaintrygowa\u0142, bo nie zna\u0142em tej ksi\u0105\u017cki. W pierwszym odruchu nie chcia\u0142o mi si\u0119 temu wierzy\u0107, gdy\u017c w pismach polskich adwentyst\u00f3w natrafiam do\u015b\u0107 cz\u0119sto na dowody ciemnej nienawi\u015bci do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego [tu J. Salij podaje kilka cytat\u00f3w z publikacji adwentysty S. D\u0105browskiego]. R\u00f3wnie\u017c dzisiaj papie\u017c bywa przez nich uto\u017csamiany z apokaliptyczn\u0105 besti\u0105 i antychrystem [tu J. Salij podaje kolejn\u0105 publikacj\u0119 adwentystyczn\u0105]. Tote\u017c czytaj\u0105c \u00f3w list, pomy\u015bla\u0142em sobie: Chyba to jakie\u015b nieporozumienie, ale je\u015bli to prawda, to ksi\u0105\u017cka ta zapowiada sympatyczny prze\u0142om w stosunku adwentyst\u00f3w do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Bo je\u015bli si\u0119 z uznaniem podkre\u015bla czynn\u0105 obecno\u015b\u0107 swojego wyznawcy na papieskiej uczelni, to zapewne uczelni tej nie uwa\u017ca si\u0119 ju\u017c za siedlisko Beliala. Je\u015bli zaszczytem jest odznaczenie medalem przez papie\u017ca, to trudno jednocze\u015bnie widzie\u0107 w papie\u017cu antychrysta. Je\u015bli to prawda – pomy\u015bla\u0142em sobie – to ksi\u0105\u017cka ta musi mie\u0107 autentycznie walory naukowe. Zatem nawet je\u015bli zawarte w niej tezy s\u0105 kontrowersyjne, przyczyni si\u0119 ona do skorygowania historycznych dezinformacji na temat pocz\u0105tk\u00f3w \u015bwi\u0119cenia niedzieli, jakie do dzi\u015b s\u0105 przekazywane w katechezie polskich adwentyst\u00f3w. Oto na przyk\u0142ad w napisanej na spos\u00f3b katechizmu broszurze, kt\u00f3ra zosta\u0142a wydana w stutysi\u0119cznym nak\u0142adzie, mo\u017cna znale\u017a\u0107 takie mi\u0119dzy innymi brednie (bo trudno to nazwa\u0107 inaczej), \u017ce edykt Konstantyna Wielkiego z roku 321 \u2018by\u0142 to jeden z najwa\u017cniejszych krok\u00f3w, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do zmiany soboty\u2019, oraz \u017ce na soborze w Laodycei w roku 364 \u2018\u015bwi\u0119towanie soboty zosta\u0142o zakazane,\u00a0a nast\u0119pnie<\/em>\u00a0[podkr. moje tzn. J. Salija] niedziela uznana jako dzie\u0144 \u015bwi\u0119ty\u2019 [przypis: \u2018Biblia m\u00f3wi\u2019 R. D\u0105browski, \u2018Znaki Czasu\u2019, W-wa 1984, s. 72]. Pomy\u015bla\u0142em sobie: Je\u015bli ksi\u0105\u017cka Bacchiocchiego jest rzeczywi\u015bcie powa\u017cn\u0105 prac\u0105 naukow\u0105, to wreszcie adwenty\u015bci naucz\u0105 si\u0119 broni\u0107 swojej nauki o \u015bwi\u0119ceniu soboty z wi\u0119kszym poszanowaniem fakt\u00f3w i tekst\u00f3w historycznych. A w takim razie Ojcom Jezuitom raczej bym pogratulowa\u0142, \u017ce si\u0119 troch\u0119 do tego przyczynili\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991 s. 226-8).<\/span><\/span>
\nPo przestudiowaniu dzie\u0142a S. Bacchiocchiego nale\u017cy mu podzi\u0119kowa\u0107 przynajmniej za podj\u0119t\u0105 pr\u00f3b\u0119 \u2018odk\u0142amywania\u2019 adwentystycznej historii pocz\u0105tk\u00f3w niedzieli. Niech cho\u0107 jego dwa poni\u017csze zdania, kt\u00f3re cz\u0119\u015bciowo t\u0119 histori\u0119 prostuj\u0105, grzmi\u0105 w uszach ka\u017cdego sabatarianina:<\/span>
\n\u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli upowszechni\u0142o si\u0119 najpierw w Rzymie, na pocz\u0105tku drugiego wieku, a nie w Jerozolimie, w czasach apostolskich\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 260).<\/span>
\n\u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli zapocz\u0105tkowane zosta\u0142o na pocz\u0105tku drugiego wieku po Chr.\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 261).<\/span>
\nPoni\u017cej spr\u00f3bujemy wykaza\u0107 jednak, \u017ce pocz\u0105tk\u00f3w niedzieli nale\u017cy szuka\u0107 w I wieku, i nie w Rzymie, ale w Jerozolimie, oraz bez wp\u0142ywu kultu Mitry i antyjudaizmu II wieku, a za spraw\u0105 zmartwychwstania Chrystusa.<\/span>
\n1 Kor 16:2<\/strong><\/span>
\n1)<\/strong>\u00a0J. Salij OP o pogl\u0105dach adwentyst\u00f3w na temat niedzieli w Nowym Testamencie napisa\u0142:<\/span><\/span>
\n\u201eDogmat ten domaga si\u0119 jednak, aby w Nowym Testamencie nie by\u0142o ani jednej wzmianki o pocz\u0105tkach \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Ot\u00f3\u017c na nieszcz\u0119\u015bcie dla adwentyst\u00f3w mamy w Nowym Testamencie a\u017c trzy \u015bwiadectwa [1Kor 16:2, Dz 20:7, Ap 1:10], kt\u00f3re najprawdopodobniej dotycz\u0105 w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Stosunkowo ma\u0142o przekonuj\u0105ce jest \u015bwiadectwo 1 Kor 16,2, cho\u0107 wyra\u017anie m\u00f3wi si\u0119 tam o \u2018pierwszym dni tygodnia\u2019 czyli o niedzieli\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 231).<\/span>
\nDominikanin wspomnia\u0142 te\u017c o uczonym adwentyst\u00f3w Bacchiocchim, kt\u00f3rego b\u0119dziemy tu cz\u0119sto przytaczali:<\/span>
\n\u201eInna jest sytuacja adwentysty, kiedy bada pocz\u0105tki \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Je\u015bli chce pozosta\u0107 na gruncie adwentyzmu, musi on wykaza\u0107, \u017ce w Nowym Testamencie nie ma nawet \u015bladu pocz\u0105tk\u00f3w \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Musi on ponadto wykaza\u0107, \u017ce nauka Pana Jezusa w \u017caden spos\u00f3b nie upowa\u017cnia do porzucenia \u015bwi\u0119cenia szabatu. Adwentyzm bowiem stoi na gruncie dogmatu, \u017ce chrze\u015bcijanie nadal s\u0105 zobowi\u0105zani do \u015bwi\u0119cenia szabatu, i zwalcza \u015bwi\u0119cenie niedzieli jako rzekomo niezgodne ze s\u0142owem Bo\u017cym. Psychologicznie wi\u0119c zrozumia\u0142a b\u0119dzie tendencja historyka adwentysty, a\u017ceby pocz\u0105tki \u015bwi\u0119cenia niedzieli umie\u015bci\u0107 jak najdalej od czas\u00f3w apostolskich. Je\u017celi jest to historyk z prawdziwego zdarzenia, b\u0119dzie si\u0119 tylko stara\u0142 o to, \u017ceby nie czyni\u0107 tego wbrew oczywistej wymowie zachowanych \u015bwiadectw. \u0141atwo wi\u0119c sobie wyobrazi\u0107, jak\u0105 szans\u0119 z naukowego punktu widzenia stanowi ponowne przebadanie \u015bwiadectw odnosz\u0105cych si\u0119 do pocz\u0105tk\u00f3w \u015bwi\u0119cenia niedzieli, zar\u00f3wno nowotestamentalnych jak patrystycznych, przez rzetelnego historyka, kt\u00f3ry zarazem jest g\u0142\u0119boko wierz\u0105cym adwentyst\u0105. Ma on w sobie do\u015b\u0107 zar\u00f3wno wewn\u0119trznego nap\u0119du, jak fachowego przygotowania, \u017ceby dostrzec w tych \u015bwiadectwach najmniejsze nawet w\u0105tpliwo\u015bci, jakie mog\u0105 one budzi\u0107. Taki historyk skoryguje ponadto niekt\u00f3re przynajmniej nierzetelno\u015bci, je\u015bli takie znajduj\u0105 si\u0119 w og\u00f3lnie stosowanej argumentacji jego wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w. Je\u015bli za\u015b broni tezy niezgodnej z istniej\u0105cymi \u015bwiadectwami, ujawni si\u0119 w\u00f3wczas – cho\u0107by nawet wbrew owemu historykowi – krucho\u015b\u0107 podstaw, na kt\u00f3rych jego teza jest oparta\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 229-230).<\/span>
\nAdwentysta Z. \u0141yko o s\u0142owach \u015bw. Paw\u0142a: \u201eNiechaj pierwszego dnia ka\u017cdy z was co\u015b od\u0142o\u017cy wed\u0142ug tego, co uzna za w\u0142a\u015bciwe, \u017ceby nie zarz\u0105dza\u0107 zbi\u00f3rek dopiero wtedy, kiedy przyb\u0119d\u0119\u201d (1Kor 16:2), z oko\u0142o 56 r., napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eZ zarz\u0105dzenia tego absolutnie nie wynika, \u017ce pierwszego dnia tygodnia, czyli w niedziel\u0119, odbywa\u0142y si\u0119 za czas\u00f3w apostolskich jakie\u015b regularne nabo\u017ce\u0144stwa, na kt\u00f3rych zbierano kolekt\u0119. Aposto\u0142 poleca, aby w tym dniu ka\u017cdy wyznawca odk\u0142ada\u0142 \u2018u siebie\u2019 (par heauto<\/em>), czyli w domu – a wi\u0119c nie w ko\u015bciele czy na jakim\u015b zgromadzeniu – w\u0142asne oszcz\u0119dno\u015bci, z przeznaczeniem ich na ofiar\u0119 dla biednych\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 202).<\/span><\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, tekst ten nie wyklucza \u201eregularnych nabo\u017ce\u0144stw\u201d w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, jak si\u0119 mo\u017ce wydaje Z. \u0141yko.<\/span>
\nPo drugie, owszem, chrze\u015bcijanie mieli od\u0142o\u017cy\u0107 pewn\u0105 kwot\u0119, dos\u0142ownie \u201eu siebie\u201d, ale mia\u0142o to mie\u0107 miejsce w\u0142a\u015bnie w niedziel\u0119, w kt\u00f3r\u0105 jak wiemy z Dz 20:7 (patrz poni\u017cej pkt 2) odbywa\u0142o si\u0119 \u201e\u0142amanie chleba\u201d i ten dzie\u0144 mia\u0142 by\u0107 tym, w kt\u00f3rym szczeg\u00f3lnie mieli oni pami\u0119ta\u0107 o potrzebuj\u0105cych braciach.<\/span>
\nPo trzecie, takie akcentowanie przez Z. \u0141yko s\u0142\u00f3w \u201ew domu\u201d, skoro Pawe\u0142 nie umie\u015bci\u0142 ich w swym li\u015bcie, jest pewnym zaciemnianiem sprawy. Je\u015bli one nie zosta\u0142y w pi\u015bmie Aposto\u0142a umieszczone, to mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego by pozostawi\u0107 nam inn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odk\u0142adania dla biednych, np. \u201eu siebie w zgromadzeniu\u201d.<\/span>
\nPo czwarte, \u0141yko nie odpowiada na pytanie, dlaczego akurat na niedziel\u0119 Pawe\u0142 wyznaczy\u0142 odk\u0142adanie pieni\u0119dzy.<\/span>
\nPo pi\u0105te, wydaje si\u0119 bardziej prawdopodobnym, \u017ce ten dzie\u0144 odk\u0142adania pieni\u0119dzy musia\u0142 mie\u0107 jakie\u015b znaczenie religijne – skoro z nazwy zosta\u0142 wymieniony i by\u0142a to zbi\u00f3rka zorganizowana przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 (!) – ni\u017c mia\u0142by by\u0107 on bez znaczenia dniem w kulcie chrze\u015bcijan.<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, zapytajmy dlaczego Pawe\u0142 nie powiedzia\u0142 \u201eniech ka\u017cdy wybierze sobie\u00a0jaki\u015b<\/em>\u00a0dzie\u0144 tygodnia\u201d do odk\u0142adania pieni\u0119dzy dla biednych, ale wyznaczy\u0142 konkretnie niedziel\u0119 na t\u0119 czynno\u015b\u0107? Widocznie, cho\u0107 mieli chrze\u015bcijanie sk\u0142ada\u0107 pieni\u0105dze \u201eu siebie\u201d, to musia\u0142y im si\u0119 te dni odk\u0142adania ofiar z \u2018czym\u015b\u2019 kojarzy\u0107. Czy nie z niedzielnymi nabo\u017ce\u0144stwami? Jedno jest pewne: nie z sobotnimi!<\/span><\/span>
\nPo si\u00f3dme, dlaczego mieli chrze\u015bcijanie odk\u0142ada\u0107 pieni\u0105dze w domach? Ot\u00f3\u017c dlatego, \u017ce nie istnia\u0142y jeszcze wtedy sta\u0142e miejsca nabo\u017ce\u0144stw i chrze\u015bcijanie spotykali si\u0119 \u201epo domach\u201d (Dz 2:46) i zapewne co rusz w innych, a to by nie sprzyja\u0142o odk\u0142adaniu ich w sta\u0142ym miejscu. A mo\u017ce bezpiecze\u0144stwo ich te\u017c by\u0142o na uwadze, bo mniejsza kwota nie jest zapewne pokus\u0105 dla z\u0142odziei w przeciwie\u0144stwie do du\u017cej ilo\u015bci pieni\u0119dzy gromadzonych w sta\u0142ym pomieszczeniu.<\/span>
\nAdwentysta S. Bacchiocchi o powodach niedzielnego odk\u0142adania funduszy dla biednych napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eWzmianka Paw\u0142a o pierwszym dniu tygodnia mog\u0142aby by\u0107 umotywowana bardziej wzgl\u0119dami praktycznymi ni\u017c teologicznymi. Oczekiwanie na koniec tygodnia lub miesi\u0105ca w celu od\u0142o\u017cenia sk\u0142adek lub oszcz\u0119dno\u015bci nie zgadza si\u0119 z powszechnie stosowanymi praktykami bud\u017cetowymi, skoro w\u0142a\u015bnie wtedy okazuje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej, \u017ce ewentualny ofiarodawca ma ju\u017c tylko w\u0142asn\u0105 pust\u0105 kiesze\u0144. Z drugiej jednak strony, gdy pierwszego dnia tygodnia, przed zaplanowaniem wydatk\u00f3w, kto\u015b odk\u0142ada to, co zamierza ofiarowa\u0107, pozosta\u0142e fundusze zostaj\u0105 tak rozdzielone, aby zabezpiecza\u0142y wszystkie podstawowe potrzeby\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 110).<\/span>
\n\u201enatomiast pr\u00f3ba wyci\u0105gania ze\u0144 innych wniosk\u00f3w powoduje tylko niepotrzebne zamieszanie\u201d (s. 111).<\/span>
\nDalej Bacchiocchi odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do innego badacza napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eA. Deissmann (…) pisze, \u017ce w \u015bwiecie rzymskim pierwszy dzie\u0144 tygodnia by\u0142 by\u0107 mo\u017ce dniem p\u0142atno\u015bci dla wielu cz\u0142onk\u00f3w. Przyznaje on jednak, \u017ce nie ma \u017cadnego powodu na podtrzymanie takiego przypuszczenia\u201d (s. 111).<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, z Biblii nie wynika, \u017ce niedziela by\u0142a dniem wyp\u0142aty.<\/span>
\nPo drugie, rada Paw\u0142a, jak i inne zalecenia, mia\u0142y obowi\u0105zywa\u0107 wszystkich chrze\u015bcijan, przez wszystkie wieki, wi\u0119c nie m\u00f3g\u0142 on stosowa\u0107 si\u0119 do jakiego\u015b tymczasowego, charakterystycznego dla jakiego\u015b regionu przypuszczalnego dnia wyp\u0142aty.<\/span>
\nPo trzecie, jak wida\u0107 Bacchiocchi zbudowa\u0142 swe wnioski na wy\u0142\u0105cznie przypuszczeniach Deissmanna dotycz\u0105cych rzekomego dnia wyp\u0142aty.<\/span>
\nPo czwarte, z sugestii Bacchiocchiego wynika, \u017ce chrze\u015bcijanie to jakie\u015b \u2018niedorajdy\u2019, kt\u00f3re nie potrafi\u0105 rozplanowa\u0107 wydatk\u00f3w kiedykolwiek, a to planowanie mogli zrobi\u0107 odpowiednio wy\u0142\u0105cznie w pierwszy dzie\u0144 tygodnia. A gdzie roztropno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska? Wszystko to za\u015b oczywi\u015bcie, gdyby ta \u201eprzypuszczalna\u201d wyp\u0142ata by\u0142a w niedziel\u0119.<\/span>
\nPo pi\u0105te, chrze\u015bcijanie mieli w niedziel\u0119 odk\u0142ada\u0107 \u201eto co w\u0142a\u015bciwe\u201d, wi\u0119c nie by\u0142o zapewne potrzebne jakie\u015b planowanie wydatk\u00f3w zaraz po otrzymaniu zap\u0142aty za prac\u0119, rzekomo co tydzie\u0144 pierwszego dnia tygodnia. My dzi\u015b otrzymujemy wyp\u0142at\u0119 na og\u00f3\u0142 raz w miesi\u0105cu, a umiemy wspiera\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142 co tydzie\u0144.<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, nadanie tekstowi 1Kor 16:2 \u201e\u015bwieckiego\u201d charakteru i zrobienie z ofiar pochodz\u0105cych od serca problemu \u201epustych kieszeni\u201d, wydaje si\u0119 wysoce niestosowne.<\/span>
\nPo si\u00f3dme, wa\u017cniejsze jest, nie kiedy by\u0142a wyp\u0142ata w Koryncie, tylko to, \u017ce Pawe\u0142 u\u017cy\u0142 semickiego okre\u015blenia \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d, co wskazuje na jerozolimskie pochodzenie niedzieli i to da\u0142o mu my\u015bl na po\u0142\u0105czenie tego dnia ze zbi\u00f3rk\u0105 pieni\u0119dzy.<\/span>
\nPo \u00f3sme, Bacchiocchi by pozbawi\u0107 znaczenia niedzieli w 1Kor 16:2 przerobi\u0142 \u201eniedzielny plan wspierania ubogich\u201d na \u201etygodniowy plan wspierania ubogich\u201d (s. 111). Owszem, jest on tygodniowy, ale organizowany w\u0142a\u015bnie w niedziel\u0119, a nie w inny dzie\u0144 tygodnia.<\/span>
\nPo dziewi\u0105te, wytyczne Paw\u0142a nie dotyczy\u0142y w pe\u0142ni \u015bwiata rzymskiego, ale Koryntu i ko\u015bcio\u0142\u00f3w Galacji (1Kor 16:1), kt\u00f3re daleko by\u0142y od Rzymu, cho\u0107 stanowi\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 cesarstwa<\/span>
\nJak zauwa\u017cymy poni\u017cej w wypowiedziach uczonych, okre\u015blenie \u201ezbi\u00f3rka\u201d (logeia<\/em>) pieni\u0119dzy nabiera w innych miejscach Nowego Testamentu, poprzez stosowane tam odmienne s\u0142owa, charakteru religijnego zwi\u0105zanego z kultem, liturgi\u0105. Nie ma wi\u0119c racji Bacchiocchi, kt\u00f3ry tylko do \u201ewzgl\u0119d\u00f3w praktycznych\u201d sprowadza \u201epolecenie\u201d (1Kor 16:1) Paw\u0142a.<\/span><\/span>
\nE. Bianchi o interesuj\u0105cym nas problemie napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eZreszt\u0105 ju\u017c same nazwy, jakimi okre\u015bla si\u0119 kolekt\u0119, posiadaj\u0105 w znacznym stopniu charakter liturgiczny (prosfora<\/em>\u00a0= ofiara: Dz 24,17;\u00a0diakonia<\/em>\u00a0= s\u0142u\u017cba: 2 Kor 8,4 i 9,1;\u00a0koinonia<\/em>\u00a0= wsp\u00f3lnota: 2 Kor 8,14 i 9,13;\u00a0leitourgia<\/em>\u00a0= pos\u0142uga: 2 Kor 9,12) i mog\u0105 wskazywa\u0107 na zwi\u0105zek z kultem chrze\u015bcija\u0144skim\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 111).<\/span><\/span>
\nPowy\u017csze stwierdzenia uzupe\u0142nia \u201eS\u0142ownik Nowego Testamentu\u201d (przek\u0142ad bp K. Romaniuk, Pozna\u0144 1986):<\/span>
\n\u201eS\u0105 nadto dwa terminy, ukazuj\u0105ce pocz\u0105tek i rezultat akcji mi\u0142osiernych:\u00a0karpos<\/em>: \u2018owoc\u2019 [Rz 15,28],\u00a0charis<\/em>: \u2018dar darmo dany\u2019 [1 Kor 16,2n.]. Z u\u017cyciem tych termin\u00f3w \u0142\u0105czy si\u0119 zazwyczaj temat \u2018gorliwo\u015bci\u2019 (spoude<\/em>) [2 Kor 8,8. (17). 22 por. Gal 2,10] oraz dobrego przyk\u0142adu Chrystusa [2 Kor 8,9]\u201d (has\u0142o \u2018Zbi\u00f3rka na ubogich\u2019 s. 694).<\/span><\/span>
\nT\u0119 problematyk\u0119 podsumowa\u0142 kr\u00f3tko H. Pietras SJ, kt\u00f3ry napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eInne ko\u015bcio\u0142y wspomaga\u0142y ich wi\u0119c, ale znacz\u0105ce dla nas jest to, \u017ce w\u0142a\u015bnie niedziela by\u0142a dniem, w kt\u00f3rym wed\u0142ug Paw\u0142a w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b powinni pami\u0119ta\u0107 o potrzebuj\u0105cych braciach. Warto jeszcze doda\u0107, \u017ce w drugim li\u015bcie do ko\u015bcio\u0142a w Koryncie Pawe\u0142 pisz\u0105c znowu o zbi\u00f3rce na rzecz Jerozolimy okre\u015bla j\u0105 s\u0142owem \u2018leitourgia<\/em>\u2019 [2 Kor 9:12], co pierwotnie znaczy\u0142o \u2018pos\u0142ugiwanie w sprawach publicznych\u2019. A jako \u017ce – jak wiemy – s\u0142owo to nabra\u0142o z czasem innego znaczenia, musia\u0142 istnie\u0107 pierwotnie jaki\u015b zwi\u0105zek mi\u0119dzy kolekt\u0105 na ubogich a msz\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105\u201d (\u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d Krak\u00f3w 1992, s. 11).<\/span><\/span>
\nO ile s\u0142owa Paw\u0142a \u201eNiechaj pierwszego dnia ka\u017cdy z was co\u015b od\u0142o\u017cy [u siebie]\u201d (1Kor 16:2) odczytamy nie tylko jako skierowane do poszczeg\u00f3lnych wiernych jednej wsp\u00f3lnoty w Koryncie, ale do wszystkich ca\u0142ych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, Ko\u015bcio\u0142a Powszechnego, to mo\u017cemy je zrozumie\u0107 jako: \u201eniech ka\u017cda z was wsp\u00f3lnota od\u0142o\u017cy [u siebie] w ko\u015bciele\u201d co\u015b w niedziel\u0119.<\/span>
\nBy\u0107 mo\u017ce kierowani takim rozumieniem sprawy chrze\u015bcijanie, za czas\u00f3w Justyna M\u0119czennika (ur. 100), tak s\u0142owa 1Kor 16:2 wprowadzili w czyn u siebie.<\/span>
\nOn to, opisuj\u0105c zwyczaje chrze\u015bcijan pokaza\u0142, \u017ce po\u0142\u0105czyli oni obchodzenie dnia \u015bwi\u0105tecznego ze zbieraniem ofiar dla potrzebuj\u0105cych, co jest praktykowane do dzi\u015b. Justyn przekaza\u0142 nam nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eW dniu za\u015b, zwanym Dniem S\u0142o\u0144ca odbywa si\u0119 zebranie w jednym miejscu wszystkich razem, i z miast i ze wsi. Tedy czyta si\u0119\u00a0Pami\u0119tniki apostolskie<\/em>\u00a0albo\u00a0Pisma prorockie<\/em>\u00a0(…) gdy modlitwa si\u0119 sko\u0144czy, przynosz\u0105 chleb oraz wino i wod\u0119, a prze\u0142o\u017cony zanosi modlitw\u0119 a tak\u017ce dzi\u0119kczynienie. (…) Wreszcie nast\u0119puje rozdawanie i rozdzielanie wszystkiego tego, co si\u0119 sta\u0142o Eucharysti\u0105, nieobecnym za\u015b rozsy\u0142a si\u0119 j\u0105 przez diakon\u00f3w. Ci kt\u00f3rym si\u0119 dobrze powodzi i kt\u00f3rzy maj\u0105 dobr\u0105 wol\u0119, daj\u0105 co chc\u0105, a wszystko, co si\u0119 zbierze, sk\u0142ada si\u0119 na r\u0119ce prze\u0142o\u017conego. On za\u015b roztacza opiek\u0119 nad sierotami, wdowami, chorymi albo z innej przyczyny cierpi\u0105cymi niedostatek, nad wi\u0119\u017aniami, obcymi go\u015b\u0107mi, jednym s\u0142owem \u015bpieszy z pomoc\u0105 wszystkim, co s\u0105 w potrzebie\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,3-6).<\/span><\/span>
\nZ satysfakcj\u0105 trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce sabatarianie uznaj\u0105 w s\u0142owach z 1Kor 16:2 to, \u017ce dotyczy to wielu niedziel. Wiemy bowiem, \u017ce w przypadku \u201e\u0142amania chleba w pierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7), ucz\u0105 oni tylko o jednorazowym i przypadkowym (okazjonalnym) \u0142amaniu chleba w niedziel\u0119.<\/span>
\nCiekawe czemu sabatarianie, kt\u00f3rzy tak mocno staraj\u0105 si\u0119 zakwestionowa\u0107 nasze rozumienie tekstu 1Kor 16:2, sami nie praktykuj\u0105 odk\u0142adania sk\u0142adek \u201epierwszego dnia tygodnia\u201d. Czy\u017cby pomimo swej gorliwo\u015bci w uznawaniu zasady\u00a0sola Scriptura<\/em>\u00a0nie zauwa\u017cyli, \u017ce List Paw\u0142a jest natchniony i dotyczy wszystkich chrze\u015bcijan i to z ca\u0142ego okresu istnienia Ko\u015bcio\u0142a? Czy obchodzenie szabatu przeszkadza im w wype\u0142nianiu s\u0142\u00f3w czy \u201epolecenia\u201d z 1Kor 16:1-2?<\/span><\/span>
\nNa koniec zapytajmy sabatarian. Czy tylko przez przypadek wyznaczone przez Paw\u0142a niedzielne odk\u0142adanie ofiar dla ubogich (1Kor 16:2) odbywa\u0142o si\u0119 w tym samym dniu, w kt\u00f3rym zebrali si\u0119 chrze\u015bcijanie by po\u017cegna\u0107 Aposto\u0142a (Dz 20:7)? Dodajmy, \u017ce oba te fakty mia\u0142y miejsce w latach 56-57.<\/span>
\nCzy tylko przypadkiem nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 to, \u017ce oba te wydarzenia odbywa\u0142y si\u0119 w dzie\u0144 w kt\u00f3rym Chrystus zmartwychwsta\u0142, ukazywa\u0142 si\u0119 i zes\u0142a\u0142 Ducha \u015awi\u0119tego?<\/span>
\nDz 20:7<\/strong><\/span>
\n2)<\/strong>\u00a0Bacchiocchi, a za nim adwenty\u015bci i inni sabatarianie o Dz 20:7 (\u201eW pierwszy dzie\u0144 po szabacie, kiedy zebrali\u015bmy si\u0119 na \u0142amanie chleba…\u201d) ucz\u0105:<\/span><\/span>
\n\u201eW \u015bwietle tych przeanalizowanych materia\u0142\u00f3w przydatno\u015b\u0107 tekst\u00f3w z Dz. Ap. 20, 7-12 dla udokumentowania tezy o regularnym ju\u017c \u015bwi\u0119ceniu niedzieli okazuje si\u0119 raczej znikoma lub \u017cadna. Okoliczno\u015b\u0107, pora i spos\u00f3b odbycia si\u0119 tego zgromadzenia wskazuj\u0105 na to, \u017ce by\u0142o to spotkanie\u00a0specjalne<\/em>, a nie rytualne. Nie obowi\u0105zywa\u0142 bowiem jeszcze wtedy zwyczaj regularnego \u015bwi\u0119cenia niedzieli z odprawianiem nabo\u017ce\u0144stwa niedzielnego\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 122).<\/span><\/span>
\nJ. Salij OP za\u015b, po przestudiowaniu \u201eargument\u00f3w\u201d Bacchiocchiego zwi\u0105zanych z Dz 20:7 i opisanymi wydarzeniami z 57 roku, napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eOt\u00f3\u017c cho\u0107by Bacchiocchi po\u015bwi\u0119ci\u0142 temu wersetowi nie dwana\u015bcie (s. 111-122), ale sto dwadzie\u015bcia stron druku, nie jest w stanie zmieni\u0107 tego \u015bwiadectwa, kt\u00f3ry nie zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u2018Poniewa\u017c postanowili\u015bmy po\u017cegna\u0107 Paw\u0142a, zebrali\u015bmy si\u0119 w pierwszym dniu po szabacie\u2019, ale brzmi w spos\u00f3b znacznie bardziej dla adwentyst\u00f3w niewygodny: \u2018W pierwszym dniu po szabacie, kiedy zebrali\u015bmy si\u0119 na \u0142amaniu chleba\u2019, itd. I \u017cadna sofistyka tego nie zmieni, \u017ce tekst sugeruje raczej to, i\u017c Paw\u0142a po\u017cegnano przy okazji \u2018\u0142amania chleba\u2019, jakie odbywano w\u00f3wczas \u2018w pierwszy dzie\u0144 po szabacie\u2019.\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 231).<\/span>
\nGdyby spotkanie \u015bw. Paw\u0142a z chrze\u015bcijanami zapisane w Dz 20:7 by\u0142o tylko okazjonalne, a nie z powodu obchodzenia niedzieli, to niezrozumia\u0142e by by\u0142o to, czemu \u015bw. \u0141ukasz opisuj\u0105c te wydarzenie pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 tak bogatym jego opisem teologicznym.<\/span>
\nW Dz 20:7-12 wyst\u0119puje wiele aluzji do wydarze\u0144 zwi\u0105zanych z niedzielnym zmartwychwstaniem Jezusa i wieczorn\u0105 Eucharysti\u0105 w Wielki Czwartek. E. Bianchi o tym pisze:<\/span>
\n\u201eLiczne detale tego tekstu nadaj\u0105 wydarzeniu szczeg\u00f3lnego kolorytu i silnie paschaln\u0105 wymow\u0119. Przede wszystkim (…) dynamika przej\u015bcia z nocy (20,7) a\u017c do poranka (20,11), z ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a; przej\u015bcie od upadku w \u015bmier\u0107 (20,9) do powstania ku \u017cyciu (20,12) m\u0142odego Eutycha, kt\u00f3rego zmorzy\u0142 sen; odpowiadaj\u0105cy mu ruch zej\u015bcia (katabas<\/em>: 20:10) i wej\u015bcia (anabas<\/em>: 20,11) Paw\u0142a, kt\u00f3ry powoduje zmartwychwstanie ch\u0142opca…\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 113).<\/span><\/span>
\n\u201eOstatnia wieczerza\u201d Paw\u0142a, kt\u00f3ra by\u0142a \u201e\u0142amaniem chleba\u201d (Dz 20:7), przypomina \u201eOstatni\u0105 Wieczerz\u0119\u201d Chrystusa, gdy On \u201e\u0142ama\u0142 chleb\u201d (Mt 26:26).<\/span>
\nPoranne wskrzeszenie Eutycha (Dz 20:10) i \u201eniema\u0142a rado\u015b\u0107\u201d z tego faktu przypomina poranne zmartwychwstanie Chrystusa i \u201ewielk\u0105 rado\u015b\u0107\u201d (Mt 28:8, \u0141k 24:41, J 20:20) chrze\u015bcijan z tego powodu.<\/span>
\nNiekt\u00f3rzy badacze chc\u0105 widzie\u0107 nawet inne analogie w omawianym tek\u015bcie np. \u201etrzecie pi\u0119tro\u201d (Dz 20:9), z kt\u00f3rego upadek spowodowa\u0142 prawdziw\u0105 \u015bmier\u0107 Eutycha, przyr\u00f3wnuj\u0105 do \u201etrzech dni\u201d prawdziwej \u015bmierci Chrystusa. Patrz te\u017c np. \u201eg\u00f3rna sala\u201d (Mk 14:15, Dz 20:8), \u201ewyja\u015bnianie Pism\u201d (\u0141k 24:27, 32, Dz 20:9, 11), \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 (Mk 16:2, Dz 20:8).<\/span>
\nJe\u015bli sabatarianie za Bacchiocchim twierdz\u0105, \u017ce spotkanie niedzielne opisane w Dz 20:7 by\u0142o tylko\u00a0specjalnym<\/em>\u00a0zgromadzeniem, to czy\u017c nie odpowiedniejszym dniem by\u0142by do tego szabat, kt\u00f3ry wed\u0142ug adwentyst\u00f3w by\u0142 obchodzony wtedy przez chrze\u015bcijan? Czy ten \u015bwi\u0119ty dzie\u0144 Izraelit\u00f3w nie by\u0142by w\u0142a\u015bciwszym, skoro niedziela by\u0142a tylko zwyk\u0142ym dniem wed\u0142ug sabatarian? Gdzie tu konsekwencja adwentyst\u00f3w?<\/span><\/span>
\nNiekt\u00f3rzy znawcy problematyki sobotnio-niedzielnej id\u0105 nawet na \u2018kompromis\u2019 z sabatarianami i twierdz\u0105, \u017ce w wyra\u017ceniu \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7) kryje si\u0119 my\u015bl, \u017ce najpierw chrze\u015bcijanie zachowywali szabat, by p\u00f3\u017aniej, ju\u017c po zachodzie s\u0142o\u0144ca (w sobot\u0119 wieczorem) tzn. w niedziel\u0119 obchodzili Eucharysti\u0119 \u201epierwszego dnia tygodnia\u201d. Analogicznie wi\u0119c, jak szabat by\u0142by wtedy cotygodniowy, tak i niedziela r\u00f3wnie\u017c.<\/span>
\nSam Bacchiocchi (cho\u0107 nie zgadza si\u0119 zapewne co do tego w przypadku Dz 20:7) pisze te\u017c o tym:<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem. P\u00f3\u017aniej, w miar\u0119 pojawienia konieczno\u015bci odr\u00f3\u017cnienia si\u0119 chrze\u015bcijan od \u017byd\u00f3w, \u015bwi\u0119to to zosta\u0142o najwidoczniej przeniesione z soboty wieczorem na niedziel\u0119 rano\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nJ. Salij OP, \u015bwiadom mo\u017cliwej takiej przej\u015bciowej postawy chrze\u015bcijan pisze:<\/span>
\n\u201eAutor [Bacchiocchi] wyra\u017anie potrafi to zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pierwsi chrze\u015bcijanie nie byli lud\u017ami znik\u0105d, ale wyrastali z biblijnego judaizmu, za\u015b \u015bwiadomo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska nie spad\u0142a na nich w okamgnieniu, ale krystalizowa\u0142a si\u0119 powoli i nie bez opor\u00f3w. \u2018Pierwsi \u017cydowscy konwertyci – pisze Bacchiocchi – traktowali przyj\u0119cie Chrystusa nie jako zburzenie ram ich przekona\u0144 religijnych, ale jako wype\u0142nienie mesja\u0144skich oczekiwa\u0144, kt\u00f3re wzbogaca\u0142y \u017cycie religijne nowymi warto\u015bciami. Proces od\u0142\u0105czenia cienia od rzeczywisto\u015bci, tego, co przemija, od tego, co trwa\u0142e, przebiega\u0142 stopniowo i nie dokonywa\u0142 si\u0119 bez trudno\u015bci ani bez jakichkolwiek opor\u00f3w\u2019 (s. 164). Rzecz jasna, autor nie powie ju\u017c (bo jest przecie\u017c adwentyst\u0105), \u017ce chrze\u015bcijanie jerozolimscy pocz\u0105tkowo zachowywali szabat na tej samej zasadzie, na jakiej przestrzegali jeszcze jaki\u015b czas obrzezania oraz rozr\u00f3\u017cniali pokarmy czyste i nieczyste\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 231).<\/span>
\nCiekawe, \u017ce o ile w przypadku 1Kor 16:2 (\u201eNiechaj pierwszego dnia tygodnia\u201d) sabatarianie zgadzaj\u0105 si\u0119 z tym, \u017ce mo\u017cna rozumie\u0107 ten tekst jako m\u00f3wi\u0105cy o \u201eka\u017cdej niedzieli\u201d (cho\u0107 mowa jest dos\u0142ownie jakby o jednej), to w stosunku do Dz 20:7 nie zgadzaj\u0105 si\u0119 na takie rozszerzenie \u0142amania chleba na \u201eka\u017cd\u0105 niedziel\u0119\u201d.<\/span>
\nWarto te\u017c przypomnie\u0107 sabatarianom, \u017ce tekst Dz 20:7 nie mia\u0142 by\u0107 tylko przekazem historycznym pewnego zdarzenia, ale Dzieje Apostolskie jako pismo natchnione mia\u0142y by\u0107 wskaz\u00f3wk\u0105 dla wszystkich pokole\u0144 chrze\u015bcijan, jak post\u0119powa\u0107 i \u017cy\u0107.<\/span>
\nMa\u0142o tego, gdyby po\u017cegnanie Paw\u0142a by\u0142oby tylko przypadkowo w niedziel\u0119, niezrozumia\u0142e by by\u0142o podawanie dnia tygodnia, w kt\u00f3rym si\u0119 ono odby\u0142o. Do czego ta informacja mia\u0142aby nam s\u0142u\u017cy\u0107?<\/span>
\nTu te\u017c zaznaczmy, \u017ce chocia\u017c w Listach i Dziejach Apostolskich wymieniane jest wiele razy s\u0142owo \u201edzie\u0144\u201d (w znaczeniu dni tygodnia np. Dz 4:3, 5, 10:9, 14:20) to jednak z nazwy nie wymienia si\u0119 \u017cadnego z nich. Tylko dni \u015bwi\u0105teczne \u017byd\u00f3w (np. sobota [Dz 13:14] i dzie\u0144 Prza\u015bnik\u00f3w – Dz 12:3) i chrze\u015bcijan (dzie\u0144 Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy [Dz 2:1, 20:16, 1Kor 16:8] i pierwszy dzie\u0144 tygodnia, czy pierwszy dzie\u0144 po szabacie – 1Kor 16:2, Dz 20:7) posiadaj\u0105 oznaczenia w tych pismach. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenia \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d, czy \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d, s\u0105 terminami zwi\u0105zanymi ze \u015bwi\u0105tecznym charakterem niedzieli, analogicznie jak w przypadku pozosta\u0142ych wymienionych \u015bwi\u0105tecznych dni.<\/span>
\nZapytajmy te\u017c sabatarian. Czy tylko przez przypadek zebranie w Troadzie w \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7) zbiega si\u0119 z ustanowionym przez Paw\u0142a niedzielnym odk\u0142adaniem ofiar dla ubogich (1Kor 16:2)? Dodajmy, \u017ce oba te fakty mia\u0142y miejsce w latach 56-57.<\/span>
\nCzy tylko przypadkiem nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 to, \u017ce oba te wydarzenia odbywa\u0142y si\u0119 w dzie\u0144 w kt\u00f3rym Chrystus zmartwychwsta\u0142, ukazywa\u0142 si\u0119 i zes\u0142a\u0142 Ducha \u015awi\u0119tego?<\/span>
\nNa koniec jedno \u015bwiadectwo z pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, a przytaczamy je dlatego, \u017ce w rozdziale o Dz 20:7 Bacchiocchi, ten nadzwyczaj skrupulatny analityk, nie po\u015bwi\u0119ci\u0142 mu wcale uwagi. Charakterystyczne dla poni\u017cszych zda\u0144 Tertuliana (ur. 155) jest to, \u017ce w sprawie zebra\u0144 niedzielnych chrze\u015bcijan odwo\u0142uje si\u0119 on do praktyki Aposto\u0142\u00f3w!<\/span>
\nPisze on:<\/span>
\n\u201eAle – powiesz – jak b\u0119dziemy mogli si\u0119 zebra\u0107, w jaki spos\u00f3b sprawowa\u0107 niedzieln\u0105 uroczysto\u015b\u0107? Oczywi\u015bcie tak, jak Aposto\u0142owie, ubezpieczeni wiar\u0105, a nie pieni\u0119dzmi. (…) Wreszcie, je\u017celi nie mo\u017cesz urz\u0105dzi\u0107 zebrania za dnia, masz noc [por. Dz 20:7n.]; \u015bwiat\u0142o Chrystusa j\u0105 rozja\u015bnia. Czy nie mo\u017cesz tworzy\u0107 ma\u0142ych grup, je\u015bli przecie\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ju\u017c tam, gdzie jest trzech? Lepiej, \u017ceby\u015b nie widzia\u0142 tych twoich t\u0142um\u00f3w, ni\u017c mia\u0142by\u015b si\u0119 zaprzeda\u0107 w niewol\u0119\u201d (\u201eO ucieczce w czasie prze\u015bladowania\u201d 14:1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 112).<\/span>
\nAp 1:10<\/strong><\/span>
\n3)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: Ap 1:10, Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnic\u0119 (Dz 2:20), Ps 118:22-24 oraz poga\u0144skie \u2018dowody\u2019 adwentysty Z. \u0141yko przeciw niedzieli jako Dniu Pa\u0144skim.<\/span>
\nNa pocz\u0105tek, by pokaza\u0107 jak wa\u017cnym tekstem dla Bacchiocchiego i sabatarian jest Ap 1:10 z ok. 95 roku ze s\u0142owami \u201edozna\u0142em zachwycenia w dzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d odczytajmy s\u0142owa J. Salija OP:<\/span>
\n\u201eA\u017c dwadzie\u015bcia trzy strony po\u015bwi\u0119ci\u0142 Bacchiocchi argumentom, \u017ce \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 z Apokalipsy 1,10 nie jest niedziel\u0105. Pytanie, czy rzeczywi\u015bcie chodzi tu o niedziel\u0119, dla wszystkich innych chrze\u015bcija\u0144skich badaczy jest zwyczajnym problemem hermeneutyki tekstu. Dla badacza adwentysty jest to jednak pytanie o pierwszorz\u0119dnej wadze dogmatycznej. Je\u015bli bowiem Aposto\u0142 Jan m\u00f3wi tu o niedzieli, jest to nast\u0119pne biblijne \u015bwiadectwo przeciwko doktrynie adwentyst\u00f3w. Ot\u00f3\u017c trudno\u015b\u0107, jak\u0105 musi pokona\u0107 uczony adwentysta, jest du\u017ca, albowiem istniej\u0105 a\u017c dwa praktycznie wsp\u00f3\u0142czesne Apokalipsie \u015bwiadectwa, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijanie nazywali niedziel\u0119. Bacchiocchi wk\u0142ada wi\u0119c niezwykle wiele pomys\u0142owo\u015bci i wysi\u0142ku, aby podwa\u017cy\u0107 znaczenie tych \u015bwiadectw\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 231-32).<\/span>
\n\u015awiadectwami tymi, o kt\u00f3rych wspomina J. Salij OP s\u0105: pismo \u201eDidache\u201d i list Ignacego Antioche\u0144skiego \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d, ale tym dzie\u0142om i zagadnieniom po\u015bwi\u0119cimy osobne rozdzia\u0142y (5 i 6).<\/span>
\nAdwenty\u015bci twierdz\u0105, \u017ce \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d z Ap 1:10 to sobota, a nie niedziela. Argumentuj\u0105 to tym, \u017ce Mk 2:28 podaje, \u017ce \u201eSyn Cz\u0142owieczy jest panem szabatu\u201d. Pr\u00f3cz tego odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do Iz 58:13, gdzie szabat nazwany jest \u201e\u015bwi\u0119tym dniem Jahwe\u201d.<\/span>
\nJak wida\u0107 adwenty\u015bci robi\u0105 co mog\u0105 by zakwestionowa\u0107 to, \u017ce niedziela jest Dniem Pa\u0144skim. Posuwaj\u0105 si\u0119 nawet do r\u00f3\u017cnych, czy sprzecznych interpretacji tekstu Ap 1:10. Przyk\u0142adowo ich uczony kaznodzieja Bacchiocchi twierdzi, \u017ce \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d z Ap 1:10 to dzie\u0144 eschatologiczny, a nie sobota czy niedziela (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 123-136). Nie \u0142\u0105czy wi\u0119c on absolutnie Ap 1:10 z Mk 2:28 czy Iz 58:13, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 adwentyst\u00f3w. Ma\u0142o tego, on nawet nie podejmuje si\u0119 rozwa\u017ca\u0107 czy sobota jest Dniem Pa\u0144skim z Ap 1:10. Zapewne dla niego stanowisko adwentyst\u00f3w jest tak absurdalne i naci\u0105gane, \u017ce nie uwa\u017ca za stosowne go przedstawia\u0107. Rozwa\u017ca natomiast czy Ap 1:10 m\u00f3wi o jakiej\u015b niedzieli, czy niedzieli wielkanocnej, czy o dniu powrotu Chrystusa. Bacchiocchi, co zapewne nie spodoba si\u0119 adwentystom, przeczy identyfikacji \u201eDnia Pa\u0144skiego\u201d z sobot\u0105, kt\u00f3r\u0105 prezentuje K. Strand, na podstawie jednego z apokryf\u00f3w, kt\u00f3ry jest datowany przez Bacchiocchiego na III wiek (s. 134-5 przypis).<\/span>
\nJak wida\u0107, adwenty\u015bci r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w swym argumentowaniu. Nie mog\u0105c za\u015b uzgodni\u0107 jednolitej wyk\u0142adni stosuj\u0105 racje wed\u0142ug w\u0142asnego upodobania, byleby zakwestionowa\u0107 niedziel\u0119 (podobnie dla \u015awiadk\u00f3w Jehowy \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d z Ap 1:10 to czasy od roku 1914).<\/span>
\nTekst Iz 58:13 nie przeczy temu, \u017ce \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d z Ap 1:10 jest niedziela. Raczej wskazuje tylko, \u017ce w Starym Testamencie dniem Boga Jahwe by\u0142a sobota. P\u00f3\u017aniej analogicznie w Nowym Testamencie dniem Pana Jezusa sta\u0142a si\u0119 niedziela, w kt\u00f3r\u0105 zwyci\u0119\u017cy\u0142 On \u015bmier\u0107. Iz 58:13 m\u00f3wi\u0105c o konkretnym dniu (sobocie) mo\u017ce wi\u0119c potwierdza\u0107, \u017ce tak samo o konkretnym dniu – niedzieli – mo\u017ce m\u00f3wi\u0107 Ap 1:10.<\/span>
\nInterpretacja \u201eDnia Pa\u0144skiego\u201d (Ap 1:10) jako soboty nie by\u0142a znana ani Aposto\u0142om, ani ich uczniom. Zapewne wymy\u015blili j\u0105 dzisiejsi adwenty\u015bci lub inni sabatarianie. Oni nie przedstawiaj\u0105 nawet \u017cadnego z pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3ry potwierdza ich koncepcj\u0119 i nazywa sobot\u0119 \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d. Jest za to wielu takich, kt\u00f3rzy tak nazywaj\u0105 niedziel\u0119 (patrz poni\u017cej).<\/span>
\nOkre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d oznacza w Biblii dzie\u0144 zwyci\u0119ski Boga. Takim dniem dla Jezusa, naszego Boga (J 20:28), by\u0142 dzie\u0144 zwyci\u0119stwa nad \u015bmierci\u0105. Ka\u017cda niedziela jest wi\u0119c upami\u0119tnieniem tamtego wydarzenia. R\u00f3wnie\u017c ukazywania si\u0119 Chrystusa w niedziel\u0119 by\u0142y zapowiedzi\u0105 Jego powrotu i ukazania si\u0119 w eschatologicznym Dniu Pa\u0144skim. Nie przez przypadek te\u017c dalsze s\u0142owa Biblii po Ap 1:10 m\u00f3wi\u0105 o fakcie zmartwychwstania Pana: \u201eJam jest Pierwszy i Ostatni, i \u017cyj\u0105cy. By\u0142em umar\u0142y, a oto jestem \u017cyj\u0105cy na wieki wiek\u00f3w i mam klucze \u015bmierci i Otch\u0142ani\u201d Ap 1:17-18.<\/span>
\nCzy dzie\u0144 zmartwychwstania by\u0142 tak wa\u017cny dla pierwszych chrze\u015bcijan, \u017ceby go nazywa\u0107 \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d?<\/span>
\nOczywi\u015bcie! Ps 118:22-24 proroczo wskazywa\u0142 na dzie\u0144 Chrystusa Pana: \u201eKamie\u0144 odrzucony przez buduj\u0105cych sta\u0142 si\u0119 kamieniem w\u0119gielnym (…) Oto\u00a0dzie\u0144<\/u>, kt\u00f3ry Jahwe uczyni\u0142:\u00a0radujmy<\/u>\u00a0si\u0119<\/u>\u00a0ze\u0144 i weselmy!\u201d.<\/span><\/span>
\nW Dz 4:10-11 \u015bw. Piotr odni\u00f3s\u0142 fragment tego Psalmu do Chrystusa-Kamienia, m\u00f3wi\u0105c te\u017c o Jego zmartwychwstaniu: \u201ew imi\u0119 Jezusa Chrystusa (…) kt\u00f3rego B\u00f3g wskrzesi\u0142 z martwych (…) On jest\u00a0kamieniem, odrzuconym przez was buduj\u0105cych, tym, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 g\u0142owic\u0105 w\u0119g\u0142a<\/em>\u201d. Zreszt\u0105 s\u0142owa tego Psalmu ju\u017c wcze\u015bniej Chrystus odnosi\u0142 do siebie (Mt 21:42-44, Mk 12:10-11, \u0141k 20:17-18).<\/span><\/span>
\nTen \u2018dzie\u0144\u2019 wi\u0119c, w kt\u00f3rym si\u0119 dokona\u0142o wspomniane zmartwychwstanie Chrystusa, to niedziela – Dzie\u0144 Pana. Tego dnia towarzyszy\u0142a niewiastom i Aposto\u0142om – jak zapowiada\u0142 Psalm – \u201ewielka rado\u015b\u0107\u201d (Mt 28:8, \u0141k 24:41, J 20:20).<\/span>
\nWarto wiedzie\u0107, \u017ce pisarze wczesnochrze\u015bcija\u0144scy, czasem nawet samym \u201edniem\u201d z tego Psalmu nazywaj\u0105 Chrystusa, kt\u00f3ry w niedziel\u0119 stwarza\u0142 \u015bwiat i zmartwychwsta\u0142: np. \u201eList Barnaby\u201d (ok. 130 r.) 6:4; Klemens Aleksandryjski (ur. 150) \u201eKobierce\u201d VI:145,5; Cyprian (ur. 200) \u201eO Modlitwie Pa\u0144skiej\u201d 35.<\/span>
\nNie dziwmy si\u0119 temu, \u017ce dla pierwszych chrze\u015bcijan wa\u017cniejszy sta\u0142 si\u0119 fakt zmartwychwstania Jezusa, a przez to przyj\u0119cie niedzieli jako Dnia Pa\u0144skiego, ni\u017c odpoczynek sobotni. Przecie\u017c sam Chrystus po mowie o naruszaniu szabatu (J 5:15-19) wskaza\u0142 na \u201ewskrzeszanie umar\u0142ych i o\u017cywianie\u201d (J 5:21), jako najwa\u017cniejsze dzie\u0142a Jego i Ojca, a nie na odpoczynek.<\/span>
\nNie maj\u0105 te\u017c racji ci sabatarianie, kt\u00f3rzy za S. Bacchiocchim ucz\u0105, \u017ce okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d (Ap 1:10) musi mie\u0107 znaczenie eschatologiczne, a nie s\u0142u\u017cy dla oznaczenia konkretnego dnia tzn. niedzieli. W Iz 58:13 szabat jest nazwany \u2018dniem Jahwe\u2019: \u201eje\u015bli nazwiesz szabat rozkosz\u0105, a \u015bwi\u0119ty dzie\u0144 Jahwe czcigodnym\u201d. Analogicznie Dzie\u0144 Pa\u0144ski jest dla ludu Chrystusowego dniem \u015bwi\u0119tym i jest to niedziela (Ap 1:10).<\/span>
\nW Biblii greckiej Dzie\u0144 Pa\u0144ski jako dzie\u0144 powrotu Chrystusa okre\u015blony jest innymi s\u0142owami ni\u017c niedziela z Ap 1:10, czego j\u0119zyk polski jednak nie ukazuje. W pierwszym przypadku stosowane s\u0105 s\u0142owa\u00a0hemera tou kyriou<\/em>\u00a0lub\u00a0hemera kyriou<\/em>\u00a0(1Tes 5:2, 1Kor 1:8, 5:5 por. w LXX Iz 2:12, 13:6, Ez 13:5, 30:3, Jl 2:1, 11, 3:4, Am 5:18, 20, Sof 1:14, Ml 3:23), a w drugim\u00a0kyriake hemera<\/em>\u00a0(Ap 1:10), kt\u00f3re\u00a0to<\/u>\u00a0okre\u015blenie<\/u>\u00a0pada<\/u>\u00a0tylko<\/u>\u00a0jeden<\/u>\u00a0raz<\/u>\u00a0w Biblii. W\u00a0<\/u>pierwszym przypadku odno\u015bnie greckiego s\u0142owa \u201ePa\u0144ski\u201d u\u017cyto dope\u0142niacza (dos\u0142ownie: dzie\u0144 Pana), a w drugim przymiotnika (dos\u0142ownie: Pa\u0144ski dzie\u0144). Jan nie musia\u0142 znale\u017a\u0107 si\u0119 w dniu eschatologicznym aby dawa\u0107 wskaz\u00f3wki dla konkretnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w jego czas\u00f3w, kt\u00f3re na dodatek zna\u0142 osobi\u015bcie (patrz Ap 1:11 i 2:1-3:22). M\u00f3g\u0142 to by\u0107 konkretny dzie\u0144 – niedziela.<\/span><\/span>
\nSamo to, \u017ce Bacchiocchi stwierdza, \u017ce Dzie\u0144 Pa\u0144ski z Ap 1:10 to dzie\u0144 eschatologiczny, nadal nie daje nam odpowiedzi na pytanie \u201ekiedy\u201d tzn. kt\u00f3rego dnia, Jan znalaz\u0142 si\u0119 w duchu w tym dniu eschatologicznym. Aposto\u0142 m\u00f3wi bowiem dos\u0142ownie: \u201eBy\u0142em w duchu w Pa\u0144skim dniu\u201d (Ap 1:10). Je\u015bli za\u015b znalaz\u0142 si\u0119 on w tym widzeniu dotycz\u0105cym dnia eschatologicznego w niedziel\u0119, wszystko staje si\u0119 jasne.<\/span>
\nBacchiocchi neguj\u0105c, \u017ce wizje Jana opisane w Apokalipsie nie mog\u0142y odby\u0107 si\u0119 tylko jednego dnia, nie kwestionuje tylko niedzieli, ale i \u201eadwentystyczny\u201d szabat (s. 136-148)! Warto te\u017c nadmieni\u0107, \u017ce mierzenie ziemskimi kategoriami czasowymi, tego co Janowi mog\u0142o, lub nie mog\u0142o by\u0107 przekazane jednego dnia przez Boga, wydaje si\u0119 by\u0107 niestosowne.<\/span>
\nNiedziel\u0119 nazwa\u0142o \u201edniem Pa\u0144skim\u201d te\u017c wielu pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3rych tu wspomnimy, za\u015b w innych rozdzia\u0142ach zacytujemy lub nawet om\u00f3wimy ich teksty: \u201eDidache\u201d 14:1 (90-100 r.); Ignacy Antioche\u0144ski (\u2020107) \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 9:1; Ireneusz (ur. 130-40) Fragm. 7; Klemens Aleksandryjski (ur. 150) \u201eKobierce\u201d VII:76,4; Tertulian (ur. 155)\u00a0De corona<\/em>\u00a03, \u201eO modlitwie\u201d 23, \u201eO chrzcie\u201d 19; Orygenes (ur. 185) \u201eHomilie do Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia\u201d 7:5, \u201ePrzeciw Celsusowi\u201d 8:22; Meliton z Sardes (II w.) \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d; Dionizy (II w.) \u201eList Dionizego do Rzymian\u201d i \u201eDidaskalia\u201d (tu\u017c po 200) 2:25,2, 2:47,1. Nawet apokryficzne \u201eEwangelia Piotra\u201d (IX:35, XII:50) z ok. 130-150r., \u201eDzieje Jana\u201d (CVI) z ok. 150 r. i \u201eDzieje Piotra\u201d (fragment koptyjski) z ok. 180-190 r. oraz heretyk z II w. Teodos (u Klemensa Aleksandryjskiego [ur. 150] \u201eWypisy z Theodota\u201d 63:1) u\u017cywaj\u0105 na oznaczenie niedzieli okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce te\u017c \u015brodowisko nie ca\u0142kiem ortodoksyjne wobec nauki Ko\u015bcio\u0142a, zachowa\u0142o ten \u015bwi\u0119ty dzie\u0144. Do dzi\u015b w j\u0119zyku greckim niedziela jest zwana \u201e[dniem] Pa\u0144skim\u201d.<\/span><\/span>
\nKs. H. Pietras SJ na powy\u017cszy temat uczy: \u201eBy\u0107 mo\u017ce pierwotnie m\u00f3wiono tylko \u2018Wieczerza Pa\u0144ska\u2019, jak to po\u015bwiadcza Pawe\u0142 w Pierwszym Li\u015bcie do Koryntian (11,20), a jako \u017ce spo\u017cywano j\u0105 w niedziel\u0119, przymiotnik \u2018Pa\u0144ska\u2019 zacz\u0105\u0142 oznacza\u0107 tak\u017ce sam dzie\u0144, by\u0107 mo\u017ce do\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do tego poczucie w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci i ch\u0119\u0107 przeciwstawienia si\u0119 dniom \u015bwi\u0105t poga\u0144skich, lub te\u017c jeszcze dosz\u0142o eschatologiczne wyczekiwanie ostatniego \u2018dnia Pa\u0144skiego\u2019, czyli powt\u00f3rnego przyj\u015bcia Chrystusa, czego niedziela by\u0142a znakiem\u201d (\u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d Krak\u00f3w 1992, s. 13).<\/span>
\nJakie jeszcze pochodzenie okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d przedstawiaj\u0105 znawcy tej dziedziny?<\/span>
\nOt\u00f3\u017c Bacchiocchi, cho\u0107 nie przyjmuje tego jako swego pogl\u0105du, to jednak podaje:<\/span>
\n\u201eNiemniej jednak powszechnie sugerowano, \u017ce chrze\u015bcijanie wymy\u015blili okre\u015blenie \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 na znak \u015bwiadomego protestu wobec istnienia \u2018dnia Imperatora –\u00a0\uf053\uf065\uf062\uf061\uf073\uf074\uf068\uf020\uf068\uf06d\uf065\uf072\uf061<\/span>\u2019, co najwidoczniej wypada\u0142o raz na miesi\u0105c albo by\u0107 mo\u017ce nawet raz na tydzie\u0144. U\u017cywanie nazwy \u2018dzie\u0144 Imperatora\u2019 znalaz\u0142o potwierdzenie w Azji Mniejszej, co ma dla nas donios\u0142e znaczenie, skoro okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tam w\u0142a\u015bnie wyra\u017cenie \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 zacz\u0119\u0142o by\u0107 najpierw u\u017cywane\u201d (s. 127).<\/span><\/span>
\nR\u00f3wnie\u017c wspomina o tym A. Jankowski OSB:<\/span>
\n\u201eW wielu j\u0119zykach z czasem stanie si\u0119 ta nazwa [Dzie\u0144 Pa\u0144ski] terminem technicznym (Dominica<\/em>,\u00a0domenica<\/em>,\u00a0dimanche<\/em>\u00a0itd.), a powsta\u0142a ona zapewne w Azji Mniejszej jako reakcja na okre\u015blenie jednego z dni tygodnia mianem\u00a0\uf073\uf065\uf062\uf061\uf073\uf074\uf068<\/span>\u00a0– \u00abcesarskiego\u00bb\u201d (\u201eApokalipsa \u015awi\u0119tego Jana. Wst\u0119p – Przek\u0142ad z Orygina\u0142u – Komentarz\u201d Pozna\u0144 1959, s. 142).<\/span><\/span>
\nAle te\u017c inaczej, tak\u017ce biblijnie, mo\u017cna wykaza\u0107, \u017ce niedziela w Pi\u015bmie \u015aw. nazwana jest \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c Zes\u0142anie Ducha \u015aw. nast\u0105pi\u0142o w niedziel\u0119 (Dz 2:1, Kp\u0142 23:15-16) przez co B\u00f3g wskaza\u0142, \u017ce dzie\u0144 ten jest te\u017c dniem Ducha \u015aw. Piotr t\u0119 niedziel\u0119 nazywa Dniem Pa\u0144skim (Dz 2:16, 20). Cho\u0107 mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119, \u017ce Dzie\u0144 Pa\u0144ski z Dz 2:20 to tylko odleg\u0142y dzie\u0144 ko\u0144ca \u015bwiata, to jednak tak nie jest (fragment ten mo\u017ce mie\u0107 te\u017c dwa znaczenia). Dz 2:16 m\u00f3wi\u0105: \u201eale<\/u>\u00a0spe\u0142nia<\/u>\u00a0si\u0119 przepowiednia proroka Joela\u201d, wi\u0119c ca\u0142y jej fragment tzn. Dz 2:17-21 ulegaj\u0105 wype\u0142nieniu. Poprzedza\u0107 ten Dzie\u0144 Pa\u0144ski mia\u0142y np. \u201edziwy [\u2018cuda\u2019 NP] na g\u00f3rze (…) i znaki na dole (…) Krew i ogie\u0144 (…) s\u0142o\u0144ce zamieni si\u0119 w ciemno\u015bci\u201d Dz 2:19n. Natomiast o tych znakach Dz 2:22 m\u00f3wi\u0105, \u017ce si\u0119 wype\u0142ni\u0142y: \u201eJezusa (…) pos\u0142annictwo B\u00f3g potwierdzi\u0142 niezwyk\u0142ymi czynami, cudami i znakami [\u201ecuda, dziwy i znaki\u201d ks. D\u0105br.] por. \u0141k 23:44n., 12:49, Dz 2:3, J 19:34.<\/span><\/span>
\nPrzypis do Dz 2:20 w Biblii Pozna\u0144skiej m\u00f3wi: \u201epos\u0142uguj\u0105c si\u0119 proroctwem Joela (3,1-5) odni\u00f3s\u0142 jego tre\u015b\u0107 do czas\u00f3w mesja\u0144skich, zw\u0142aszcza wyra\u017cenie:\u00a0dzie\u0144 Pa\u0144ski wielki i wspania\u0142y<\/em>\u00a0(w. 20) w rozumieniu Piotra oznacza w\u0142a\u015bnie dzie\u0144 zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego\u201d.<\/span><\/span>
\nWida\u0107 wi\u0119c, \u017ce niedziela Zes\u0142ania Duch \u015aw. zosta\u0142a nazwana \u201edniem Pa\u0144skim\u201d, podobnie jak niedziela zmartwychwstania (Ap 1:10).<\/span>
\nO ile Bacchiocchi nawet nie sugeruje, \u017ce okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d dla nazwania niedzieli chrze\u015bcijanie przyj\u0119li z poga\u0144stwa, to polski adwentysta Z. \u0141yko wprost stwierdza, \u017ce tak si\u0119 rzeczy maj\u0105. Pisze on:<\/span>
\n\u201eKult Mitry wywar\u0142 olbrzymi wp\u0142yw na obrz\u0119dowo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Najpowa\u017cniej uzewn\u0119trzni\u0142o si\u0119 to w kulcie niedzieli, a nawet w jej nazwie jako \u2018dniu Pa\u0144skim\u2019.\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 211).<\/span>
\n\u0141yko omawiaj\u0105c Ap 1:10 potrafi\u0142 napisa\u0107 nawet:<\/span>
\n\u201eZreszt\u0105 okre\u015blenie niedzieli \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019 (Dies Dominica<\/em>) nie wywodzi si\u0119 z Biblii, lecz jak stwierdza historia, ma zgo\u0142a inne pod\u0142o\u017ce\u201d (j\/w. s. 203).<\/span><\/span>
\nJe\u015bli \u0141yko twierdzi, \u017ce okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d u\u017cywali czciciele s\u0142o\u0144ca, jeszcze przed chrze\u015bcija\u0144stwem (j\/w. s. 208-209), to ju\u017c tylko krok od tego, by udowodni\u0107, \u017ce do Ap 1:10 wdar\u0142o si\u0119 ono z nauk pogan, skoro i Jezus jest w Ml 3:20 i innych tekstach nazwany s\u0142o\u0144cem. Oj, oj zagalopowa\u0142 si\u0119 pewnie \u0141yko!<\/span>
\nAle nawet gdyby chrze\u015bcijanie przyj\u0119li od pogan okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, to by \u015bwiadczy\u0142o to tylko o tym, \u017ce Chrystus odebra\u0142 bo\u017ckom, to co si\u0119 Jemu nale\u017ca\u0142o, bo przecie\u017c jest Panem ka\u017cdego dnia (Ga 4:8, Mt 12:29, J 17:10).<\/span>
\n\u0141yko pisze te\u017c, \u017ce \u201eponiewa\u017c niekt\u00f3rzy chrze\u015bcijanie zachowywali dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cony bogu s\u0142o\u0144ca (dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca) i nazywali go \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019 bez odwo\u0142ywania si\u0119 na Obj 1, 10, mo\u017cna \u015bmia\u0142o postulowa\u0107, \u017ce przyj\u0119li t\u0119 nomenklatur\u0119 od czcicieli S\u0142o\u0144ca, dla kt\u00f3rych niedziela du\u017co wcze\u015bniej by\u0142a ju\u017c \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019.\u201d (j\/w. s. 209).<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, na tej samej zasadzie \u201enie odwo\u0142uj\u0105\u201d si\u0119 ci chrze\u015bcijanie do poga\u0144skich \u017ar\u00f3de\u0142 dla uzasadnienia nazwy niedzieli tzn. \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Po co wi\u0119c tu co\u015b \u201epostulowa\u0107\u201d?<\/span>
\nPo drugie, czy samo u\u017cycie terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d nie jest odwo\u0142aniem si\u0119 do Ap 1:10, skoro tam znajduj\u0105 si\u0119 te s\u0142owa? \u201e\u015amia\u0142o wi\u0119c mo\u017cna postulowa\u0107\u201d, \u017ce chrze\u015bcijanie przyj\u0119li t\u0119 \u201enomenklatur\u0119\u201d z Ap 1:10.<\/span>
\nPo trzecie, nawet gdyby przyj\u0119li chrze\u015bcijanie od pogan okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d to czy\u017c to mia\u0142oby \u015bwiadczy\u0107 o ich z\u0142ej woli? A czy greckie okre\u015blenie \u201eB\u00f3g\u201d przyj\u0119te w Septuagincie i Nowym Testamencie nie jest identycznym z tym, kt\u00f3re by\u0142o stosowane wcze\u015bniej w mitologii Grek\u00f3w?<\/span>
\nPo czwarte, przecie\u017c chrze\u015bcijanie nie ukrywali, \u017ce przyj\u0119li od pogan okre\u015blenie \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, kt\u00f3remu nadali now\u0105 tre\u015b\u0107, wi\u0119c czemu mieliby ukrywa\u0107, gdyby to mia\u0142o miejsce, \u017ce przyj\u0119li od nich termin \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Je\u015bli oni sami nie podaj\u0105, \u017ce tak by\u0142o, na nic zdaj\u0105 si\u0119 spekulacje Z. \u0141yko.<\/span>
\nSabatarianom nigdy si\u0119 nie dogodzi. Je\u015bli w pismach wczesnochrze\u015bcija\u0144skich padaj\u0105 s\u0142owa \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, jest \u017ale, bo to poga\u0144skie. Je\u015bli padaj\u0105 s\u0142owa \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, te\u017c jest \u017ale, bo to tak\u017ce poga\u0144skie. Prawdopodobnie dla sabatarian ka\u017cde okre\u015blenie niedzieli by\u0142oby z\u0142e.<\/span>
\nCiekawe sk\u0105d \u0141yko wie, \u017ce chrze\u015bcijanie przyj\u0119li okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d od pogan, skoro \u017caden z wczesnych pisarzy tego nie powiedzia\u0142?<\/span>
\nTymczasem nie wykaza\u0142 on te\u017c, \u017ce poganie wcze\u015bniej stosowali okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d ni\u017c chrze\u015bcijanie. Odwo\u0142uje si\u0119 on tylko do logiki cytuj\u0105c \u201eznakomitego historyka dra. W. Weigla\u201d (j\/w. s. 208):<\/span>
\n\u201eodk\u0105d zacz\u0119to zwraca\u0107 si\u0119 do Mitry jako Pana (dominus<\/em>), dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca musia\u0142 by\u0107 \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019 na d\u0142ugo przed czasami chrze\u015bcija\u0144skimi\u201d (j\/w. s. 208-209).<\/span><\/span>
\nNa tej samej zasadzie mo\u017cna udowodni\u0107, \u017ce skoro Jahwe nazwany jest w Ps 84:12 \u201es\u0142o\u0144cem\u201d, to ka\u017cdy szabat \u201emusia\u0142 by\u0107\u201d \u201eDniem S\u0142o\u0144ca\u201d, bo szabat jest \u201edniem Pana\u201d (Iz 58:13), kt\u00f3ry to Pan jest s\u0142o\u0144cem. Dalej, skoro Jezus jest nazwany w Ml 3:20 \u201es\u0142o\u0144cem\u201d, to ka\u017cda niedziela \u201emusi by\u0107\u201d \u201eDniem S\u0142o\u0144ca\u201d, a On b\u0119d\u0105c zarazem Panem, jest panem ka\u017cdego dnia, a wi\u0119c i \u201eDnia Pa\u0144skiego\u201d. To samo mo\u017cna uczyni\u0107 z innymi wersetami przytaczanymi przez sabatarian np. Mk 2:32 w po\u0142\u0105czeniu z Ml 3:20 czy \u0141k 1:78.<\/span>
\nMo\u017ce jednak kto\u015b zapyta, kim jest ten \u201eznakomity historyk W. Weigl\u201d (na s. 209 \u0141yko podaje dla odmiany: A. Weigl), na kt\u00f3rego powo\u0142uje si\u0119 nasz adwentysta? Ot\u00f3\u017c to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry programowo zwalcza Tr\u00f3jc\u0119 \u015aw. i B\u00f3stwo Chrystusa oraz inne prawdy wiary. A\u017c dziw bierze, \u017ce \u0141yko, kt\u00f3ry pono\u0107 uznaje te nauki, podpiera si\u0119 prawdopodobnie ateist\u0105 zwalczaj\u0105cym chrze\u015bcija\u0144stwo. Autor ten jest \u201edy\u017curnym ekspertem\u201d \u015awiadk\u00f3w Jehowy, kt\u00f3rzy powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na niego i jego dzie\u0142o\u00a0The Paganism in Our Christianity,<\/em>\u00a0gdy im potrzebny by negowa\u0107 wspomniane nauki, a tak\u017ce np. Bo\u017ce Narodzenie (patrz np. \u201eCzy wierzy\u0107 w Tr\u00f3jc\u0119?\u201d 1989 s. 6, 3, 11; Stra\u017cnice: Rok XCV [1974] Nr 11 s. 10, Rok CIV [1983] Nr 9 s. 6, Nr 13, 1993 s. 16, Nr 24, 1997 s. 5, Nr 8, 2001 s. 20). Ciekawe co Weigl pisze np. o szabacie czy krzy\u017cu?<\/span><\/span>
\nSwoj\u0105 drog\u0105 \u0141yko przedstawia ca\u0142\u0105 gam\u0119 dywagacji z kt\u00f3rych wynika, \u017ce Mitra jest Panem, S\u0142o\u0144ce jest Panem, Baal jest Panem (s. 209). Tylko co z tego? O co mu chodzi? Przecie\u017c i Jahwe jest Panem i Jezus jest Panem. Tak jak poganie mogli u\u017cywa\u0107 tych samych tytu\u0142\u00f3w dla swych bog\u00f3w co chrze\u015bcijanie czy \u017bydzi, tak te\u017c mogli zapewne nazywa\u0107 dni \u201edniami Pa\u0144skimi\u201d.<\/span>
\nZreszt\u0105 jakie to mia\u0142oby mie\u0107 znaczenie, \u017ce okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d by\u0142o znane u pogan przed pojawieniem si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa, skoro \u0141yko sam m\u00f3wi, \u017ce nawet Justyn oko\u0142o 155 roku nie zna\u0142 (!) tego terminu: \u201eGdyby nazywano j\u0105 powszechnie \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019, Justyn nie omieszka\u0142by okre\u015bli\u0107 j\u0105 t\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 nazw\u0105. Widocznie nic nie wiedzia\u0142 o niedzieli jako dniu Pa\u0144skim\u201d (j\/w. s. 192).<\/span>
\nNa jakiej podstawie \u0141yko twierdzi, \u017ce Justyn nie zna\u0142 dla niedzieli okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d? Czy dlatego, \u017ce go nie wymienia? Ale przecie\u017c nie wymienia te\u017c w swej \u201eApologii\u201d kierowanej do pogan (w kt\u00f3rej u\u017cywa terminu \u2018dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u2019) okre\u015ble\u0144 \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7), czy \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d (Mt 28:1, \u0141k 24:1, 1Kor 16:2). Czy\u017cby te\u017c ich nie zna\u0142 (u\u017cywa ich tylko w polemice z \u017bydem Tryfonem)? \u0141yko prawdopodobnie tendencyjnie przemilcza to, \u017ce Justyn u\u017cywa tych okre\u015ble\u0144 niedzieli, akcentuj\u0105c tylko nazw\u0119 \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d (s. 208). A mo\u017ce nasz adwentysta napisze r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Justyn wcale nie zna\u0142 Biblii, skoro u\u017cywa termin\u00f3w \u201edzie\u0144 Saturna\u201d i \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,7)?<\/span>
\nJest jednak bardzo prawdopodobne, \u017ce Justyn, wbrew Z. \u0141yko, zna\u0142 niedziel\u0119 jako \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Ot\u00f3\u017c biskup Koryntu, pisz\u0105c sw\u00f3j tzw. \u201eList Dionizego do Rzymian\u201d, za pontyfikatu papie\u017ca Sotera (166-174) i w czasach bliskich Justynowi u\u017cy\u0142 tego terminu jako powszechnie znanego:<\/span>
\n\u201eDzisiaj obchodzili\u015bmy \u015bwi\u0119ty dzie\u0144 Pa\u0144ski i czytali\u015bmy\u00a0List<\/em>\u00a0Wasz, a b\u0119dziemy go ku zbudowaniu naszemu zawsze odczytywali, tak samo jak ten, kt\u00f3ry pisali\u015bcie dawniej przez Klemensa (\u2020101)\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d Euzebiusza, IV:23,11).<\/span><\/span>
\n\u0141yko za\u015b, albo nie zna pisma Dionizego (lub specjalnie przemilcza je), albo uwa\u017ca, \u017ce jest to \u015bwiadectwo, kt\u00f3remu nie warto po\u015bwi\u0119ca\u0107 uwagi.<\/span>
\nJednak o stosunku Justyna do okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d napiszemy w oddzielnym rozdziale (pkt 8). Dobrze jednak, \u017ce cho\u0107 Bacchiocchi, wbrew wielu adwentystom, na ten temat wyrazi\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 \u2018ekumenicznie\u2019:<\/span>
\n\u201eIstniej\u0105 jednak, poczynaj\u0105c od ko\u0144ca drugiego wieku, niezbite przyk\u0142ady na to, \u017ce wra\u017cenie \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 albo po prostu \u2018Pa\u0144ski\u2019 jest u\u017cywane jako powszechne okre\u015blenie niedzieli\u201d (s. 126).<\/span>
\nNa podstawie tej wypowiedzi mamy powody przypuszcza\u0107, \u017ce zanim pojawi\u0142o si\u0119 \u201epowszechne\u201d oznaczanie niedzieli tym terminem, wcze\u015bniej by\u0142 on u\u017cywany \u201eregionalnie\u201d lub \u201eokazjonalnie\u201d.<\/span>
\n\u0141yko pisze te\u017c o epitafium o nast\u0119puj\u0105cej tre\u015bci:<\/span>
\n\u201eOn urodzi\u0142 si\u0119, Panie, w dniu Saturna, \u017cy\u0142 dziesi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, umar\u0142 dziesi\u0105tego dnia przed kalendami wrze\u015bniowymi w Pa\u0144skim Dniu S\u0142o\u0144ca (hemera heliou kiriake<\/em>)\u201d (j\/w. s. 209).<\/span><\/span>
\nI co z tego tekstu ma wynika\u0107 dla \u0141yki?<\/span>
\nCzy to, \u017ce mowa jest o chrze\u015bcijaninie, kt\u00f3ry nazwa\u0142 \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d Pa\u0144skim, czyli \u201eniedziel\u0105 Pa\u0144sk\u0105\u201d?<\/span>
\nCzy to, \u017ce mowa jest o poganinie, kt\u00f3ry nazwa\u0142 \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d Pa\u0144skim, czyli \u201eniedziel\u0105 Pa\u0144sk\u0105\u201d, czy \u201eniedziel\u0105 Mitry\u201d?<\/span>
\nPrzecie\u017c \u0141yko nie poda\u0142 nawet, co najistotniejsze, wieku tego znaleziska!<\/span>
\nPrzytacza on te\u017c jako \u201edow\u00f3d\u201d (czy przeciw niedzieli?) napis z monety z lat 270-275 (!) – \u201eS\u0142o\u0144ce, Pan Imperium Rzymskiego\u201d (j\/w. s. 209). Czy\u017cby wcze\u015bniejsze epitafium, nie datowane przez Z. \u0141yko, by\u0142o te\u017c z tego okresu? [O Aurelianie, bo to jego moneta patrz poni\u017cej pkt 22]<\/span>
\nMa\u0142o tego, \u0141yko nie zdaje sobie pewnie sprawy, \u017ce tak \u017congluj\u0105c \u201edniami\u201d i \u201ebogami\u201d mo\u017ce niekt\u00f3re osoby doprowadzi\u0107 do utraty wiary w Boga, bo jego dywagacje przypominaj\u0105 prawie identyczne ze \u015brodowisk ateistycznych.<\/span>
\nTylko jedno nie przeszkadza Z. \u0141yko, a mianowicie to, \u017ce szabat okre\u015blany jest u pogan i przez np. Justyna mianem \u201ednia Saturna\u201d, a przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c i on mo\u017ce by\u0107 nazwany \u201ePa\u0144skim Dniem Saturna\u201d, bo nawet Bacchiocchi udowadnia\u0142, \u017ce dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca wypar\u0142 w \u2018czcigodno\u015bci\u2019 dzie\u0144 Saturna. Czy \u0141yko poszuka nam w starej literaturze okre\u015blenie \u201ePa\u0144ski Dzie\u0144 Saturna\u201d?<\/span>
\n\u0141yko zadowolony zapewne z siebie i swoich wniosk\u00f3w ko\u0144czy rozwa\u017cania o Ap 1:10 s\u0142owami:<\/span>
\n\u201eDalszy komentarz jest zbyteczny, niedziela nie ma chrze\u015bcija\u0144skiego rodowodu. Wszelkie teologiczne wywody maj\u0105 charakter spekulatywny i w istocie rzeczy – s\u0105 argumentem wt\u00f3rnym\u201d (j\/w. s. 209).<\/span>
\nJe\u015bli tak, to nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zapyta\u0107: z jakiego powodu Bacchiocchi szuka\u0142 na katolickiej uczelni \u201echrze\u015bcija\u0144skiego rodowodu\u201d niedzieli? Czy\u017cby wcze\u015bniej nie wiedzia\u0142 tego od Z. \u0141yko?<\/span>
\nInne teksty biblijne o niedzieli<\/strong><\/span>
\n4)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: J 20:26, ukazywania si\u0119 Chrystusa, Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnic\u0119, okre\u015blenie \u201etrzeciego dnia\u201d, inne teksty biblijne oraz \u2018argumenty\u2019 adwentysty Z. \u0141yko przeciw niedzieli.<\/span><\/span>
\nSabatarianie na og\u00f3\u0142 bagatelizuj\u0105 inne teksty biblijne, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o zmartwychwstaniu i ukazywaniu si\u0119 Chrystusa. Adwentysta Z. \u0141yko o tym pisze nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\n\u201eZwolennicy niedzieli g\u0142osz\u0105, \u017ce Pismo \u015awi\u0119te wspomina o niedzieli. Owszem, Nowy Testament wymienia a\u017c osiem razy \u2018pierwszy dzie\u0144 tygodnia\u2019 (Mat. 28, 1 NP; Mar. 16, 2. 9; \u0141uk. 24, 1; Jan 20, 1. 19; Dz. Ap. 20, 7; 1 Kor. 16, 2), nadto dwa razy m\u00f3wi o nim w spos\u00f3b domy\u015blny (Jan 20, 24. 26; Dz. Ap. 2, 1). Nic jednak nie wskazuje – ani kontekst bli\u017cszy, ani dalszy – aby okre\u015blenia te dotyczy\u0142y niedzieli jako dnia \u015bwi\u0119tego\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 200).<\/span>
\nCiekawe co wed\u0142ug Z \u0141yko musia\u0142oby si\u0119 sta\u0107, aby ten dzie\u0144 m\u00f3g\u0142 by\u0107 okre\u015blony \u201edniem \u015bwi\u0119tym\u201d. Czy zmartwychwstanie Chrystusa to za ma\u0142o? Czy \u0141yko zna jakie\u015b wa\u017cniejsze zdarzenie w katechezie pierwotnego Ko\u015bcio\u0142a ni\u017c ten fakt? Popatrzmy na biblijne teksty zamieszczone poni\u017cej w rozdziale \u201eZmartwychwstanie Chrystusa, a niedziela\u201d i sami wyr\u00f3bmy sobie zdanie na ten temat.<\/span>
\n\u0141yko zwalczaj\u0105c znaczenie spotka\u0144 Jezusa z uczniami w niedziel\u0119 wr\u0119cz o\u015bmieszy\u0142 si\u0119 jedn\u0105 ze swoich wypowiedzi, przypisuj\u0105c Chrystusowi zmartwychwsta\u0142emu \u201ezm\u0119czenie\u201d po podr\u00f3\u017cy pieszej do Emaus! Pisze on:<\/span>
\n\u201euczniowie i Chrystus – zamiast za\u017cywa\u0107 \u015bwi\u0105tecznego odpoczynku niedzielnego – odbyli w tym dniu m\u0119cz\u0105c\u0105 podr\u00f3\u017c do Emaus, oddalonego o kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w od Jerozolimy, czego w \u015bwi\u0119to si\u0119 nie czyni\u0142o\u201d (j\/w. s. 201).<\/span>
\nZauwa\u017cmy ile \u015bwiadomej ironii jest w tym tek\u015bcie Z. \u0141yko. Bo czy\u017c ktokolwiek w Ko\u015bciele naucza, \u017ce ta pierwsza niedziela by\u0142a ju\u017c wtedy dniem odpoczynku i zarazem \u015bwi\u0119tym dniem dla tych, kt\u00f3rzy nie byli jeszcze wtedy \u015bwiadomi, \u017ce Jezus zmartwychwsta\u0142? Przecie\u017c my nie twierdzimy, \u017ce odziedziczyli\u015bmy niedziel\u0119 ju\u017c ze Starego Testamentu, jak adwenty\u015bci sabat. Owszem on, j\u0105 w pewien spos\u00f3b zapowiada\u0142, ale jedynie w \u015bwietle Nowego Testamentu i zmartwychwstania Jezusa sta\u0142o si\u0119 to dopiero jasne.<\/span>
\n\u0141yko pisz\u0105c o tym spotkaniu w Emaus stwierdzi\u0142, \u017ce nie by\u0142y to spotkania kultowe (j\/w. 201).<\/span>
\nZgoda, nie by\u0142y to wtedy \u201ezebrania kultowe\u201d, ale te spotkania, w kt\u00f3rych Jezus zacz\u0105\u0142 wyk\u0142ada\u0107 uczniom Pisma (\u0141k 24:25-27), da\u0142y w\u0142a\u015bnie impuls chrze\u015bcijanom do organizowania \u201ezebra\u0144 kultowych\u201d. Bo czy\u017c na takich zebraniach nie wyk\u0142ada si\u0119 Pisma i nie \u0142amie chleba?<\/span>
\n\u0141yko w\u0142a\u015bciwie nie mo\u017ce zdecydowa\u0107 si\u0119 czy spotkanie Chrystusa z Aposto\u0142ami \u201epo o\u015bmiu dniach\u201d (J 20:26) umie\u015bci\u0107 w niedziel\u0119, czy te\u017c nie. Pisze on bowiem:<\/span>
\n\u201ePierwszy raz zgromadzenie takie odby\u0142o si\u0119 w tym samym dniu, w kt\u00f3rym Chrystus zmartwychwsta\u0142 (Jan 20, 19), drugi raz – \u2018po o\u015bmiu dniach\u2019 (Jan 20, 24-26). Trzeci raz w pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnic\u0119. Nie by\u0142y to jednak zebrania kultowe, zwi\u0105zane z uczczeniem niedzieli…\u201d (j\/w. s. 201).<\/span>
\n\u201eA ponadto nie wiadomo, czy to zebranie \u2018po o\u015bmiu dniach\u2019 faktycznie przypad\u0142o w niedziel\u0119. Je\u015bli osiem dni liczy\u0107 od nast\u0119pnego dnia, to \u00f3smy dzie\u0144 przypada\u0142 na poniedzia\u0142ek lub wtorek\u201d (j\/w. s. 201).<\/span>
\nNie do\u015b\u0107, \u017ce \u0141yko nie mo\u017ce zdecydowa\u0107 si\u0119 czy opowiada si\u0119 za niedziel\u0105 w J 20:26, czy te\u017c nie, to pr\u00f3buje sugerowa\u0107 jaki\u015b poniedzia\u0142ek czy wtorek. A gdzie dowody z pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich? Kto przez ca\u0142\u0105 histori\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa wspomina\u0142 o poniedzia\u0142ku czy wtorku? Czy Z. \u0141yko chodzi o to by tylko \u2018namiesza\u0107\u2019 nieutwierdzonym w wierze, czy chce on dotrze\u0107 do prawdy?<\/span>
\nAluzj\u0119 do negowanego przez niekt\u00f3rych sabatarian niedzielnego ukazania si\u0119 Jezusa \u201epo o\u015bmiu dniach\u201d (J 20:26) zawar\u0142 w swym pi\u015bmie Justyn M\u0119czennik (ur. 100):<\/span>
\n\u201eNoe, wraz z innymi lud\u017ami w czasie potopu, to jest ze swoj\u0105 \u017con\u0105, trzema synami i \u017conami tych syn\u00f3w, tworz\u0105 liczb\u0119 osiem i s\u0105 symbolem liczby \u00f3smego dnia, w kt\u00f3rym nasz Chrystus ukaza\u0142 si\u0119 po swoim zmartwychwstaniu, a kt\u00f3ry przez sw\u0105 moc jest ci\u0105gle pierwszy\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:138,1-2).<\/span>
\n\u201ePrzykazanie za\u015b obrzezania, kt\u00f3re nakazywa\u0142o dnia \u00f3smego obrzeza\u0107 wszystkie dzieci, by\u0142o figur\u0105 obrzezania prawdziwego, kt\u00f3re nas obrzeza\u0142o z b\u0142\u0119du i niegodziwo\u015bci przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego, zmartwychwsta\u0142ego pierwszego dnia w tygodniu. Pierwszy bowiem dzie\u0144 tygodnia, aczkolwiek pierwszy z wszystkich dni, jest wprawdzie \u00f3smy, je\u015bli si\u0119 go liczy po wszystkich dniach cyklu tygodniowego, ale nie przestaje by\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie pierwszym\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:41,4).<\/span>
\nZreszt\u0105 o okre\u015bleniu niedzieli jako \u201e\u00f3smego dnia\u201d, wywodz\u0105cego si\u0119 sw\u0105 nazw\u0105 zapewne z J 20:26 (\u201epo o\u015bmiu dniach\u201d) pisze do\u015b\u0107 pochlebnie Bacchiocchi:<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nNie wiadomo te\u017c czemu, Bacchiocchi gdzie indziej (np. s. 306-309) pocz\u0105tk\u00f3w okre\u015blenia \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d doszukuje si\u0119 gdzie si\u0119 tylko da (tydzie\u0144 kosmiczny, eschatologia, gnostycyzm) i nie widzi jego pocz\u0105tku w biblijnym stwierdzeniu \u201epo o\u015bmiu dniach\u201d. Przecie\u017c do tego najcz\u0119\u015bciej nawi\u0105zuj\u0105 pisarze wczesnochrze\u015bcija\u0144scy (np. Justyn, Barnaba), a dopiero p\u00f3\u017aniej zaadaptowano \u00f3semk\u0119 do r\u00f3\u017cnych spekulacji wymienionych powy\u017cej. Wi\u0119cej uwagi okre\u015bleniu \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d po\u015bwi\u0119cimy poni\u017cej w rozdzia\u0142ach: \u201eList Barnaby\u201d i \u201eJustyn M\u0119czennik\u201d. O tym dniu pisali te\u017c: Klemens Aleksandryjski (ur. 150) \u201eKobierce\u201d V:106,2, Tertulian (ur. 155) \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7 i Orygenes (ur. 185) \u201eKomentarz do Psalmu\u201d 118 (119):1 (ich teksty patrz rozdzia\u0142 \u201eInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli\u201d).<\/span>
\nO Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy, obchodzonej w niedziel\u0119 \u0141yko pisze:<\/span>
\n\u201eZwolennicy niedzieli uwa\u017caj\u0105, \u017ce dzie\u0144 ten – niedziela – zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony m. in. przez uroczyste zgromadzenie apostolskie i zes\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego. Argument nie przekonywa, poniewa\u017c aposto\u0142owie zgromadzili si\u0119 nie dlatego, \u017ce by\u0142a niedziela, lecz z okazji uroczystego \u015bwi\u0119ta – pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy. Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnica przypad\u0142a w\u00f3wczas w niedziel\u0119 zupe\u0142nie przypadkowo, by\u0142o to \u015bwi\u0119to ruchome\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 202).<\/span>
\nU sabatarian wszystko odbywa si\u0119 \u201eprzypadkowo\u201d. Spotkanie Paw\u0142a z bra\u0107mi na \u201e\u0142amaniu chleba\u201d (Dz 20:7) odby\u0142o si\u0119 przez przypadek w niedziel\u0119, zes\u0142anie Ducha \u015aw. te\u017c przez przypadek, to pewnie i zmartwychwstanie Chrystusa r\u00f3wnie\u017c przez przypadek w niedziel\u0119. Gdyby \u0141yko by\u0142 tak zawsze konsekwentny, to powinien te\u017c doda\u0107, \u017ce przez przypadek u pogan dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca by\u0142 obchodzony w niedziel\u0119 i przez przypadek dzie\u0144 Mitry by\u0142 dniem Pa\u0144skim (patrz powy\u017cej pkt 3).<\/span>
\nA mo\u017ce tak B\u00f3g chcia\u0142 by Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnica pokry\u0142a si\u0119 z niedziel\u0105? Podobnie jak zechcia\u0142, by \u201e\u0142amanie chleba\u201d pokry\u0142o si\u0119 z niedziel\u0105 (Dz 20:7) i zmartwychwstanie Chrystusa \u201etrzeciego dnia\u201d tak\u017ce.<\/span>
\nO tym, \u017ce w pierwszych wiekach funkcjonowa\u0142 te\u017c kalendarz wed\u0142ug kt\u00f3rego Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnica, tak jak inne \u015bwi\u0119to, przypada\u0142o zawsze tego samego dnia tzn. w niedziel\u0119 piszemy poni\u017cej w rozdziale \u201eRzym, a niedziela\u201d. Natomiast o zes\u0142aniu Ducha \u015awi\u0119tego, jako Dniu Pa\u0144skim wspominali\u015bmy za\u015b powy\u017cej w rozdziale \u201eAp 1:10\u201d.<\/span>
\nBacchiocchi kwestionuj\u0105c donios\u0142o\u015b\u0107 ukazywa\u0144 si\u0119 zmartwychwsta\u0142ego Chrystusa w niedziel\u0119, jako podstawy do wprowadzenia niedzieli jako dnia kultu twierdzi, \u017ce takich objawie\u0144 si\u0119 Jezusa by\u0142o wi\u0119cej i zapewne te\u017c w inne dni tygodnia (s. 92-97).<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, Bacchiocchi nie wykaza\u0142, \u017ce kolejne ukazywania si\u0119 by\u0142y w innych dniach tygodnia ni\u017c niedziela (Biblia nie podaje nazwy \u017cadnego z tych dni tygodnia).<\/span>
\nPo drugie, je\u015bli nie okre\u015blono dla tych ukazywa\u0144 si\u0119 Chrystusa konkretnego dnia tygodnia, to mo\u017cemy albo przypuszcza\u0107, \u017ce mog\u0142y one (przynajmniej niekt\u00f3re z nich) by\u0107 w niedziel\u0119, albo poniewa\u017c nie okre\u015blono dla nich dnia tygodnia, to znaczy, \u017ce akcent Biblii spoczywa na pozosta\u0142ych dniach, tych niedzielnych, w kt\u00f3rych Jezus si\u0119 ukaza\u0142.<\/span>
\nPo trzecie, Bacchiocchi sam przytacza (s. 94) opini\u0119 jednego z uczonych, kt\u00f3ry uwa\u017ca, \u017ce tak\u017ce ukazanie si\u0119 Jezusa nad Jeziorem Tyberiadzkim (J 21:1-23) dokona\u0142o si\u0119 w niedziel\u0119. Maj\u0105 to potwierdza\u0107 np. s\u0142owa \u201eTo ju\u017c trzeci raz, jak Jezus ukaza\u0142 si\u0119 uczniom od chwili, gdy zmartwychwsta\u0142\u201d (J 21:14), nawi\u0105zuj\u0105ce do wcze\u015bniejszych dw\u00f3ch niedziel (J 20:19, 26).<\/span>
\nMa\u0142o tego, to ukazanie si\u0119 Jezusa, jak si\u0119 okazuje, nie by\u0142o trzecim, lecz czwartym opisanym przez Jana: J 20:14, 19, 26, 21:1-23. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce Aposto\u0142 liczy \u201edni\u201d ukazywa\u0144 si\u0119 Chrystusa (pierwsze dwa ukazania by\u0142y tej samej niedzieli), a nie same objawienia, i w zwi\u0105zku z tym jest bardzo prawdopodobne, \u017ce opis z J 21:14 dzieje si\u0119 w kolejn\u0105 niedziel\u0119. Liczba trzech dni niedzielnych ma te\u017c zapewne swoje znaczenie symboliczne, dowarto\u015bciowuj\u0105c kolejne niedziele.<\/span>
\nBardzo wa\u017cnym biblijnym terminem, kt\u00f3remu wytrawny analityk adwentystyczny Bacchiocchi oraz polski uczony adwentysta \u0141yko, nie po\u015bwi\u0119cili wcale uwagi (polemizuj\u0105c z niedziel\u0105), s\u0105 s\u0142owa \u201etrzeciego dnia\u201d.<\/span>
\nE. Bianchi om\u00f3wi\u0142 te zagadnienia na trzech stronach (107-109) w swej ksi\u0105\u017cce. Pisze on mi\u0119dzy innymi:<\/span>
\n\u201eMotywy, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y chrze\u015bcijan (judeochrze\u015bcijan) do zaadaptowania niedzieli na dzie\u0144 celebracji, a nie przestrzegania wy\u0142\u0105cznie szabatu, nie mia\u0142y bynajmniej wzgl\u0119du praktycznego (kontynuacja szabatu), ale wynikaj\u0105 z nowo\u015bci tre\u015bci teologicznej, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy celebrowa\u0107: pierwszy dzie\u0144 po szabacie jest dniem zmartwychwstania, ukazywania si\u0119 Zmartwychwsta\u0142ego i daru Ducha \u015awi\u0119tego, jest dniem, kt\u00f3ry zbiega si\u0119 z owym \u2018trzecim dniem\u2019, wielokrotnie zapowiadanym przez Jezusa jako dzie\u0144 Jego zmartwychwstania, i kt\u00f3ry ju\u017c w ST oznacza oczekiwanie rych\u0142ej interwencji zbawczej Boga i samego wydarzenia zbawienia\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 107).<\/span>
\nOto kr\u00f3tkie om\u00f3wienie tych fragment\u00f3w biblijnych zwi\u0105zanych z naszym zagadnieniem.<\/span>
\nNiedziel\u0119 jako dzie\u0144 zmartwychwstania Chrystusa zapowiada\u0142o kilka tekst\u00f3w Starego Testamentu. Okre\u015blenie \u201etrzeciego dnia\u201d w Biblii \u0142\u0105czy si\u0119 z podj\u0119tym przez Boga dzia\u0142aniem maj\u0105cym wyzwoli\u0107 i zbawi\u0107 Jego wiernych (Rdz 22:4, 42:18, Wj 19:16, Joz 2:16, Jon 2:1, Ezd 8:15 i 32, Est 5:1, Oz 6:2). Identyczne s\u0142owa \u201etrzeciego dnia\u201d padaj\u0105 w nawi\u0105zaniu do osoby Jezusa i Jego zmartwychwstania (Mt 16:21, 17:23, 20:19, 27:63n., Mk 8:31, 9:31, 10:34, \u0141k 9:22, 18:33, 24:7, 21, 46, Dz 10:40, 1Kor 15:4). Przez tak cz\u0119ste powtarzanie przez Chrystusa formu\u0142y \u201etrzeciego dnia\u201d, jest jasne, \u017ce dla chrze\u015bcijan, szczeg\u00f3lnie judeochrze\u015bcijan, niedziela sta\u0142a si\u0119 dniem, w kt\u00f3rym nale\u017ca\u0142o upami\u0119tnia\u0107 zbawcze dzie\u0142o Boga. Szerzej o tym zagadnieniu patrz \u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 107-109.<\/span>
\nOto inne teksty biblijne, kt\u00f3re bezpo\u015brednio lub po\u015brednio wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z niedziel\u0105:<\/span>
\nO Ps 118:22-24 i zes\u0142aniu Ducha \u015awi\u0119tego patrz powy\u017cej pkt 3.<\/span>
\nJezus – \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata (J 8:12) przez swe zmartwychwstanie w niedziel\u0119, wskazuje nam dzie\u0144, w kt\u00f3rym B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 (Rdz 1:3). Chrystus sprawi\u0142, \u017ce od Niedzieli Wielkanocnej my stajemy si\u0119 \u015bwiat\u0142ami \u015bwiata (Mt 5:14), chodz\u0105cymi w Jego \u015bwietle.<\/span>
\nNiedziela jako pierwszy dzie\u0144 stworzenia, tzn. dzie\u0144 pierworodny, staje si\u0119 dniem zwyci\u0119stwa Syna Pierworodnego.<\/span>
\nChrystus przez kr\u00f3lewski wjazd do Jerozolimy (J 12:13nn.), kt\u00f3rego dokona\u0142 w niedziel\u0119 (J 12:1, 12, 19:31), wskaza\u0142 nam, \u017ce dzie\u0144 ten symbolizuje Jego powt\u00f3rne przyj\u015bcie w chwale kr\u00f3lewskiej.<\/span>
\nChrystus, zmartwychwstaj\u0105c w niedziel\u0119, wskaza\u0142 nam ten dzie\u0144 jako dzie\u0144 zwyci\u0119stwa nad \u015bmierci\u0105. Niedziela Zmartwychwstania i ka\u017cda inna przypomina nam te\u017c, \u017ce i my w zmartwychwstaniemy (1P 1:3).<\/span>
\nChrystus kilkakrotnie ukazywa\u0142 si\u0119 uczniom w niedziel\u0119 (J 20:1, 19, 26, \u0141k 24:1, 13, 33, 34, 36). Tego dnia spotykaj\u0105 si\u0119 oni (J 20:19, 26, Dz 2:1).<\/span>
\nPierwszy owoc ewangelizacyjny w liczbie 3 tys. os\u00f3b zostaje dany Ko\u015bcio\u0142owi w niedziel\u0119 (Dz 2:41).<\/span>
\nHbr 10:25 upomina chrze\u015bcijan:<\/span>
\n\u201eNie opuszczajmy naszych wsp\u00f3lnych zebra\u0144, jak to si\u0119 sta\u0142o zwyczajem niekt\u00f3rych\u201d.<\/span>
\nPoniewa\u017c s\u0105 to \u201enasze\u201d, czyli chrze\u015bcija\u0144skie zgromadzenia, wi\u0119c nie wchodz\u0105 tu w rachub\u0119 sobotnie wizyty Paw\u0142a w synagogach, kt\u00f3rymi zachwycaj\u0105 si\u0119 sabatarianie. Cho\u0107 nie pada tu s\u0142owo niedziela, to jednak komentatorzy podkre\u015blaj\u0105 tu liturgiczne powi\u0105zanie greckiego s\u0142owa \u201ezebranie\u201d (\u201eList do Hebrajczyk\u00f3w. Wst\u0119p – Przek\u0142ad z orygina\u0142u – Komentarz – Ekskursy\u201d Ks. S. \u0141ach, Pozna\u0144 1959, s. 241-242).<\/span>
\nNa zako\u0144czenie popatrzmy na s\u0142owa Bacchiocchiego, kt\u00f3ry \u2018ekumenicznie\u2019 chce dowarto\u015bciowa\u0107 wielokrotne ukazywania si\u0119 Chrystusa i zarazem zanegowa\u0107 to, \u017ce mog\u0142y by\u0107 one podstaw\u0105 do upami\u0119tniania tego w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119:<\/span>
\n\u201eChocia\u017c zjawienie si\u0119 Chrystusa kilkakrotnie z jednej strony potwierdza\u0142o zdesperowanym uczniom realno\u015b\u0107 zmartwychwstania, to nie mog\u0142o ono z drugiej strony sugerowa\u0107 ustanowienia jakiej\u015b nowej cotygodniowej pami\u0105tki zmartwychwstania\u201d (s. 97).<\/span>
\nWspomnijmy te\u017c, cho\u0107 nie wi\u0105\u017ce si\u0119 to bezpo\u015brednio z naszym tematem, o \u2018delektowaniu si\u0119\u2019 adwentyst\u00f3w s\u0142owami \u201ewed\u0142ug zwyczaju swego\u201d (dotyczy bytno\u015bci Chrystusa czy Paw\u0142a w synagodze w szabat – \u0141k 4:16, Dz 17:2). Sabatarianie nie zauwa\u017caj\u0105, \u017ce przecie\u017c te s\u0142owa nie oznaczaj\u0105 \u201ewed\u0142ug przykazania o szabacie\u201d, ale tak jakby \u201ewed\u0142ug tradycji swojej\u201d. Czy w zwi\u0105zku z tym nie przesadzaj\u0105 oni twierdz\u0105c, \u017ce uznaliby chodzenie do ko\u015bcio\u0142a w niedziel\u0119, gdyby przykazanie Bo\u017ce m\u00f3wi\u0142o o niedzieli?<\/span>
\n\u201eDidache\u201d<\/strong><\/span>
\n5)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: termin \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d oraz spraw\u0119 \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d zmartwychwstania Jezusa jako motywu dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli.<\/span><\/span>
\nNa pocz\u0105tek przedstawiamy interesuj\u0105cy nas fragment \u201eDidache\u201d (ok. 90 r. [uczeni datuj\u0105 od 70 do 150 r.]):<\/span>
\n\u201eW dniu Pana, w niedziel\u0119, gromad\u017acie si\u0119 razem, by \u0142ama\u0107 chleb i sk\u0142ada\u0107 dzi\u0119kczynienie, a wyznawajcie ponad to wasze grzechy, aby ofiara wasza by\u0142a czysta. Niechaj nikt, kto ma jaki\u015b sp\u00f3r ze swoim bratem, dop\u00f3ki si\u0119 nie pogodz\u0105, nie bierze udzia\u0142u w tym zgromadzeniu, aby nie zosta\u0142a skalana wasza ofiara. Oto bowiem s\u0142owa Pana: \u2018Na ka\u017cdym miejscu i w ka\u017cdym czasie sk\u0142ada\u0107 mi b\u0119d\u0105 ofiar\u0119 czyst\u0105, poniewa\u017c jestem Kr\u00f3lem wielkim, m\u00f3wi Pan, a imi\u0119 moje budzi podziw miedzy narodami\u2019 [Ml 1:11, 14]\u201d (14:1-3).<\/span>
\nJ. Salij OP o tym fragmencie i pomys\u0142ach Bacchiocchiego pisze: \u201eOt\u00f3\u017c w datowanej mniej wi\u0119cej na rok 95\u00a0Nauce Dwunastu Aposto\u0142\u00f3w<\/em>\u00a0[Didache] znajduje si\u0119 nast\u0119puj\u0105ca wypowied\u017a: \u2018W [dzie\u0144] Pa\u0144ski gromad\u017acie si\u0119 razem, \u0142amcie chleb i czy\u0144cie dzi\u0119ki (eucharistesate<\/em>), wyznawajcie grzechy wasze, a\u017ceby czysta by\u0142a wasza ofiara\u2019 (14,1). Owszem, powiada Bacchiocchi, tekst ten mo\u017cna tak odczyta\u0107, ale mo\u017cna go r\u00f3wnie\u017c odczyta\u0107 nast\u0119puj\u0105co: \u2018Zgodnie z [nakazem] Pa\u0144skim gromad\u017acie si\u0119\u2019, itd. Patrolog\u00f3w czeka teraz \u017cmudna praca zweryfikowania lub sklasyfikowania tej wypowiedzi\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 232).<\/span>
\nBacchiocchiemu chodzi mi\u0119dzy innymi o to, \u017ce w tek\u015bcie oryginalnym \u201eDidache\u201d nie wyst\u0119puje s\u0142owo \u201edzie\u0144\u201d, wi\u0119c twierdzi, \u017ce zamiast tego terminu [domy\u015blnego] trzeba wstawi\u0107 inne domy\u015blne s\u0142owo (np. \u201eprzykazanie\u201d, \u201enakaz\u201d lub \u201edoktryna\u201d), kt\u00f3re zmieni sens tego zdania (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 126).<\/span>
\nTrzeba przyzna\u0107, \u017ce propozycja Bacchiocchiego to nowatorskie odczytanie tego tekstu. Nie potrafimy wskaza\u0107 w kt\u00f3rym wieku po Chrystusie pojawi\u0142o si\u0119 ono. Prawdopodobnie w XX wieku (Bacchiocchi nie przedstawia historii swej interpretacji tego tekstu).<\/span>
\nJednak sam Bacchiocchi wskazuje, \u017ce zupe\u0142nie inaczej rozumiano kiedy\u015b ten tekst!<\/span>
\nOt\u00f3\u017c \u201eKonstytucje Apostolskie\u201d (IV w.), kt\u00f3re tak lubi\u0105 cytowa\u0107 sabatarianie (bo wspominaj\u0105 one o \u015bwi\u0119ceniu soboty i niedzieli na Wschodzie), s\u0105 \u015bwiadkiem naszego odczytania tego \u201espornego\u201d tekstu. Bacchiocchi o tym pisze: \u201eW\u00a0Konstytucjach Apostolskich<\/em>\u00a07, 30, 1, kt\u00f3re szeroko powtarzaj\u0105 stwierdzenia zawarte w\u00a0Didache<\/em>\u00a014, \u017ce \u2018w dniu zmartwychwstania Pana, to znaczy w dniu Pa\u0144skim, gromadzimy si\u0119 wsp\u00f3lnie, razem\u2019.\u201d (s. 132). Za\u015b na stronach 132-133 uzasadnia, \u017ce \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d w \u201eKonstytucjach Apostolskich\u201d jest niedziel\u0105 cotygodniow\u0105, a nie wielkanocn\u0105, jak pr\u00f3bowa\u0142 to narzuci\u0107 jeden z uczonych.<\/span>
\nW zwi\u0105zku z tym nie ma powodu z jakich\u015b mo\u017cliwych racji filologicznych, przedstawianych przez Bacchiocchiego (s. 125-126), zmienia\u0107 tradycyjne rozumienie omawianego tekstu.<\/span>
\nDla Bacchiocchiego nie ma prawie znaczenia, \u017ce apokryficzna \u201eEwangelia Piotra\u201d (IX:35, XII:50), kt\u00f3ra powsta\u0142a w latach 150-200 zawiera ju\u017c definitywny argument, \u017ce okre\u015blenie \u201ePa\u0144ski\u201d oznacza \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d – niedziel\u0119 (patrz poni\u017cej). Podobnie jak to ma miejsce i dzi\u015b w Grecji, gdzie niedziela okre\u015blana jest terminem\u00a0Kyriake<\/em>, bez dodania s\u0142owa \u201edzie\u0144\u201d. Cho\u0107 Bacchiocchi cytuje fragmenty tej apokryficznej \u201eEwangelii Piotra\u201d i przyznaje, \u017ce tak jest rzeczywi\u015bcie, to jednak nie chce on widzie\u0107 zbie\u017cno\u015bci s\u0142ownictwa \u201eDidache\u201d i tej \u201eewangelii\u201d, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce dzieli je czas \u201ekilku dziesi\u0119cioleci\u201d (s. 125, 129). Ze wzgl\u0119d\u00f3w zapewne taktycznych nie wypowiada si\u0119 jak\u0105 osobi\u015bcie przyjmuje dat\u0119 dla \u201eDidache\u201d, ale wspomina, \u017ce inni datuj\u0105 to dzie\u0142o na lata 60-150, a niekt\u00f3rzy nawet na kr\u00f3tko po roku 150 (s. 132, 86). Czy jest to tak odleg\u0142y czas od daty napisania wy\u017cej wspomnianego apokryfu?<\/span>
\nOto s\u0142owa wspomnianego apokryfu o niedzieli:<\/span>
\n\u201eAle w nocy, gdy \u015bwita\u0142 dzie\u0144 Pa\u0144ski [niedziela], a grobu strzeg\u0142y stra\u017ce kolejno po dw\u00f3ch, odezwa\u0142 si\u0119 wielki g\u0142os w niebie, i ujrzeli, jak otwar\u0142o si\u0119 niebo i dwu m\u0119\u017c\u00f3w zst\u0105pi\u0142o stamt\u0105d odzianych wielkim blaskiem i zbli\u017cy\u0142o si\u0119 do grobu\u201d (\u201eEwangelia Piotra\u201d IX:35-36).<\/span>
\n\u201eW dniu Pa\u0144skim [w niedziel\u0119] o \u015bwicie Maria Magdalena, uczennica Pana, kt\u00f3ra z l\u0119ku przed \u017bydami, p\u0142on\u0105cymi gniewem, nie uczyni\u0142a przy grobie Pana tego, co zwyk\u0142y czyni\u0107 niewiasty wzgl\u0119dem drogich sobie zmar\u0142ych, wzi\u0105wszy z sob\u0105 przyjaci\u00f3\u0142ki uda\u0142a si\u0119 do grobu, gdzie zosta\u0142 z\u0142o\u017cony\u201d (\u201eEwangelia Piotra\u201d XII:50-51).<\/span>
\nCiekawe, \u017ce Bacchiocchi potrafi\u0142 jednak przyzna\u0107:<\/span>
\n\u201eW tej apokryficznej Ewangelii, pochodz\u0105cej z drugiej po\u0142owy drugiego wieku, u\u017cycie skr\u00f3conej formy \u2018Pa\u0144ski\u2019, bez rzeczownika \u2018dzie\u0144 –\u00a0\uf068\uf06d\uf065\uf072\uf061<\/span>\u2019, sk\u0142ania do wniosku, jak to s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 L. Vaganay, \u2018une facon courante<\/em>\u2019, tzn. \u017ce okre\u015blenie takie by\u0142o powszechnie u\u017cywane\u201d (s. 125).<\/span><\/span>
\n\u201eIstniej\u0105 jednak, poczynaj\u0105c od ko\u0144ca drugiego wieku, niezbite przyk\u0142ady na to, \u017ce wra\u017cenie \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 albo po prostu \u2018Pa\u0144ski\u2019 jest u\u017cywane jako powszechne okre\u015blenie niedzieli\u201d (s. 126).<\/span>
\nZaznaczmy jeszcze, \u017ce w\u0142a\u015bciwie Bacchiocchi nie przytoczy\u0142 dowod\u00f3w na to, \u017ce ta \u201eewangelia\u201d pierwsza przekaza\u0142a nam sam termin \u2018Pa\u0144ski\u2019 jako oznaczenie niedzieli. Nie mo\u017ce te\u017c definitywnie zaprzeczy\u0107, \u017ce to \u201eDidache\u201d i Ignacy Antioche\u0144ski (\u2020107) wyprzedzali j\u0105 w tej terminologii i od nich autor apokryfu zaczerpn\u0105\u0142 s\u0142ownictwo.<\/span>
\nBacchiocchi przeciw niedzieli przytacza jeszcze s\u0142owa \u201eGromad\u017acie si\u0119 cz\u0119sto razem…\u201d (\u201eDidache\u201d 16:1) pisz\u0105c: \u201eTrudno wi\u0119c zgodzi\u0107 si\u0119 z pogl\u0105dem, \u017ce sugeruje to jak\u0105\u015b ekskluzywno\u015b\u0107 niedzielnych zgromadze\u0144\u201d (s. 126).<\/span>
\nJe\u015bli tak pojmuje to Bacchiocchi to tekst ten identycznie jest przeciw szabatowi.<\/span>
\nPo drugie, nawo\u0142ywanie do cz\u0119stego zgromadzania si\u0119 nie przeczy szczeg\u00f3lnemu obchodzeniu niedzieli. Przecie\u017c i dzi\u015b Ko\u015bci\u00f3\u0142 nawo\u0142uje do cz\u0119stego brania udzia\u0142u we Mszy \u015aw. i nabo\u017ce\u0144stwach w tygodniu, ale szczeg\u00f3lnie w niedziel\u0119.<\/span>
\nA co powiedzie\u0107 o s\u0142owach Bacchiocchiego: \u201eBrak [w \u201eDidache\u201d] natomiast jakiejkolwiek wzmianki o zmartwychwstaniu Chrystusowym\u201d (s. 86), kt\u00f3re by\u0142aby ewentualnie motywem dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, \u201eDidache\u201d wiele razy m\u00f3wi o Chrystusie jako o Panu (np. 6:2, 8:2, 9:5, 11:2 i 4, 14:1, 15:1, 16:1 i 7), a ten tytu\u0142 szczeg\u00f3lnie dotyczy Chrystusa zmartwychwsta\u0142ego czemu nie da si\u0119 zaprzeczy\u0107 i co wielu biblist\u00f3w podkre\u015bla.<\/span>
\nPo drugie, jest te\u017c w tym pi\u015bmie aluzja do zmartwychwstania Jezusa: \u201eDzi\u0119kujemy Ci, Ojcze \u015awi\u0119ty (…) za nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, Kt\u00f3re objawi\u0142e\u015b nam przez Jezusa, s\u0142ug\u0119 Twego\u201d (\u201eDidache\u201d 10:2). Ot\u00f3\u017c to objawienie \u201enie\u015bmiertelno\u015bci\u201d nast\u0105pi\u0142o przede wszystkim przez zmartwychwstanie Chrystusa, bo bez tego faktu nauka o niej by\u0142aby tylko teori\u0105.<\/span>
\nNasuwa si\u0119 te\u017c jeszcze jedna uwaga. Ot\u00f3\u017c samo to, \u017ce \u201eDidache\u201d b\u0119d\u0105c jednym z najwcze\u015bniejszych pozabiblijnych zbior\u00f3w zasad wiary chrze\u015bcija\u0144skiej nie wspomina o szabacie, \u015bwiadczy, \u017ce nie by\u0142 on a\u017c tak wa\u017cnym dniem dla chrze\u015bcijan tamtego czasu, jak si\u0119 wydaje sabatarianom. By\u0107 mo\u017ce to jest powodem, dla kt\u00f3rego za wszelk\u0105 cen\u0119 chc\u0105 oni zanegowa\u0107, fakt \u017ce m\u00f3wi \u201eDidache\u201d o niedzieli.<\/span>
\nNa koniec przytoczmy jeszcze jedn\u0105 wypowied\u017a dominikanina J. Salija na temat \u201eDidache\u201d:<\/span>
\n\u201eAle zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na niezwykle dla naszego tematu istotn\u0105 wypowied\u017a tego\u017c dokumentu, \u015bwiadcz\u0105c\u0105 o tym, jak \u017cywo \u00f3wczesny Ko\u015bci\u00f3\u0142 odczuwa\u0142 potrzeb\u0119 obrz\u0119dowego odr\u00f3\u017cnienia si\u0119 od Synagogi: \u2018Posty wasze niech nie przypadaj\u0105 z ob\u0142udnikami. Oni poszcz\u0105 w poniedzia\u0142ki i czwartki, wy natomiast po\u015b\u0107cie w \u015brody i pi\u0105tki\u2019 ([Didache] 8:1). W \u015bwietle tej wypowiedzi wydaje si\u0119 rzecz\u0105 bardzo ma\u0142o prawdopodobn\u0105, a\u017ceby Ko\u015bci\u00f3\u0142 czas\u00f3w p\u00f3\u017anoapostolskich zachowywa\u0142 jeszcze zgromadzenia sobotnie\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 232).<\/span>
\nIgnacy Antioche\u0144ski<\/strong><\/span>
\n6)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: spraw\u0119 szabatu, termin \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d oraz spraw\u0119 \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d zmartwychwstania Jezusa jako motywu dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli.<\/span><\/span>
\nNa pocz\u0105tek przedstawiamy interesuj\u0105cy nas fragment listu \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d Ignacego Antioche\u0144skiego (\u2020107):<\/span>
\n\u201e8.(1) Nie dajcie si\u0119 zwodzi\u0107 obcymi naukami ani starymi ba\u015bniami bez \u017cadnego po\u017cytku. Je\u015bli bowiem dzisiaj jeszcze \u017cyjemy wed\u0142ug prawa \u017cydowskiego, wyznajemy, \u017ce nie otrzymali\u015bmy \u0142aski. (2) Boscy prorocy \u017cyli wed\u0142ug Jezusa Chrystusa i dlatego w\u0142a\u015bnie byli prze\u015bladowani. Natchnieni Jego \u0142ask\u0105 mieli moc przekona\u0107 tych, co w\u0105tpili, \u017ce B\u00f3g jest jeden i \u017ce objawi\u0142 si\u0119 nam przez Jezusa Chrystusa, swojego Syna. On to jest Jego S\u0142owem wychodz\u0105cym z milczenia, On te\u017c we wszystkim podoba\u0142 si\u0119 Temu, kt\u00f3ry Go pos\u0142a\u0142.<\/span>
\n9.(1) Tak wi\u0119c nawet ludzie \u017cyj\u0105cy dawniej w starym porz\u0105dku rzeczy doszli do nowej nadziei i nie zachowuj\u0105 ju\u017c szabatu, ale obchodz\u0105 Dzie\u0144 Pa\u0144ski, w kt\u00f3rym to przez Jezusa Chrystusa i przez \u015bmier\u0107 Jego tak\u017ce i nasze \u017cycie wzesz\u0142o jak s\u0142o\u0144ce. Niekt\u00f3rzy wprawdzie temu przecz\u0105, lecz przecie\u017c w\u0142a\u015bnie przez t\u0119 tajemnic\u0119 otrzymali\u015bmy wiar\u0119 i po to w niej trwamy…\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 8:1-9:1). [podobny przek\u0142ad ks. A. Lisieckiego z 1924 r. cytuj\u0105 adwenty\u015bci w \u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d Z. \u0141yko, W-wa 1989, s. 205]<\/span>
\nPowy\u017cszy fragment Ignacego omawia (w polemice z S. Bacchiocchim) J. Salij OP:<\/span>
\n\u201eWyra\u017anie przeciwstawia niedziel\u0119 sobocie \u015bw. Ignacy z Antiochii w napisanym oko\u0142o roku 108\u00a0Li\u015bcie do Magnezjan<\/em>. \u017beby zda\u0107 sobie spraw\u0119 z tego, jak wczesny to moment w historii chrze\u015bcija\u0144stwa, warto sobie przypomnie\u0107, \u017ce wedle legendy Ignacy znajdowa\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d dzieci, kt\u00f3re przyprowadzono do Pana Jezusa, aby je pob\u0142ogos\u0142awi\u0142; ot\u00f3\u017c niezale\u017cnie od tego, ile prawdy jest w tej legendzie, Ignacy rzeczywi\u015bcie urodzi\u0142 si\u0119 w czasach ziemskiego \u017cycia Pana Jezusa. Wspomniana wypowied\u017a znajduje si\u0119 w d\u0142u\u017cszym fragmencie ostrzegaj\u0105cym przed uleganiem duchowi Starego Prawa, a brzmi nast\u0119puj\u0105co: \u2018Tak wi\u0119c nawet ludzie \u017cyj\u0105cy dawniej w starym porz\u0105dku rzeczy doszli do nowej nadziei i nie zachowuj\u0105 ju\u017c szabatu, ale \u017cyj\u0105 wed\u0142ug [dnia] Pa\u0144skiego, w kt\u00f3rym i nasze \u017cycie wzesz\u0142o [jak s\u0142o\u0144ce] przez Niego i przez \u015bmier\u0107 Jego\u2019 (9,1). Bacchiocchi wydobywa wszystkie mo\u017cliwe trudno\u015bci filologiczne przeciwko takiemu odczytaniu tekstu – a dla patrolog\u00f3w, rzecz jasna, jest to przys\u0142uga niezmiernie cenna, bo przecie\u017c prawie ka\u017cda, cho\u0107by nawet zupe\u0142nie nietrafna pr\u00f3ba spojrzenia na stary tekst w radykalnie nowym \u015bwietle prowadzi do naukowych dyskusji, kt\u00f3re zazwyczaj owocuj\u0105 jakimi\u015b wa\u017cnymi odkryciami. Tutaj ograniczmy si\u0119 do dw\u00f3ch spostrze\u017ce\u0144. Po pierwsze, zauwa\u017cmy w tym tek\u015bcie bardzo prawdopodobn\u0105 aluzj\u0119 do zmartwychwstania (czasownik\u00a0anatello<\/em>\u00a0spontanicznie kojarzy si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca) Po wt\u00f3re, pomimo wszystkich zastrze\u017ce\u0144 Bacchiocchi uznaje jednak \u015bwiadectwo \u015bw. Ignacego na rzecz niedzieli, podkre\u015bla jedynie, \u017ce \u2018nie spos\u00f3b snu\u0107 przypuszcze\u0144, i\u017c chrze\u015bcijanie w Azji radykalnie ju\u017c odeszli od sabatu i \u015bwi\u0119cili wy\u0142\u0105cznie niedziel\u0119\u2019 (s. 237). Przypomnijmy, \u017ce chodzi tu mniej wi\u0119cej o rok 108, zdaniem za\u015b Bacchiocchiego – 115\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 232-233).<\/span>
\nBacchiocchi aby os\u0142abi\u0107 warto\u015b\u0107 cytowanych s\u0142\u00f3w Ignacego (\u201enie zachowuj\u0105 ju\u017c szabatu\u201d) proponuje by je odczyta\u0107 nast\u0119puj\u0105co: \u201enie sabatyzuj\u0105c d\u0142u\u017cej\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 234). Zapewne ka\u017cdy domy\u015bli si\u0119, \u017ce bez takiego odczytania tekstu s\u0142owa Ignacego by\u0142yby dla niego bezwarto\u015bciowe. Dla nas za\u015b obie wersje s\u0105 do przyj\u0119cia (!), bo obydwie pozwalaj\u0105 na zrozumienie, \u017ce Ignacy stwierdza, \u017ce chrze\u015bcijanie nie obchodz\u0105 ju\u017c szabatu.<\/span>
\nDo pewnych w\u0105tpliwo\u015bci na temat szabatu doprowadzi\u0142y Bacchiocchiego nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa Ignacego:<\/span>
\n\u201eNie dajcie si\u0119 zwodzi\u0107 obcymi naukami ani starymi ba\u015bniami bez \u017cadnego po\u017cytku. Je\u015bli bowiem dzisiaj jeszcze \u017cyjemy wed\u0142ug prawa \u017cydowskiego, wyznajemy, \u017ce nie otrzymali\u015bmy \u0142aski\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 8:1).<\/span>
\n\u201eJest rzecz\u0105 bezsensown\u0105 m\u00f3wi\u0107 o Jezusie Chrystusie i zarazem \u017cy\u0107 po \u017cydowsku, poniewa\u017c to nie chrze\u015bcija\u0144stwo przyj\u0119\u0142o judaizm, lecz judaizm chrze\u015bcija\u0144stwo, w kt\u00f3rym zgromadzili si\u0119 wszyscy ludzie wierz\u0105cy w Boga\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 10:3).<\/span>
\nI jeszcze jedna uwaga. Ot\u00f3\u017c gdyby obchodzenie szabatu by\u0142o tak wa\u017cne dla Ignacego, jak si\u0119 wydaje Bacchiocchiemu, to zapewne przynajmniej w jeszcze jednym ze swych siedmiu list\u00f3w wspomnia\u0142by o tym. Tymczasem Ignacy w li\u015bcie \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Filadelfii\u201d stwierdza:<\/span>
\n\u201eJe\u015bli kto\u015b wyja\u015bnia wam [Pismo] wed\u0142ug zasad judaizmu, nie s\u0142uchajcie go. Lepiej jest bowiem s\u0142ucha\u0107 obrzezanego, kt\u00f3ry g\u0142osi chrze\u015bcija\u0144stwo, ni\u017c nie obrzezanego, kt\u00f3ry po \u017cydowsku \u017cyje\u201d (6:1).<\/span>
\nWydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce Bacchiocchi chce powy\u017cszy tekst Ignacego sprowadzi\u0107 w pewien spos\u00f3b do absurdu i wykaza\u0107, \u017ce je\u015bli zastosujemy w nim s\u0142owo \u2018szabat\u2019, to oka\u017ce si\u0119, \u017ce nie zachowywali go prorocy Starego Testamentu, co by\u0142oby nonsensem. Jakie on przedstawia dowody? Ot\u00f3\u017c \u0142\u0105czy on tych prorok\u00f3w z wcze\u015bniejszego rozdzia\u0142u (8:2) z osobami z rozdzia\u0142u nast\u0119pnego (9:1). Tymczasem \u017caden znany mi polski przek\u0142ad czy fragment omawianego listu Ignacego (\u015awiderk\u00f3wna, Lisiecki, Bianchi; patrz powy\u017cej) nie sugeruje uto\u017csamiania os\u00f3b z obu rozdzia\u0142\u00f3w.<\/span>
\nBacchiocchi za\u015b pisze: \u201eW nast\u0119pnym rozdziale [9] powo\u0142uje si\u0119 on znowu na tych starotestamentowych prorok\u00f3w, \u2018kt\u00f3rzy \u017cyli wed\u0142ug starodawnych sposob\u00f3w\u2019 i kt\u00f3rzy \u2018osi\u0105gn\u0119li now\u0105 nadziej\u0119, nie sabatyzuj\u0105c d\u0142u\u017cej, ale \u017cyj\u0105c zgodnie z \u017cyciem Pana (albo dnia Pa\u0144skiego…)\u2019.\u201d (s. 234).<\/span>
\nPowy\u017cej przedstawili\u015bmy za\u015b ca\u0142y fragment Ignacego (z 8 i 9 rozdz.), po przeczytaniu kt\u00f3rego ka\u017cdy sam wyrobi sobie zdanie co do uto\u017csamiania omawianych os\u00f3b.<\/span>
\nCiekawostk\u0105 jest te\u017c widoczna \u201eodmienno\u015b\u0107\u201d wyk\u0142adni Bacchiocchiego nie tylko od uznaj\u0105cych niedziel\u0119, ale i od innych adwentyst\u00f3w! O ile on \u201esabatyzowanie\u201d w pi\u015bmie Ignacego interpretuje jako zachowywanie soboty \u201ena spos\u00f3b judaistyczny\u201d (s. 236), to dla Z. \u0141yko to samo s\u0142owo znaczy zachowywanie innych sabat\u00f3w tzn. szabat\u00f3w ceremonialnych (s. 206) opisanych w Kp\u0142 23:24, 27-28. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce czasem sabatarianie broni\u0105 swej soboty jak si\u0119 tylko da, aby tylko zwalczy\u0107 niedziel\u0119.<\/span>
\nNa kogo powo\u0142uje si\u0119 Bacchiocchi w sprawie rzekomego odrzucenia w li\u015bcie Ignacego \u201eobchodzenia szabatu na spos\u00f3b judaistyczny\u201d, a obowi\u0105zuj\u0105cego \u201eniejudaistycznego obchodzenia soboty\u201d?<\/span>
\nOt\u00f3\u017c na anonimowy tekst \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d Pseudo-Ignacego pochodz\u0105cy z IV lub V wieku, nazywaj\u0105c go \u201ed\u0142u\u017cszym tekstem (zrewidowanym)\u201d (s. 236).<\/span>
\nBacchiocchi cytuje nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa z tego pisma (rozdz. 9):<\/span>
\n\u201eNie zachowujemy zatem d\u0142u\u017cej sabatu na spos\u00f3b \u017cydowski i nie radujemy si\u0119 w dniach bezczynno\u015bci (…) Ale niech ka\u017cdy z nas zachowuje sabat w spos\u00f3b duchowy, raduj\u0105c si\u0119 rozmy\u015blaniem nad zakonem, nie za\u015b w odpoczynku cielesnym, niech podziwia w\u00f3wczas mistrzostwo Boga. Natomiast niech nie post\u0119puje w ten spos\u00f3b, \u017ce nie spo\u017cywa potraw dzie\u0144 wcze\u015bniej przygotowanych, ani letnich napoj\u00f3w, ani \u017ce spaceruje w obr\u0119bie dopuszczalnej przepisami przestrzeni, ani \u017ce nie znajduje upodobania w ta\u0144cu i oklaskach, kt\u00f3re to zakazy same w sobie nie maj\u0105 \u017cadnego sensu\u201d (s. 236).<\/span>
\nZwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na s\u0142owa opuszczone przez Bacchiocchiego (wykropkowane), bo s\u0105 one kluczowe, potwierdzaj\u0105c, \u017ce obchodz\u0105cy chrze\u015bcijanie szabat, w tym dniu pracowali. Oto te s\u0142owa:<\/span>
\n\u201e\u2018Kto nie pracuje niech nie je\u2019 [2Tes 3:10]. \u2018W pocie oblicza swego spo\u017cywaj\u0105c chleb sw\u00f3j\u2019 [Rdz 3:19]\u201d (Pseudo-Ignacy – \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 9).<\/span>
\nNie wiemy czy nasz analityk adwentystyczny umy\u015blnie opu\u015bci\u0142 te s\u0142owa, czy nie by\u0142y mu potrzebne, ale i tak jeden zachowany przez niego fragment m\u00f3wi tak\u017ce o tym, \u017ce obchodzenie szabatu nie polega\u0142o na \u201eodpoczynku cielesnym\u201d (patrz powy\u017cej).<\/span>
\nDrugi problem, kt\u00f3rym jednak zajmiemy si\u0119 poni\u017cej, dotyczy niedzieli jako Dnia Pa\u0144skiego. Bo tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie sk\u0142ada, \u017ce cytowany fragment przez Bacchiocchiego ko\u0144czy si\u0119 opisem obchodzenia niedzieli, \u201eKr\u00f3lowej dni\u201d, tu\u017c po sko\u0144czonym szabacie! Ale tego urywka nasz adwentysta ju\u017c nam nie przedstawi\u0142 wcale, bo mia\u0142 zapewne inne plany, zajmuj\u0105c si\u0119 problemem sabatyzowania, a nie Dniem Pa\u0144skim (patrz poni\u017cej po s\u0142owach: Po sz\u00f3ste…).<\/span>
\nJe\u015bli wi\u0119c, jak wida\u0107, obchodzenie szabatu na spos\u00f3b niejudaistyczny nie polega\u0142o na powstrzymywaniu si\u0119 od pracy, to co wsp\u00f3lnego ma tamto obchodzenie soboty z dzisiejszymi sabatarianami, kt\u00f3rzy odpoczynek cielesny akcentuj\u0105?<\/span>
\nAbsurdalny staje si\u0119 te\u017c ich pretensjonalny zarzut, \u017ce niedziela w pierwszych wiekach by\u0142a normalnym dniem pracy, skoro \u015bwi\u0119c\u0105c sobot\u0119 te\u017c nie powstrzymywano si\u0119 od niej.<\/span>
\nDruga sprawa (obok szabatu) w li\u015bcie Ignacego, to Dzie\u0144 Pa\u0144ski, kt\u00f3rego istnienie w tym tek\u015bcie Bacchiocchi i Z. \u0141yko kwestionuj\u0105.<\/span>
\nBacchiocchi np. pisze:<\/span>
\n\u201ewedle naszej oceny, tekst \u2018Magnezjan\u2019 9, 1 odnosi si\u0119 raczej do \u2018\u017cycia Pana\u2019 ni\u017c do \u2018dnia Pa\u0144skiego\u2019…\u201d (s. 254).<\/span>
\n\u201eCo wi\u0119cej rzeczownik \u2018\u017cycie –\u00a0\uf07a\uf077\uf068\uf06e<\/span>\u2019 wyst\u0119puje w najstarszym ocala\u0142ym r\u0119kopisie greckim (Codex Mediceus Laurentimus<\/em>); a zatem zwrot \u2018\u017cycie Pana\u2019 jest najbardziej prawdopodobnym przek\u0142adem\u201d (s. 235).<\/span><\/span>
\nAle w innym miejscu Bacchiocchi umia\u0142 te\u017c napisa\u0107 tak, jakby dopuszcza\u0142, \u017ce w li\u015bcie Ignacego jest mo\u017cliwe istnienie terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d:<\/span>
\n\u201eIgnacy pisze: (…) \u017cyj\u0105c zgodnie z \u017cyciem Pana (albo dnia Pa\u0144skiego…)\u2019.\u201d (s. 234; por. s. 235).<\/span>
\nSpr\u00f3bujmy odpowiedzie\u0107 na te zarzuty Bacchiocchiego.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, cz\u0119\u015bciowo odpowied\u017a Bacchiocchiemu daje polski adwentysta Z. \u0141yko, kt\u00f3ry nawet potrafi\u0142 przytoczy\u0107 opini\u0119 uczonych, przecz\u0105cych pomys\u0142om naszego analityka: \u201eNiekt\u00f3rzy interpretatorzy s\u0105 zdania, \u017ce cho\u0107 w tek\u015bcie oryginalnym nie wyst\u0119puje s\u0142owo \u2018dzie\u0144\u2019 (hemera<\/em>), to jednak mo\u017cna si\u0119 go domy\u015bla\u0107 i po\u0142\u0105czy\u0107 je ze s\u0142owem \u2018Pa\u0144ski\u2019 (kyriake<\/em>), zw\u0142aszcza je\u015bli wzi\u0105\u0107 za podstaw\u0119 przek\u0142adu edycj\u0119 Loeba, kt\u00f3ra zawiera jedynie fraz\u0119 \u2018kata kyriaken dzontes<\/em>\u2019 (\u017cyli zgodnie z Pana). W ten oto spos\u00f3b ca\u0142o\u015b\u0107 frazy w brzmieniu: \u2018\u017cyj\u0105 zgodnie z dniem Pa\u0144skim\u2019 (kata kyriake hemera dzontes<\/em>), czyli \u2018zachowuj\u0105 dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019, mo\u017cna by przeciwstawi\u0107 frazie poprzedniej: \u2018nie \u015bwi\u0119c\u0105 szabatu\u2019 (meketi sabbatidzontes<\/em>).\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 206). Oczywi\u015bcie \u0141yko nie zgadza si\u0119 z tak\u0105 interpretacj\u0105 tego tekstu.<\/span><\/span>
\nPo drugie, to \u017ce s\u0142owo \u201e\u017cycie\u201d (zamiast domy\u015blnego \u201edzie\u0144\u201d) wyst\u0119puje w jednym spo\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych kodeks\u00f3w listu Ignacego jeszcze o niczym nie \u015bwiadczy i nie przes\u0105dza. Wr\u0119cz przeciwnie, \u017ale \u015bwiadczy o Bacchiocchim, \u017ce buduje sw\u0105 ca\u0142\u0105 konstrukcj\u0119 na jednym kodeksie, nawet je\u015bli jest on najstarszym z ocala\u0142ych, nie maj\u0105c innego potwierdzenia w dalekiej historii. Pr\u00f3cz tego, nawet najstarszy zachowany kodeks nie musi by\u0107 najwierniejszym i Bacchiocchi zdaje si\u0119 to rozumie\u0107, nie staraj\u0105c si\u0119 udowadnia\u0107, \u017ce jest inaczej. Znamienne jest wi\u0119c to jego milczenie w tej sprawie. Pisze te\u017c, \u017ce \u201ebardziej istotny b\u0119dzie sam kontekst\u201d (s. 235) omawianego fragmentu, ni\u017c sam ten kodeks.<\/span>
\nPo trzecie, nie wiemy jak ma wygl\u0105da\u0107 dalszy ci\u0105g omawianego fragmentu po proponowanych przez Bacchiocchiego s\u0142owach \u201eale \u017cyj\u0105c zgodnie z \u017cyciem Pana\u201d, bowiem nasz adwentystyczny analityk jakby \u2018zapomnia\u0142\u2019 przedstawi\u0107 kolejne s\u0142owa tego tekstu, kt\u00f3ry \u2018odmieni\u0142\u2019. Czy\u017cby wymagane by\u0142o \u201eodmienne\u201d interpretowanie kolejnego fragmentu?<\/span>
\nPo czwarte, jako\u015b dziwne, \u017ce przez wiele wiek\u00f3w nikt nie interpretowa\u0142 tego tekstu tak jak Bacchiocchi. On sam na potwierdzenie swych koncepcji odsy\u0142a tylko do uczonych z XX wieku (s. 235).<\/span>
\nPo pi\u0105te, Bacchiocchi sam potwierdza, \u017ce niewiele lat po Ignacym istnia\u0142 zwyczaj nazywania niedzieli terminem \u201ePa\u0144ski\u201d, bez u\u017cycia s\u0142owa dzie\u0144, tak jak to ma miejsce dzi\u015b np. w j\u0119zyku polskim, gdy u\u017cywa si\u0119 nazw\u0119 \u201eniedziela\u201d i ka\u017cdy rozumie ju\u017c, \u017ce chodzi o dzie\u0144 tygodnia. Oto s\u0142owa naszego adwentysty:<\/span>
\n\u201eW tej apokryficznej Ewangelii, pochodz\u0105cej z drugiej po\u0142owy drugiego wieku, u\u017cycie skr\u00f3conej formy \u2018Pa\u0144ski\u2019, bez rzeczownika \u2018dzie\u0144 –\u00a0\uf068\uf06d\uf065\uf072\uf061<\/span>\u2019, sk\u0142ania do wniosku, jak to s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 L. Vaganay, \u2018une facon courante<\/em>\u2019, tzn. \u017ce okre\u015blenie takie by\u0142o powszechnie u\u017cywane\u201d (s. 125).<\/span><\/span>
\n\u201eIstniej\u0105 jednak, poczynaj\u0105c od ko\u0144ca drugiego wieku, niezbite przyk\u0142ady na to, \u017ce wra\u017cenie \u2018dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019 albo po prostu \u2018Pa\u0144ski\u2019 jest u\u017cywane jako powszechne okre\u015blenie niedzieli\u201d (s. 126).<\/span>
\nWi\u0119cej o tym zagadnieniu napisali\u015bmy w poprzednim rozdziale (\u201eDidache\u201d) i tam odsy\u0142amy zainteresowanych. Zaznaczmy jednak, \u017ce w\u0142a\u015bciwie Bacchiocchi nie ma dowod\u00f3w na to, by w pe\u0142ni zaprzeczy\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie pierwsze \u201eDidache\u201d (ok. 90 r.) i Ignacy u\u017cyli sam termin \u201ePa\u0144ski\u201d dla oznaczenia niedzieli, a dopiero p\u00f3\u017aniej skorzysta\u0142 z tego nazewnictwa autor wspomnianego apokryfu.<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, poniewa\u017c Bacchiocchi u\u017cy\u0142 w sprawie szabatu (jak wiedzieli\u015bmy powy\u017cej) do swej argumentacji tekst listu \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d Pseudo-Ignacego (IV-V w.), wi\u0119c i my go spo\u017cytkujemy. Zacytujemy fragment, przed kt\u00f3rym Bacchiocchi ko\u0144czy sw\u00f3j cytat w swym dziele na stronie 236. Czy\u017cby przez przypadek?<\/span>
\n\u201eI po uczczeniu szabatu niech ka\u017cdy kochaj\u0105cy Chrystusa \u015bwi\u0119ci dzie\u0144 Pa\u0144ski, jako dzie\u0144 zmartwychwstania, Kr\u00f3low\u0105 wyniesion\u0105 nad ka\u017cdy dzie\u0144, kt\u00f3rego oczekiwa\u0142 prorok dowodz\u0105c \u2018do ko\u0144ca o \u00f3smym\u2019 dniu [Ps 6:1 i 11:1 wg LXX], w kt\u00f3rym i \u017cycie nasze wzesz\u0142o i zwyci\u0119stwo nad \u015bmierci\u0105 zosta\u0142o zdobyte w Jezusie\u201d\u00a0<\/span>(angielski tekst opublikowany na http:\/\/www.ccel.org\/fathers2\/ANF-01\/anf01-17.htm#P1394_249090).<\/span><\/span>
\nJe\u015bli wi\u0119c tekst Pseudo-Ignacego potraktowa\u0107 jako wyk\u0142adni\u0119 listu \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d Ignacego, to wida\u0107, \u017ce trzeba rozumie\u0107, \u017ce w obu fragmentach mowa jest o niedzieli jako \u201eDniu Pa\u0144skim\u201d, a nie o \u201e\u017cyciu Pana\u201d w jednym przypadku, jak chce Bacchiocchi (Bacchiocchi cho\u0107 nie omawia tego fragmentu dotycz\u0105cego niedzieli, a jedynie wcze\u015bniejszy dotycz\u0105cy sabatu, to jednak na s. 326, wspominaj\u0105c Ps 6:1 i 11:1, zawar\u0142 aluzj\u0119 do tego tekstu niedzielnego).<\/span>
\nBacchiocchi przypominaj\u0105c ci\u0105gle, \u017ce zmartwychwstanie Chrystusa jest u pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich \u201edrugorz\u0119dnym\u201d motywem dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli (s. 87, 224, 243, 253, 256, 296, 297, 298, 327, 335), o Ignacym pisze jednak troch\u0119 inaczej (mo\u017ce dlatego, \u017ce uwa\u017ca, \u017ce Ignacy nie m\u00f3wi nic o niedzieli).<\/span>
\nW pierwszym zdaniu przyznaje:<\/span>
\n\u201eIgnacy, jak to ju\u017c stwierdzili\u015bmy, nawi\u0105zuje do zmartwychwstania Chrystusa w swoim \u2018Li\u015bcie do Magnezjan<\/em>\u2019…\u201d (s. 296).<\/span><\/span>
\nW drugim za\u015b ju\u017c bagatelizuje zmartwychwstanie:<\/span>
\n\u201eWarto\u015b\u0107 dowodowa Zmartwychwstania dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli jest raczej ma\u0142o znacz\u0105ca w tym tek\u015bcie, skoro autor powo\u0142uje si\u0119 na zmartwychwstanie Chrystusa jedynie po\u015brednio…\u201d (s. 296).<\/span>
\n[Ciekawe, \u017ce w tym zdaniu Bacchiocchi jakby zak\u0142ada, \u017ce jednak m\u00f3wi nasz tekst o niedzieli jako Dniu Pa\u0144skim]<\/span>
\nTymczasem Ignacy kilkakrotnie pisze o zmartwychwstaniu Chrystusa (cho\u0107 nie w sprawie niedzieli), kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119, jak wiadomo, w niedziel\u0119. Jednak o tych fragmentach ten nadzwyczaj skrupulatny analityk adwentystyczny nie wspomina! Mo\u017ce dlatego, \u017ce interesuj\u0105 go tylko teksty o zmartwychwstaniu, kt\u00f3re bezpo\u015brednio \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z niedziel\u0105. A szkoda. Ale uzupe\u0142nimy t\u0119 luk\u0119 Bacchiocchiego. Podobnie my mogliby\u015bmy zanegowa\u0107 warto\u015b\u0107 jakich\u015b tekst\u00f3w o odpoczynku, gdy akurat nie wspomina si\u0119 w nich s\u0142owa szabat (np. Mk 6:31, Mt 11:28, Ap 6:11, 14:13).<\/span>
\nOto s\u0142owa Ignacego o zmartwychwstaniu Chrystusa, przy czym pierwsze dwa teksty pochodz\u0105 z tego listu, w kt\u00f3rym mowa jest o Dniu Pa\u0144skim, a drugi z nich jest tym, o kt\u00f3rym wspomina Bacchiocchi:<\/span>
\n\u201eWierzcie natomiast g\u0142\u0119boko w narodzenie, m\u0119k\u0119 i zmartwychwstanie, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce za rz\u0105d\u00f3w Poncjusa Pi\u0142ata\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 11:1).<\/span>
\n\u201eobchodz\u0105 Dzie\u0144 Pa\u0144ski, w kt\u00f3rym to przez Jezusa Chrystusa i przez \u015bmier\u0107 Jego tak\u017ce i nasze \u017cycie wzesz\u0142o jak s\u0142o\u0144ce. Niekt\u00f3rzy wprawdzie temu przecz\u0105, lecz przecie\u017c w\u0142a\u015bnie przez t\u0119 tajemnic\u0119 otrzymali\u015bmy wiar\u0119 i po to w niej trwamy…\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 9:1).<\/span>
\n\u201eplany Bo\u017ce, o kt\u00f3rych zacz\u0105\u0142em ju\u017c m\u00f3wi\u0107, plany dotycz\u0105ce nowego cz\u0142owieka, Jezusa Chrystusa, zawarte w wierze w Niego, w Jego mi\u0142o\u015bci, Jego m\u0119ce i zmartwychwstaniu\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Efezie\u201d 20:1).<\/span>
\n\u201eprzychodz\u0105cy w ciele B\u00f3g, w \u015bmierci \u017cycie prawdziwe\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Efezie\u201d 7:2).<\/span>
\n\u201eprzez m\u0119k\u0119 Jezusa Chrystusa, kt\u00f3ry jest nasz\u0105 nadziej\u0105 na spotkanie si\u0119 z Nim w zmartwychwstaniu\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Tralleis\u201d wst\u0119p).<\/span>
\n\u201enaprawd\u0119 zosta\u0142 ukrzy\u017cowany i umar\u0142, a ogl\u0105da\u0142y Go niebo i ziemia i otch\u0142a\u0144. On te\u017c naprawd\u0119 powsta\u0142 z martwych. To jego Ojciec wskrzesi\u0142 Go. Ojciec r\u00f3wnie\u017c na Jego podobie\u0144stwo i nas wierz\u0105cych w Niego wskrzesi w Jezusie Chrystusie, poza kt\u00f3rym nie ma dla nas prawdziwego \u017cycia\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Tralleis\u201d 9:1-2).<\/span>
\n\u201eniezmiennie raduj\u0119 si\u0119 m\u0119k\u0105 Pana naszego, niewzruszenie przekonany, dzi\u0119ki wielkiemu mi\u0142osierdziu, o Jego zmartwychwstaniu\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Filadelfii\u201d wst\u0119p).<\/span>
\n\u201eDla mnie archiwami jest Jezus Chrystus, archiwami nienaruszalnymi – to krzy\u017c Jego, Jego \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie i wiara [kt\u00f3r\u0105 otrzymujemy] przez Niego\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Filadelfii\u201d 8:2).<\/span>
\n\u201eEwangelia jednak zawiera co\u015b zgo\u0142a wyj\u0105tkowego, a mianowicie przyj\u015bcie Zbawiciela, Pana naszego Jezusa Chrystusa, Jego m\u0119k\u0119 i zmartwychwstanie. Umi\u0142owani prorocy tylko go zapowiadali, Ewangelia za\u015b jest spe\u0142nieniem nie\u015bmiertelno\u015bci\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Filadelfii\u201d 9:2).<\/span>
\n\u201eTote\u017c przez swoje zmartwychwstanie \u2018podni\u00f3s\u0142 On sztandar\u2019 [por. Iz 5:26] na wieki, aby \u015bwi\u0119tych i wiernych swoich, czy to \u017byd\u00f3w czy to spo\u015br\u00f3d pogan, [zgromadzi\u0107] w jednym ciele swego Ko\u015bcio\u0142a\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 1:2).<\/span>
\n\u201eA cierpia\u0142 naprawd\u0119 i naprawd\u0119 zmartwychwsta\u0142, nie tak, jak m\u00f3wi\u0105 niekt\u00f3rzy niewierni, \u017ce cierpia\u0142 pozornie, a przysz\u0142o\u015b\u0107 ich zgodna z tym co my\u015bl\u0105, gdy\u017c b\u0119d\u0105 bezciele\u015bni i podobni do demon\u00f3w\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 2:1).<\/span>
\n\u201eJa bowiem wiem i wierz\u0119, \u017ce nawet po swoim zmartwychwstaniu Jezus by\u0142 w ciele\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 3:1).<\/span>
\n\u201eA po swym zmartwychwstaniu Jezus jad\u0142 i pi\u0142 razem z nimi jak istota cielesna, chocia\u017c duchowo by\u0142 zjednoczony z Ojcem\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 3:3).<\/span>
\n\u201ePowstrzymuj\u0105 si\u0119 od Eucharystii i modlitwy gdy\u017c nie wierz\u0105, \u017ce Eucharystia jest Cia\u0142em Pana naszego, Cia\u0142em, kt\u00f3re cierpia\u0142o za nasze grzechy i kt\u00f3re Ojciec w swej dobroci wskrzesi\u0142\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 7:1).<\/span>
\n\u201ew imi\u0119 Jezusa Chrystusa, przez Jego Cia\u0142o i Krew, przez m\u0119k\u0119 i zmartwychwstanie, w jedno\u015bci cia\u0142a i ducha z Bogiem i mi\u0119dzy wami\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 12:2).<\/span>
\nJak z powy\u017cszych tekst\u00f3w widzimy, dla Ignacego zmartwychwstanie Chrystusa, kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119 w niedziel\u0119, jest centraln\u0105 prawd\u0105, kt\u00f3r\u0105 przypomina chrze\u015bcijanom, a nie jakim\u015b \u201edrugorz\u0119dnym\u201d faktem, kt\u00f3ry nie mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zku z niedziel\u0105 jako dniem kultu.<\/span>
\nPrzez to, \u017ce Bacchiocchi zanegowa\u0142 fragment Ignacego, jako m\u00f3wi\u0105cy o Dniu Pa\u0144skim, nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c w tym li\u015bcie niedzieli chrze\u015bcija\u0144skiej przypisa\u0107 pochodzenia poga\u0144skiego i wywodzi\u0107 jej od kultu s\u0142o\u0144ca. Nawet, o dziwo, odrzuca on takie pojmowanie sprawy, kt\u00f3re przedstawia jeden ze skrajnych uczonych (s. 291).<\/span>
\nZapewne jednak, gdyby Bacchiocchi uzna\u0142, \u017ce Ignacy m\u00f3wi\u0142 o niedzieli, to zaraz by wskaza\u0142 na jaki\u015b \u201e\u015blad\u201d dotycz\u0105cy s\u0142o\u0144ca, chocia\u017cby w nast\u0119puj\u0105cych s\u0142owach, kt\u00f3re przytacza wspomniany \u201eskrajny uczony\u201d:<\/span>
\n\u201eale obchodz\u0105 Dzie\u0144 Pa\u0144ski, w kt\u00f3rym to przez Jezusa Chrystusa i przez \u015bmier\u0107 Jego tak\u017ce i nasze \u017cycie wzesz\u0142o [jak s\u0142o\u0144ce]\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 9:1).<\/span>
\nJednak z innego fragmentu Ignacego wida\u0107, \u017ce dla niego s\u0142o\u0144ce jest tylko t\u0142em dla Chrystusa, co przeczy tezie naszego analityka adwentystycznego, \u017ce poga\u0144ski kult s\u0142o\u0144ca mia\u0142 \u201ejaki\u015b\u201d wp\u0142yw na niedziel\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Oto s\u0142owa Ignacego:<\/span>
\n\u201eZab\u0142ysn\u0119\u0142a na niebie gwiazda ponad wszystkie gwiazdy, a \u015bwiat\u0142o jej by\u0142o niewys\u0142owione i zadziwia\u0142a swoj\u0105 nowo\u015bci\u0105. Wszystkie inne gwiazdy razem ze s\u0142o\u0144cem i ksi\u0119\u017cycem ch\u00f3rem j\u0105 otoczy\u0142y, a ona dawa\u0142a wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a ni\u017c wszystkie pozosta\u0142e. I zaniepokoi\u0142y si\u0119, sk\u0105d ta nowo\u015b\u0107 tak do nich niepodobna. W\u00f3wczas to zgin\u0119\u0142a wszelka magia i znik\u0142y wi\u0119zy z\u0142o\u015bci, sko\u0144czy\u0142a si\u0119 niewiedza i upad\u0142o dawne kr\u00f3lestwo, kiedy B\u00f3g objawi\u0142 si\u0119 jako cz\u0142owiek [por. 1Tm 3:16] w nowo\u015bci \u017cycia wiecznego: zaczyna\u0142o si\u0119 spe\u0142nia\u0107 to, co B\u00f3g postanowi\u0142\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Efezie\u201d 19:2-3).<\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczna\u2019 wypowied\u017a Bacchiocchiego, kt\u00f3r\u0105 dobrze by by\u0142o aby zapami\u0119tali sabatarianie:<\/span>
\n\u201eChocia\u017c wedle naszej oceny, tekst \u2018Magnezjan\u2019 9, 1 odnosi si\u0119 raczej do \u2018\u017cycia Pana\u2019 ni\u017c do \u2018dnia Pa\u0144skiego\u2019, nie pomniejsza to faktu, i\u017c pot\u0119pienie \u2018sabatyzowania\u2019 plus zach\u0119ta do \u2018\u017cycia niezgodnego z judaizmem\u2019, wskazuj\u0105 na to, \u017ce nak\u0142aniano chrze\u015bcijan do od\u0142\u0105czenia si\u0119 od judaizmu. Warunki takie zach\u0119ca\u0142y niew\u0105tpliwie do przyj\u0119cia niedzieli jako dnia \u015bwi\u0105tecznego, pozwala\u0142o to bowiem wyra\u017aniej podkre\u015bli\u0107 odr\u0119bno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan od \u017byd\u00f3w\u201d (s. 254-255).<\/span>
\n\u201eList Barnaby\u201d<\/strong><\/span>
\n7)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: spraw\u0119 \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d zmartwychwstania Jezusa jako motywu dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli, termin \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, brak okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d.<\/span><\/span>
\nJ. Salij OP o pogl\u0105dach Bacchiocchiego na temat tego listu napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eSzczeg\u00f3lnie nale\u017cy doceni\u0107 to, \u017ce adwentystyczny uczony uznaje, i\u017c niedziela by\u0142a dla Ko\u015bcio\u0142a szczeg\u00f3lnym dniem liturgicznym ju\u017c w pierwszej po\u0142owie II wieku. Rozstrzygaj\u0105ce dla niego s\u0105 \u015bwiadectwa napisanego oko\u0142o roku 130 w Aleksandrii tzw.\u00a0Listu Barnaby<\/em>\u00a0oraz dzie\u0142 \u015bw. Justyna, kt\u00f3re powsta\u0142y w Rzymie za panowania cesarza Antonina Piusa (138-161). Adwentyzm uczonego b\u0119dzie si\u0119 teraz ujawnia\u0142 w specyficznym – nadzwyczaj kontrowersyjnym – interpretowaniu tych \u015bwiadectw, ale om\u00f3wienie tego rodzaju interpretacji wymaga\u0142oby nast\u0119pnej obszernej recenzji. Na razie ograniczmy si\u0119 do wyra\u017cenia g\u0142\u0119bokiej satysfakcji, \u017ce sam fakt \u015bwi\u0119cenia niedzieli w pierwszej po\u0142owie II wieku Bacchiocchi jednoznacznie uznaje. Oby tylko fakt ten dotar\u0142 do \u015bwiadomo\u015bci wszystkich jego wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 233).<\/span><\/span>
\nNa pocz\u0105tek przedstawiamy interesuj\u0105cy nas fragment z \u201eListu Barnaby\u201d (ok. 130 r. [niekt\u00f3rzy uczeni datuj\u0105 70-79 r.]):<\/span>
\n\u201ePowiedziano jeszcze tak\u017ce: \u2018B\u0119dziesz \u015bwi\u0119ci\u0142 [szabat] z czystymi r\u0119kami i z czystym sercem\u2019 [por. Wj 20:8]. Gdyby zatem w obecnym \u015bwiecie m\u00f3g\u0142 jaki\u015b cz\u0142owiek, tylko dlatego, \u017ce jest czystego serca, \u015bwi\u0119ci\u0107 \u00f3w dzie\u0144, kt\u00f3ry B\u00f3g u\u015bwi\u0119ci\u0142, my byliby\u015bmy ca\u0142kowicie w b\u0142\u0119dzie. Oto jednak dopiero wtedy osi\u0105gniemy prawdziwy odpoczynek, by m\u00f3c \u015bwi\u0119ci\u0107, kiedy najpierw sami zostaniemy usprawiedliwieni, kiedy sami otrzymamy to, co nam obiecano, kiedy nie b\u0119dzie wi\u0119cej niegodziwo\u015bci, a Pan odnowi wszystkie rzeczy. W\u00f3wczas b\u0119dziemy mogli \u015bwi\u0119ci\u0107 dzie\u0144 si\u00f3dmy, sami ju\u017c u\u015bwi\u0119ceni. M\u00f3wi im jeszcze: \u2018Waszych \u015bwi\u0105t nowiu i szabatu nie mog\u0119 \u015bcierpie\u0107 [Iz 1:13]\u2019. Popatrzcie, co to znaczy: Nie te tera\u017aniejsze szabaty s\u0105 dla mnie przyjemne, lecz ten, kt\u00f3ry sam ustanowi\u0142em i w kt\u00f3rym doprowadziwszy wszystko do spoczynku uczyni\u0119 pocz\u0105tek dnia \u00f3smego, to jest pocz\u0105tek nowego \u015bwiata. Dlatego te\u017c \u015bwi\u0119tujemy z rado\u015bci\u0105 dzie\u0144 \u00f3smy: w dniu tym Jezus powsta\u0142 z martwych i ukazawszy si\u0119 [uczniom] wst\u0105pi\u0142 od nieba [\u0141k 24:51, J 20:17]\u201d (15:6-9).<\/span>
\nOstatnie zdanie tego fragmentu H. Pietras SJ odda\u0142 nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\n\u201eDlatego te\u017c obchodzimy z rado\u015bci\u0105 dzie\u0144 \u00f3smy, w kt\u00f3rym Jezus powsta\u0142 z martwych i ukazawszy si\u0119 wst\u0105pi\u0142 do nieba\u201d (\u201eList Barnaby\u201d 15:9; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d Krak\u00f3w 1992, s. 33).<\/span>
\nCho\u0107 Bacchiocchi doszed\u0142 do wniosk\u00f3w satysfakcjonuj\u0105cych cz\u0119\u015bciowo J. Salija OP, to jednak komentuj\u0105c powy\u017csze s\u0142owa \u201eListu Barnaby\u201d dochodzi oczywi\u015bcie te\u017c i do \u201eodmiennych\u201d ni\u017c inni badacze. Oto jego zarzuty dotycz\u0105ce niedzieli:<\/span>
\n\u201eBarnaba wymienia zmartwychwstanie Jezusa jako drugi albo dodatkowy motyw [dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli]\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 243).<\/span>
\n\u201eZmartwychwstanie Jezusa przedstawiono tu jako uzasadnienie dodatkowe, przypuszczalnie dlatego, \u017ce nie by\u0142o ono jeszcze wtedy traktowane jako g\u0142\u00f3wna przyczyna \u015bwi\u0119cenia niedzieli\u201d (s. 296).<\/span>
\n\u201ePierwsza spo\u015br\u00f3d wymienionych tu motywacji teologicznych \u015bwi\u0119cenia niedzieli nosi charakter eschatologiczny\u201d (s. 243).<\/span>
\n\u201e\u015awiadczy to o l\u0119kliwym, niepewnym jeszcze zapocz\u0105tkowaniu \u015bwi\u0119cenia niedzieli\u201d (s. 243).<\/span>
\n\u201eNie spotyka si\u0119 \u017cadnej wzmianki o jakimkolwiek zgromadzeniu lub eucharystycznym obrz\u0105dku\u201d (s. 243).<\/span>
\nZanim odpowiemy na zarzuty uczonego adwentyst\u00f3w podajemy kilka innych uwag. Ot\u00f3\u017c \u201eList Barnaby\u201d jest najstarszym z zachowanych pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re zawiera typowo chrze\u015bcija\u0144ski termin \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, maj\u0105cy swe pochodzenie od s\u0142\u00f3w \u201ea po o\u015bmiu dniach\u201d (J 20:26) i z tego, \u017ce niedziela jest \u00f3smym dniem licz\u0105c od rozpocz\u0119cia poprzedniego tygodnia.<\/span>
\nCiekawe, \u017ce \u201eList Barnaby\u201d jest jedynym z dzie\u0142 pierwszych chrze\u015bcijan, w kt\u00f3rym Bacchiocchi nie doszukuje si\u0119 wp\u0142ywu s\u0142o\u0144ca i jego dnia na chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 niedziel\u0119 (patrz s. 239-244, 255). Czy\u017cby zabrak\u0142o naszemu adwentystycznemu analitykowi pomys\u0142\u00f3w? Pewnie dlatego, aby odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 od tego \u201ebrakuj\u0105cego ogniwa\u201d, Bacchiocchi stara si\u0119 jak najmocniej podkre\u015bli\u0107 antyjudaistyczny ton \u201eListu Barnaby\u201d. A\u017c czasem mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119, \u017ce uwa\u017caj\u0105c si\u0119 za chrze\u015bcijanina, stoi on jednak po stronie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym wsp\u00f3\u0142czuje, r\u00f3wnocze\u015bnie milcz\u0105c na temat tego, co oni m\u00f3wili i uczyli o chrze\u015bcijanach.<\/span>
\nAle aby kto\u015b nie s\u0105dzi\u0142, \u017ce nie ma nic w omawianym dziele o s\u0142o\u0144cu, wi\u0119c przedstawiamy jak wielk\u0105 przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy nim, a Chrystusem, ukazuje wczesnochrze\u015bcija\u0144ski pisarz:<\/span>
\n\u201eGdyby bowiem nie przyszed\u0142 [Chrystus] w ciele, jak\u017ceby ludzie mogli Go ogl\u0105da\u0107 i pozosta\u0107 przy \u017cyciu, skoro patrz\u0105c na s\u0142o\u0144ce, dzie\u0142o r\u0105k Bo\u017cych, kt\u00f3re przecie\u017c ulegnie kiedy\u015b zag\u0142adzie, nie s\u0105 w stanie znie\u015b\u0107 blasku jego promieni?\u201d (\u201eList Barnaby\u201d 5:10).<\/span>
\nOto za\u015b pr\u00f3ba odpowiedzi na \u201eodmienne\u201d wnioski Bacchiocchiego.<\/span>
\nPo pierwsze, \u201eList Barnaby\u201d uzasadnia \u201edlaczego \u015bwi\u0119cimy\u201d niedziel\u0119 tzn. \u00f3smy dzie\u0144, a nie dopiero j\u0105 \u201ewprowadza\u201d jako dzie\u0144 kultu, jak si\u0119 wydaje zapewne Bacchiocchiemu, cho\u0107 wprost o tym nie m\u00f3wi.<\/span>
\nPo drugie, z omawianego tekstu wcale nie wynika, \u017ce zmartwychwstanie Chrystusa jest w tym fragmencie \u201edrugorz\u0119dne\u201d jako motyw dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli. To, \u017ce jest wymienione ono na drugim miejscu jeszcze o niczym nie \u015bwiadczy. \u201eList Barnaby\u201d przedstawi\u0142 najpierw perspektyw\u0119 dla chrze\u015bcijan tzn. \u201epocz\u0105tek dnia \u00f3smego, to jest pocz\u0105tek nowego \u015bwiata\u201d, na kt\u00f3ry to \u015bwiat, oni oczekuj\u0105 dzi\u0119ki Chrystusowi, a p\u00f3\u017aniej motywacj\u0119, kt\u00f3ra w zmartwychwstaniu Jezusa ju\u017c si\u0119 dokona\u0142a. W zwi\u0105zku z tym nale\u017ca\u0142oby raczej oba motywy uwa\u017ca\u0107 za \u201er\u00f3wnorz\u0119dne\u201d, a nie dzieli\u0107 je na pierwszo i drugorz\u0119dne.<\/span>
\nPo trzecie, zmartwychwstanie Chrystusa by\u0142o dla autora omawianego listu wa\u017cn\u0105 spraw\u0105, gdy\u017c o nim dobitnie wspomina. W zwi\u0105zku z tym trudno uwa\u017ca\u0107 je za co\u015b \u201edrugorz\u0119dnego\u201d dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Oto te s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eDowiedzcie si\u0119: Prorocy, kt\u00f3rzy otrzymali od Niego \u0142ask\u0119, o Nim prorokowali. On za\u015b zgodzi\u0142 si\u0119 cierpie\u0107, gdy\u017c maj\u0105c zwyci\u0119\u017cy\u0107 \u015bmier\u0107 i dowie\u015b\u0107 swego zmartwychwstania musia\u0142 objawi\u0107 si\u0119 w ciele, aby spe\u0142ni\u0107 obietnic\u0119 dan\u0105 ojcom, a przygotowuj\u0105c sobie lud nowy wskaza\u0107 jeszcze w czasie swego \u017cycia na ziemi, i\u017c to On wskrzesi zmar\u0142ych i b\u0119dzie ich s\u0105dzi\u0142\u201d (\u201eList Barnaby\u201d 5:6-7).<\/span>
\nPo czwarte, dziwne \u017ce Bacchiocchi pisze o jakim\u015b \u201el\u0119kliwym\u201d zapocz\u0105tkowaniu \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Przecie\u017c \u201eList Barnaby\u201d podaje, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119tujemy z rado\u015bci\u0105 dzie\u0144 \u00f3smy\u201d. L\u0119k i rado\u015b\u0107 to zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne bieguny. Ta \u201erado\u015b\u0107\u201d zapewne nawi\u0105zuje do tej, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a pierwszych uczni\u00f3w Jezusa po Jego zmartwychwstaniu (Mt 28:8, \u0141k 24:41, J 20:20).<\/span>
\nPo pi\u0105te, Bacchiocchi pisz\u0105c, \u017ce \u201eNie spotyka si\u0119 \u017cadnej wzmianki o jakimkolwiek zgromadzeniu lub eucharystycznym obrz\u0105dku\u201d (s. 243) w niedziel\u0119 w \u201eLi\u015bcie Barnaby\u201d, nie przedstawia wszystkiego rzetelnie. Bo tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce w\u0142a\u015bnie mamy zdanie, kt\u00f3re m\u00f3wi o \u201ezgromadzaniu\u201d si\u0119 chrze\u015bcijan:<\/span>
\n\u201eWyznawaj grzechy twoje. Nie chod\u017a na modlitw\u0119 z nieczystym sumieniem. Taka jest droga \u015bwiat\u0142a\u201d (\u201eList Barnaby\u201d 19:12).<\/span>
\nWprawdzie nie m\u00f3wi ten tekst bezpo\u015brednio o niedzielnych zgromadzeniach, ale na czym\u015b to \u201e\u015bwi\u0119towanie\u201d (19:12) \u00f3smego dnia, o kt\u00f3rym m\u00f3wi omawiany list, musia\u0142o polega\u0107. Czy nie na zgromadzeniach modlitewnych? A spotkania chrze\u015bcijan na modlitwie zazwyczaj \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 z \u201e\u0142amaniem chleba\u201d Dz 2:42.<\/span>
\nW\u0142a\u015bciwie to nale\u017ca\u0142oby zapyta\u0107 Bacchiocchiego, na czym wed\u0142ug niego polega\u0142o to, o czym m\u00f3wi \u201eList Barnaby\u201d: \u201eDlatego te\u017c \u015bwi\u0119tujemy [lub \u2018obchodzimy\u2019] z rado\u015bci\u0105 dzie\u0144 \u00f3smy\u201d (15:9).<\/span>
\nTo, \u017ce \u201eList Barnaby\u201d nie wspomina o eucharystycznych spotkaniach, nie oznacza zaraz, \u017ce on zaprzecza istnieniu takowych w niedziel\u0119. Przecie\u017c Bacchiocchi nie przeczy, \u017ce takie zgromadzenia odbywa\u0142y si\u0119 u chrze\u015bcijan, ale m\u00f3wi tu tylko, \u017ce \u201eList Barnaby\u201d nie m\u00f3wi o nich nic, a tym bardziej nie wspomina, \u017ce odbywa\u0142y si\u0119 one akurat w niedziel\u0119. W zwi\u0105zku z tym nie widzimy tu w argumentacji adwentystycznego uczonego nic, co by mog\u0142o burzy\u0107 fakt istnienia niedzielnych spotka\u0144 eucharystycznych, o kt\u00f3rych m\u00f3wili te\u017c wcze\u015bniejsi pisarze chrze\u015bcija\u0144scy (np. Ignacy Antioche\u0144ski (\u2020107) \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Smyrnie\u201d 7:1, \u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Filadelfii\u201d 4:1; \u201eDidache\u201d 9:5, 14:1). Zapewne Bacchiocchi nie uwa\u017ca te\u017c, \u017ce spotkania eucharystyczne mog\u0142y odbywa\u0107 si\u0119 ka\u017cdego dnia, a tylko niedziela, jako \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, nie by\u0142a odpowiednim dniem dla nich. To by\u0142aby skrajna negacja niedzieli.<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, brak w \u201eLi\u015bcie Barnaby\u201d terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d powodowane jest zapewne tym, \u017ce pismo to kierowane jest przeciw \u017bydom, kt\u00f3rzy tym okre\u015bleniem nie pos\u0142ugiwali si\u0119. Nie u\u017cycie go nie oznacza te\u017c braku jego znajomo\u015bci ze strony pisz\u0105cego, bo przecie\u017c omawiane dzie\u0142o nie stosuje te\u017c s\u0142\u00f3w \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d czy \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d, a trudno pos\u0105dza\u0107 autora o nieznajomo\u015b\u0107 tych okre\u015ble\u0144. Inne motywy i zarzuty z tym zwi\u0105zane szeroko omawiamy poni\u017cej w rozdziale \u201eJustyn M\u0119czennik\u201d.<\/span>
\nCiekawe, \u017ce Bacchiocchi, przynajmniej w jednym miejscu swego dzie\u0142a, potrafi\u0142 wypowiedzie\u0107 si\u0119 do\u015b\u0107 \u2018ekumenicznie\u2019 o terminie \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d i warto by t\u0119 wypowied\u017a zapami\u0119ta\u0142o wielu sabatarian. Oto jego s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nWi\u0119cej uwagi okre\u015bleniu \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d po\u015bwi\u0119cimy w rozdzia\u0142ach: \u201eJustyn M\u0119czennik\u201d, \u201eInne teksty biblijne o niedzieli\u201d. O tym dniu pisali te\u017c: Klemens Aleksandryjski (ur. 150) \u201eKobierce\u201d V:106,2, Tertulian (ur. 155) \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7 i Orygenes (ur. 185) \u201eKomentarz do Psalmu\u201d 118 (119):1 (ich teksty patrz rozdzia\u0142 \u201eInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli\u201d).<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik<\/strong><\/span>
\n8)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: termin \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, termin \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, problem braku okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d w dzie\u0142ach Justyna, spraw\u0119 \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d zmartwychwstania Jezusa jako motywu dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli.<\/span><\/span>
\nPrzypomnijmy tu co o pogl\u0105dach Bacchiocchiego, na temat dzie\u0142 Justyna, napisa\u0142 J. Salij OP:<\/span>
\n\u201eSzczeg\u00f3lnie nale\u017cy doceni\u0107 to, \u017ce adwentystyczny uczony uznaje, i\u017c niedziela by\u0142a dla Ko\u015bcio\u0142a szczeg\u00f3lnym dniem liturgicznym ju\u017c w pierwszej po\u0142owie II wieku. Rozstrzygaj\u0105ce dla niego s\u0105 \u015bwiadectwa napisanego oko\u0142o roku 130 w Aleksandrii tzw.\u00a0Listu Barnaby<\/em>\u00a0oraz dzie\u0142 \u015bw. Justyna, kt\u00f3re powsta\u0142y w Rzymie za panowania cesarza Antonina Piusa (138-161). Adwentyzm uczonego b\u0119dzie si\u0119 teraz ujawnia\u0142 w specyficznym – nadzwyczaj kontrowersyjnym – interpretowaniu tych \u015bwiadectw, ale om\u00f3wienie tego rodzaju interpretacji wymaga\u0142oby nast\u0119pnej obszernej recenzji. Na razie ograniczmy si\u0119 do wyra\u017cenia g\u0142\u0119bokiej satysfakcji, \u017ce sam fakt \u015bwi\u0119cenia niedzieli w pierwszej po\u0142owie II wieku Bacchiocchi jednoznacznie uznaje. Oby tylko fakt ten dotar\u0142 do \u015bwiadomo\u015bci wszystkich jego wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 233).<\/span><\/span>
\nNa pocz\u0105tek przedstawiamy ca\u0142y interesuj\u0105cy nas fragment z \u201eApologii\u201d Justyna M\u0119czennika (ur. 100):<\/span>
\n\u201eW dniu za\u015b, zwanym Dniem S\u0142o\u0144ca, odbywa si\u0119 zebranie w jednym miejscu wszystkich razem, i z miast i ze wsi. Tedy czyta si\u0119\u00a0Pami\u0119tniki apostolskie<\/em>\u00a0albo\u00a0Pisma prorockie<\/em>, p\u00f3ki czas pozwala. Potem, gdy lektor sko\u0144czy, prze\u0142o\u017cony daje \u017cywym s\u0142owem upomnienie i zach\u0119t\u0119 do na\u015bladowania tych nauk znakomitych. Nast\u0119pnie wszyscy z miejsc powstajemy i modlimy si\u0119. Poczem, jak si\u0119 ju\u017c powiedzia\u0142o, gdy modlitwa si\u0119 sko\u0144czy, przynosz\u0105 chleb oraz wino i wod\u0119, a prze\u0142o\u017cony zanosi modlitwy tudzie\u017c dzi\u0119kczynienia, ile tylko mo\u017ce, lud za\u015b z rado\u015bci\u0105 odpowiada: Amen. Wreszcie nast\u0119puje rozdawanie i rozdzielenie wszystkim tego, co si\u0119 sta\u0142o Eucharysti\u0105, nieobecnym za\u015b rozsy\u0142a si\u0119 j\u0105 przez diakon\u00f3w. Ci kt\u00f3rym si\u0119 dobrze powodzi, i kt\u00f3rzy dobr\u0105 maj\u0105 wol\u0119, daj\u0105 co chc\u0105, a wszystko, co si\u0119 zbierze, sk\u0142ada si\u0119 na r\u0119ce prze\u0142o\u017conego. On za\u015b roztacza opiek\u0119 nad sierotami, wdowami, chorymi, albo z innej przyczyny cierpi\u0105cymi niedostatek, nad wi\u0119\u017aniami, obcymi go\u015b\u0107mi, jednym s\u0142owem \u015bpieszy z pomoc\u0105 wszystkim, co s\u0105 w potrzebie. Zgromadzenia za\u015b nasze dlatego odbywaj\u0105 si\u0119 w Dniu S\u0142o\u0144ca, poniewa\u017c to pierwszy dzie\u0144, w kt\u00f3rym B\u00f3g przetworzy\u0142 ciemno\u015bci oraz materi\u0119 i \u015bwiat uczyni\u0142, poniewa\u017c i Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, tego samego dnia zmartwychpowsta\u0142. W przeddzie\u0144 bowiem Dnia Saturna zosta\u0142 ukrzy\u017cowany, a nazajutrz po tym\u017ce dniu, to znaczy w Dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, objawi\u0142 si\u0119 aposto\u0142om i t\u0119 im poda\u0142 nauk\u0119, kt\u00f3r\u0105\u015bmy niniejszym Waszej przed\u0142o\u017cyli uwadze\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,3-7).<\/span><\/span>
\nBacchiocchi komentuj\u0105c powy\u017cszy tekst dochodzi jak zawsze do \u201eodmiennych\u201d wniosk\u00f3w, co te\u017c zaznaczy\u0142 J. Salij OP. Adwentysta zarzuca Justynowi M\u0119czennikowi (ur. 100), \u017ce nie u\u017cy\u0142 on w \u201eApologii\u201d okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, tylko \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d i zrobi\u0142 to by przypodoba\u0107 si\u0119 w\u0142adzom poga\u0144skim, oraz \u017ce sprawa zmartwychwstania Chrystusa jest dla niego \u201edrugorz\u0119dnym\u201d powodem \u015bwi\u0119cenia niedzieli, a pierwszym jest rozpocz\u0119cie stwarzania \u015bwiata, czy raczej \u201estworzenia \u015bwiat\u0142a\u201d wed\u0142ug Bacchiocchiego (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 129, 251-4, 275).<\/span>
\nSpr\u00f3bujemy odpowiedzie\u0107 na te stwierdzenia uczonego adwentyst\u00f3w.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c po pierwsze, \u201eApologia\u201d Justyna kierowana by\u0142a do pogan, kt\u00f3rym okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d by niewiele m\u00f3wi\u0142o, natomiast \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d by\u0142 im znanym terminem, kt\u00f3rym si\u0119 pos\u0142ugiwali (nie ma tu konieczno\u015bci podkre\u015blania kultu s\u0142o\u0144ca, co robi Bacchiocchi). Nawet gdyby Bacchiocchi mia\u0142 racj\u0119 i rzeczywi\u015bcie Justyn u\u017cy\u0142 okre\u015blenia \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, by si\u0119 przypodoba\u0107 poganom, to trzeba zapyta\u0107 go, jakiego terminu powinien on u\u017cy\u0107 nie przypodobuj\u0105c si\u0119 im i b\u0119d\u0105c zarazem zrozumianym przez nich?<\/span>
\nPo drugie, Justyn w \u201eApologii\u201d nie wymienia \u017cadnych biblijnych okre\u015ble\u0144 na oznaczenie niedzieli tzn. \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7), czy \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d (Mt 28:1, \u0141k 24:1, 1Kor 16:2), bo one zapewne te\u017c niewiele by m\u00f3wi\u0142y poganom (u nich np. dzie\u0144 Saturna by\u0142 pierwszym dniem tygodnia, a p\u00f3\u017aniej zast\u0105pi\u0142 go w \u2018pierwsze\u0144stwie\u2019 dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca). O dalszych motywach tego, \u017ce brak jest u Justyna terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d napiszemy poni\u017cej, omawiaj\u0105c zarzuty innego, bardziej skrajnego adwentysty, Z. \u0141yko.<\/span>
\nPo trzecie, Justyn pisz\u0105c do pogan celowo na pierwszym miejscu wspomnia\u0142 o stwarzaniu \u015bwiata, nad kt\u00f3rym oni zastanawiali si\u0119 wielokrotnie (patrz np. \u201eApologia\u201d I:59,5-6, 60:6, 64,1-6), a zmartwychwstanie Chrystusa nie by\u0142o dla nich zapewne wa\u017cn\u0105 spraw\u0105 (por. wypowied\u017a pogan do Paw\u0142a o zmartwychwstaniu Chrystusa – Dz 17:32).<\/span>
\nPo czwarte, wymienienie w tej kolejno\u015bci zdarze\u0144 (stworzenie, zmartwychwstanie) wynika\u0107 mo\u017ce te\u017c z tego, \u017ce najpierw by\u0142o stworzenie \u015bwiata, a dopiero p\u00f3\u017aniej zmartwychwstanie Chrystusa, czego Bacchiocchi zapewne nie bierze pod uwag\u0119. O zmartwychwstaniu wi\u0119cej powiemy poni\u017cej.<\/span>
\nPo pi\u0105te, Bacchiocchi post\u0105pi\u0142 nieuczciwie akcentuj\u0105c rzekomo opis \u201estworzenia\u00a0\u015bwiat\u0142a<\/u>\u201d (!) u Justyna, kt\u00f3re ma by\u0107 \u201ezbli\u017caniem si\u0119\u201d do poga\u0144skiego kultu s\u0142o\u0144ca. Pisze on: \u201eDlaczego przedstawi\u0142 akt stworzenia \u015bwiat\u0142a w dniu pierwszym jako pierwszy pow\u00f3d zbierania si\u0119 chrze\u015bcijan w niedziel\u0119? Najwidoczniej dlatego, \u017ce by\u0142 to dzie\u0144 czczony przez Rzymian\u201d (s. 275), \u201eJustyn M\u0119czennik zestawi\u0142 stworzenie \u015bwiat\u0142a i zmartwychwstanie Chrystusa z dniem S\u0142o\u0144ca. Dlaczego? Przypuszczalnie dlatego, \u017ce wszystkie te trzy sprawy (stworzenie \u015bwiat\u0142a, zmartwychwstanie Chrystusa i dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca) mia\u0142y wsp\u00f3lny mianownik, a mianowicie po\u0142\u0105czenie ze \u015awiat\u0142em-S\u0142o\u0144cem pierwszego dnia\u201d (s. 290; patrz te\u017c s. 252, 256). Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce owszem Justyn nawi\u0105zuje do Rdz 1:1-5, ale wcale nie k\u0142adzie nacisku na termin \u201e\u015bwiat\u0142o\u201d, bo nawet nie u\u017cywa go w tym fragmencie! Przypomnijmy co pisa\u0142:<\/span>
\n\u201eZgromadzenia za\u015b nasze dlatego odbywaj\u0105 si\u0119 w Dniu S\u0142o\u0144ca, poniewa\u017c to pierwszy dzie\u0144, w kt\u00f3rym B\u00f3g przetworzy\u0142 ciemno\u015bci oraz materi\u0119 i \u015bwiat uczyni\u0142\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,7).<\/span>
\nJak widzimy, Bacchiocchi tak zagalopowa\u0142 si\u0119 z tezami o \u201edniu S\u0142o\u0144ca\u201d i \u201e\u015bwietle\u201d, \u017ce nawet w swych wnioskach \u201ezagubi\u0142\u201d stworzenie \u015bwiata! Jeszcze raz Justyn odwo\u0142uje si\u0119 w \u201eApologii\u201d do stworzenia \u015bwiata, ale wcale te\u017c nie k\u0142adzie tam akcentu na termin \u201e\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107\u201d, lecz bezpo\u015brednio po zacytowaniu s\u0142\u00f3w z Rdz 1:1-3 pisze:<\/span>
\n\u201eTak wi\u0119c za spraw\u0105 S\u0142owa Bo\u017cego z tej materii, o kt\u00f3rej m\u00f3wi\u0142 Moj\u017cesz, powsta\u0142 \u015bwiat. Oto czego nauczy\u0142 si\u0119 Platon i ci, co tak samo ucz\u0105, a i my r\u00f3wnie\u017c o czem, i Wy przekona\u0107 si\u0119 powinni\u015bcie\u201d (I:59,5).<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, jako\u015b Bacchiocchiemu umkn\u0119\u0142a w \u201eApologii\u201d Justyna inna, chrze\u015bcija\u0144ska motywacja dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Mowa o Eucharystii, kt\u00f3r\u0105 powy\u017cszy fragment opisuje. Wprawdzie nie jest ona podana jako pow\u00f3d \u015bwi\u0119cenia niedzieli, ale sam fakt, \u017ce sprawowanie jej odbywa si\u0119 w tym dniu, staje si\u0119 dodatkowym, obok stworzenia \u015bwiata i zmartwychwstania Chrystusa, powodem, \u017ce dzie\u0144 ten sta\u0142 si\u0119 tak wa\u017cny dla chrze\u015bcijan. Justyn zdaje si\u0119 stwierdza\u0107, \u017ce nie ma niedzieli bez Eucharystii.<\/span>
\nPr\u00f3cz tego Justyn pisz\u0105c o zbieraniu datk\u00f3w dla potrzebuj\u0105cych nawi\u0105za\u0142 zapewne do tekstu 1Kor 16:2, w kt\u00f3rym mowa jest o niedzielnym odk\u0142adaniu.<\/span>
\nPo si\u00f3dme, z innego fragmentu Justyna wynika te\u017c dowarto\u015bciowanie niedzieli przez fakt \u201eukazania si\u0119\u201d Chrystusa. Pisze on: \u201e[Noe i rodzina] przedstawiali symbol \u00f3smego dnia, w kt\u00f3rym nasz Chrystus objawi\u0142 si\u0119 po Swem zmartwychwstaniu, a kt\u00f3ry z istoty swej jest dniem pierwszym\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:138,1-2). Ale temu fragmentowi po\u015bwi\u0119cimy uwag\u0119 poni\u017cej.<\/span>
\nPo \u00f3sme, wydaje si\u0119, \u017ce Bacchiocchi ma jak\u0105\u015b \u2018obsesyjn\u0105\u2019 sk\u0142onno\u015b\u0107 do podkre\u015blania (gdzie tylko mo\u017ce), \u017ce w pismach wczesnochrze\u015bcija\u0144skich zmartwychwstanie Jezusa jest ukazane jako \u201edrugorz\u0119dny\u201d motyw \u015bwi\u0119cenia niedzieli (s. 87, 224, 243, 253, 256, 296, 297, 298, 327, 335). Szczeg\u00f3lnie ma to miejsce gdy komentuje on \u201eList Barnaby\u201d (15:6-9), pisany przeciw \u017bydom, oraz wspomnian\u0105 \u201eApologi\u0119\u201d Justyna kierowan\u0105 do pogan. Przecie\u017c jak\u0105 warto\u015b\u0107 mia\u0142oby mie\u0107 zmartwychwstanie Chrystusa dla \u017byd\u00f3w czy pogan, kt\u00f3rzy w Niego nie wierzyli? Czy\u017cby Bacchiocchi chcia\u0142by wywrze\u0107 na nas jak\u0105\u015b presj\u0119, przez ci\u0105g\u0142e podkre\u015blanie swych wywod\u00f3w?<\/span>
\nPrzemilcza on za\u015b akcenty dotycz\u0105ce zmartwychwstania Pana przedstawione w tych i innych pismach w miejscach, gdzie nie wspominaj\u0105 one akurat o niedzieli. O tym za\u015b napiszemy poni\u017cej.<\/span>
\nAle to nie wszystko, bo np. w innych tekstach Justyn podkre\u015bla, wbrew Bacchiocchiemu, \u201epierwszorz\u0119dno\u015b\u0107\u201d zmartwychwstania Chrystusa w po\u0142\u0105czeniu z niedziel\u0105. Oto jego s\u0142owa:<\/span>
\n\u201ePrzykazanie za\u015b obrzezania, kt\u00f3re nakazywa\u0142o dnia \u00f3smego obrzeza\u0107 wszystkie dzieci, by\u0142o figur\u0105 obrzezania prawdziwego, kt\u00f3re nas obrzeza\u0142o z b\u0142\u0119du i niegodziwo\u015bci przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego, zmartwychwsta\u0142ego pierwszego dnia w tygodniu. Pierwszy bowiem dzie\u0144 tygodnia, aczkolwiek pierwszy z wszystkich dni, jest wprawdzie \u00f3smy, je\u015bli si\u0119 go liczy po wszystkich dniach cyklu tygodniowego, ale nie przestaje by\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie pierwszym\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:41,4).<\/span>
\n\u201eS\u0142owa te bo\u017ce znacz\u0105, \u017ce podczas potopu dokona\u0142a si\u0119 tajemnica zbawienia ludzkiego. Sprawiedliwy bowiem Noe czasu potopu razem z innymi lud\u017ami, to znaczy z sw\u0105 \u017con\u0105, trojgiem swych dzieci i \u017conami swych syn\u00f3w w liczbie o\u015bmiu, przedstawiali symbol \u00f3smego dnia, w kt\u00f3rym nasz Chrystus objawi\u0142 si\u0119 po Swem zmartwychwstaniu, a kt\u00f3ry z istoty swej jest dniem pierwszym. Chrystus tedy, Pierworodny wszelkiego stworzenia, sta\u0142 si\u0119 znowu pocz\u0105tkiem rodzaju nowego, odrodzonego przeze\u0144 przez wod\u0119, wiar\u0119 i drzewo, kt\u00f3re zawiera w sobie krzy\u017ca tajemnic\u0119\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:138,1-2).<\/span>
\nO dziwo Bacchiocchi, przy ca\u0142ych swoich zastrze\u017ceniach odno\u015bnie \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d zmartwychwstania Pana jako uzasadnienia \u015bwi\u0119cenia niedzieli, potrafi\u0142 jednak pogodzi\u0107 \u201epierwszorz\u0119dne\u201d stworzenie \u015bwiata i \u201edrugorz\u0119dne\u201d zmartwychwstanie Chrystusa u Justyna. Kiedy to by\u0142o mu by\u0107 mo\u017ce potrzebne napisa\u0142:<\/span>
\n\u201ePocz\u0105tek stworzenia w pierwszym dniu tygodnia \u0142\u0105czy Justyn ze zmartwychwstaniem Chrystusa; najprawdopodobniej dlatego, \u017ce obydwa te wydarzenia mia\u0142y miejsce tego samego dnia i mog\u0142y by\u0107 symbolicznie powi\u0105zane razem, jako wyobra\u017cenia pocz\u0105tku starego i nowego stworzenia\u201d (s. 298-9).<\/span>
\nI to w\u0142a\u015bnie wynika z powy\u017cej cytowanego tekstu Justyna (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:138,1-2).<\/span>
\nBacchiocchi m\u00f3g\u0142by mie\u0107 pretensje do Justyna, gdyby ten wcale nie wymieni\u0142 zmartwychwstania Chrystusa jako motywu dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli. Ale skoro on je wymienia w tym samym zdaniu co stworzenie \u015bwiata, to \u201edrugorz\u0119dno\u015b\u0107\u201d zmartwychwstania wydaje si\u0119 by\u0107 niestosownym stwierdzeniem. Pr\u0119dzej mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o \u201er\u00f3wnorz\u0119dnym\u201d motywie, o czym \u015bwiadczy du\u017ca cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 m\u00f3wienia o wskrzeszeniu Jezusa w jego pismach, a w\u0142a\u015bciwie o okazjonalnym wspomnieniu stworzenia \u015bwiata. Ciekawe, \u017ce w jednym miejscu swego dzie\u0142a (s. 256) Bacchiocchi potrafi\u0142 powiedzie\u0107 o \u201eR\u00f3\u017cnorodno\u015bci motywacji przedstawianych przez Justyna w celu usprawiedliwienia zwyczaju \u015bwi\u0119cenia niedzieli…\u201d, bez podkre\u015blania stopnia wa\u017cno\u015bci dla wymienionych kilku motyw\u00f3w.<\/span>
\nPodkre\u015blmy jeszcze, \u017ce Justyn nie napisa\u0142 nigdzie wprost, \u017ce zmartwychwstanie Chrystusa jest dla niego \u201edrugorz\u0119dnym\u201d motywem, mniej znacz\u0105cym, czy cho\u0107by drugim z kolei. Tylko Bacchiocchi, jako adwentysta chce je takim widzie\u0107.<\/span>
\nMamy te\u017c jeszcze jeden tekst Justyna, cho\u0107 mniej znacz\u0105cy, ale m\u00f3wi\u0105cy o \u201etajemniczo\u015bci \u00f3smego dnia\u201d i wy\u017cszo\u015bci jego nad sobot\u0105:<\/span>
\n\u201eMogliby\u015bmy pr\u00f3cz tego, m\u0119\u017cowie, przytoczy\u0107 dowody i na to, m\u00f3wi\u0142em dalej, \u017ce B\u00f3g w tych samych s\u0142owach [chodzi o Rdz 17:12-14] zwiastowa\u0142 nam jak\u0105\u015b tajemnic\u0119, odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 raczej do \u00f3smego dnia, ani\u017celi do dnia si\u00f3dmego\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:24,1).<\/span>
\nPo dziewi\u0105te, jest jeszcze jeden termin w pi\u015bmie Justyna, kt\u00f3remu ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119caj\u0105 sabatarianie. Mo\u017ce dlatego, \u017ce nie mo\u017cna mu przypisa\u0107 poga\u0144skiego pochodzenia. Chodzi o okre\u015blenie \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, kt\u00f3re nawi\u0105zuje do tekstu J 20:26 (\u201eA po o\u015bmiu dniach…\u201d) i by\u0142o ono typowo chrze\u015bcija\u0144skim terminem w j\u0119zyku Ko\u015bcio\u0142a, jeszcze przed Justynem (patrz \u201eList Barnaby\u201d 15:9; ok. 130 r. [niekt\u00f3rzy uczeni datuj\u0105 70-79 r.]). Ciekawe, \u017ce okre\u015blenie to wyst\u0119puje w pi\u015bmie Justyna tyle samo razy (3) co \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, co Bacchiocchi jako\u015b przemilcza (patrz \u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:41,4, II:138,1-2, I:24,1; teksty powy\u017cej). Natomiast wprost \u201ezachwyca si\u0119\u201d on tym, \u017ce termin \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d u\u017cywa Justyn a\u017c 3 razy (s. 275) i doszukuje si\u0119 w tym \u201e\u015bladu\u201d poga\u0144skiego dla niedzieli oraz ch\u0119\u0107 przypodobania si\u0119 chrze\u015bcijan poganom, po\u015bwi\u0119caj\u0105c temu zagadnieniu dziesi\u0105tki stron. Nad tekstami za\u015b zawieraj\u0105cymi okre\u015blenie \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d nasz analityk adwentystyczny jakby si\u0119 tylko prze\u015blizn\u0105\u0142 (s. 253, 311).<\/span>
\nTymczasem o tym dniu E. Bianchi napisa\u0142: \u201eZakorzeniona najprawdopodobniej w Janowym wyra\u017ceniu \u2018po o\u015bmiu dniach\u2019, a w ka\u017cdym razie powi\u0105zana z faktem, \u017ce niedziela nast\u0119powa\u0142a po dniu si\u00f3dmym, jest nast\u0119pnie nazwa \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, po\u015bwiadczona ju\u017c w epoce bardzo staro\u017cytnej\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 127).<\/span>
\nDlaczego Justyn uzasadnia \u015bwi\u0119cenie niedzieli jako \u201e\u00f3smego dnia\u201d np. \u201e\u00f3smym dniem obrzezania\u201d czy \u201eo\u015bmioma osobami w Arce\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:41,4, II:138,1-2, I:24,1; teksty patrz powy\u017cej)? Ot\u00f3\u017c dlatego, \u017ce polemizuj\u0105c z \u017bydem musia\u0142 biblijnie uzasadni\u0107 motywy obchodzenia niedzieli. Nie m\u00f3g\u0142 za bardzo powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na autorytet Chrystusa i Nowego Testamentu, ale raczej na Stary Testament. Inaczej sprawa wygl\u0105da gdy przedstawia si\u0119 argumenty chrze\u015bcijanom, a inaczej \u017bydom, czy poganom. Bacchiocchi wie, \u017ce w Starym Testamencie trudno znale\u017a\u0107 odpowiednie argumenty za niedziel\u0105, dlatego biblijne motywy i starania Justyna nazywa \u201eabsurdalnymi\u201d (s. 333) i \u201e\u015bmiesznymi\u201d (s. 328). Ciekawe, \u017ce takimi nie nazwa\u0142 rzekomych argument\u00f3w Justyna dotycz\u0105cych \u015bwi\u0119cenia niedzieli opartych na symbolice s\u0142o\u0144ca czy kulcie Mitry.<\/span>
\nAle i Bacchiocchi, kiedy by\u0142o mu to przydatne, potrafi\u0142 do\u015b\u0107 pochlebnie napisa\u0107 o \u201e\u00f3smym dniu\u201d: \u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nOkre\u015bleniu \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d po\u015bwi\u0119cili\u015bmy te\u017c uwag\u0119 powy\u017cej w rozdzia\u0142ach: \u201eList Barnaby\u201d oraz \u201eInne teksty biblijne o niedzieli\u201d. O tym dniu pisali te\u017c: Klemens Aleksandryjski (ur. 150) \u201eKobierce\u201d V:106,2, Tertulian (ur. 155) \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7 i Orygenes (ur. 185) \u201eKomentarz do Psalmu\u201d 118 (119):1 (ich teksty patrz poni\u017cej rozdzia\u0142 \u201eInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli\u201d).<\/span>
\nPo dziesi\u0105te, Justyn w jednej ze swych wypowiedzi wr\u0119cz przeciwstawia wiar\u0119 w Jezusa kultowi s\u0142o\u0144ca, a s\u0105 to s\u0142owa skierowane do \u017byda Tryfona, a nie do pogan, co te\u017c jest istotne.<\/span>
\n\u201eJest napisane, \u017ce B\u00f3g dopu\u015bci\u0142 kiedy\u015b, aby s\u0142o\u0144ce by\u0142o czczone [por. Pwt 4:19, 2Krl 23:11, Ez 8:16], a jednak nie mo\u017cecie odkry\u0107 nikogo, kto kiedykolwiek cierpia\u0142 a\u017c na \u015bmier\u0107 z powodu swej wiary w s\u0142o\u0144ce. Mo\u017cecie natomiast znale\u017a\u0107 ludzi z ka\u017cdej narodowo\u015bci, kt\u00f3rzy dla imienia Jezusa cierpieli i dalej cierpi\u0105 wszelkiego rodzaju tortury, a nie chc\u0105 si\u0119 wyrzec wiary w niego. Bowiem Jego s\u0142owo prawdy i m\u0105dro\u015b\u0107 ja\u015bniej\u0105 mocniej ni\u017c moc s\u0142o\u0144ca, tote\u017c dociera do g\u0142\u0119bin serca i umys\u0142u. Dlatego te\u017c S\u0142owo powiedzia\u0142o: \u2018Ponad s\u0142o\u0144ce wzniesie si\u0119 imi\u0119 Jego\u2019 [Ps 72:17]. A Zachariasz m\u00f3wi: \u2018Wsch\u00f3d imi\u0119 Jego\u2019 [Za 6:12 wg LXX]\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:121,2).<\/span>
\nNatomiast Bacchiocchi oczywi\u015bcie \u201eodmiennie\u201d komentuje ten fragment:<\/span>
\n\u201eCzy zwi\u0105zek pomi\u0119dzy dniem s\u0142o\u0144ca a stworzeniem \u015bwiat\u0142a w pierwszym dniu stworzenia stanowi zwyk\u0142y zbieg okoliczno\u015bci? Trudno tak przypuszcza\u0107, szczeg\u00f3lnie z tego powodu, \u017ce sam Justyn (…) wyra\u017anie por\u00f3wnuje cze\u015b\u0107 pogan sk\u0142adan\u0105 s\u0142o\u0144cu z tym, co chrze\u015bcijanie ofiarowuj\u0105 Chrystusowi, kt\u00f3ry jest ja\u015bniejszy od s\u0142o\u0144ca (…) [tu cytuje Bacchiocchi powy\u017cszy fragment Justyna] Najwidoczniej do\u015b\u0107 wcze\u015bnie chrze\u015bcijanie dostrzegli \u00f3w zwi\u0105zek i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy stworzeniem \u015bwiat\u0142a w pierwszym dniu stworzenia a czci\u0105 s\u0142o\u0144ca, co nast\u0105pi\u0142o r\u00f3wnie\u017c tego samego dnia\u201d (s. 252).<\/span>
\nBacchiocchi niepotrzebnie doszukuje si\u0119 w tym fragmencie Justyna \u201e\u015bladu\u201d s\u0142o\u0144ca w chrze\u015bcija\u0144stwie, bo powy\u017csze s\u0142owa to polemika z \u017bydem, a nie z poganami, kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142by on chcie\u0107 si\u0119 \u201eprzypodoba\u0107\u201d, jak zapewne uwa\u017ca nasz adwentysta.<\/span>
\nPo jedenaste, wa\u017cna jest te\u017c sprawa donios\u0142o\u015bci zmartwychwstania Chrystusa wyra\u017cona w innych miejscach pism Justyna, gdzie nie odnosi si\u0119 on akurat do niedzieli. Fragmenty te dodatkowo przecz\u0105 tezie Bacchiocchiego, \u017ce u Justyna zmartwychwstanie Jezusa, kt\u00f3re dokona\u0142o si\u0119 niedziel\u0119, jest \u201edrugorz\u0119dnym\u201d powodem \u015bwi\u0119cenia tego dnia. Oto kilka najwa\u017cniejszych tekst\u00f3w dotycz\u0105cych tej tematyki:<\/span>
\n\u201eTymczasem nasz Jezus Chrystus zosta\u0142 przybity do krzy\u017ca, umar\u0142, zmartwychwsta\u0142, wst\u0105pi\u0142 do nieba i obj\u0105\u0142 kr\u00f3lowanie\u201d (\u201eApologia\u201d I:42,4).<\/span>
\n\u201eMia\u0142 ponadto B\u00f3g, Ojciec wszechrzeczy, wzi\u0105\u0107 Chrystusa po Jego zmartwychwstaniu do nieba i tam Go zatrzyma\u0107, a\u017c do pokonania wrogich Mu demon\u00f3w\u201d (\u201eApologia\u201d I:45,1).<\/span>
\n\u201eA gdy\u015bcie ju\u017c wiedzieli, \u017ce powsta\u0142 z martwych i do nieba wst\u0105pi\u0142, jak to prorocy przepowiedzieli, nie tylko nie zmienili\u015bcie z\u0142ych post\u0119pk\u00f3w swoich, ale rozes\u0142ali\u015bcie w tym celu m\u0119\u017c\u00f3w z Jerozolimy na ca\u0142y \u015bwiat, by rozpowiadali, \u017ce pojawi\u0142a si\u0119 bezbo\u017cna chrze\u015bcijan sekta, by nas pomawiali o to, co przeciwko nam wygaduj\u0105 wszyscy, kt\u00f3rzy nas nie znaj\u0105\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:17,1).<\/span>
\n\u201eTo si\u0119 odnosi tylko do tego Jednego Ukrzy\u017cowanego, o kt\u00f3rym w tym samym psalmie Duch \u015awi\u0119ty powiada, \u017ce w pe\u0142nym zdrowiu zmartwychwsta\u0142, zaznaczaj\u0105c przy tem, i\u017c nie jest podobny do bog\u00f3w poga\u0144skich, s\u0105 one bowiem demon\u00f3w bo\u017cyszczami\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:73,2).<\/span>
\n\u201e\u017be za\u015b to s\u0105 Anio\u0142owie i Moce, kt\u00f3rym s\u0142owo proroctwa Dawidowego rozkazuje \u2018podnie\u015b\u0107 bramy, by wszed\u0142 ten Pan Zast\u0119p\u00f3w\u2019, zmartwychwsta\u0142y z woli Ojcowskiej, Jezus Chrystus, to r\u00f3wnie\u017c wykaza\u0142o s\u0142owo Dawidowe\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:85,4).<\/span>
\n\u201eNast\u0119pnie za\u015b s\u0142owa: \u2018Przecie Ty mieszkasz w \u015bwi\u0105tnicy, Ty Chwa\u0142o, ty Izraelu\u2019 [Ps 22:4], oznacza\u0142y, \u017ce mia\u0142 dokona\u0107 rzeczy godnych chwa\u0142y i podziwu, \u017ce po ukrzy\u017cowaniu mia\u0142 dnia trzeciego powsta\u0107 z martwych, a bierze to od Ojca Swego\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:100,1).<\/span>
\n\u201ePowiedzia\u0142em ju\u017c tak\u017ce, \u017ce do Chrystusa, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 w grobie z\u0142o\u017cony i zmartwychpowsta\u0107, odnosi\u0142o si\u0119 owo proroctwo Izajaszowe: \u2018Gr\u00f3b Jego spo\u015br\u00f3d nich usuni\u0119to\u2019.\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:118,1).<\/span>
\nPatrz te\u017c \u201eApologia\u201d I:21,1, I:31,6, I:46,5, I:63,16 oraz \u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:106,1, II:107,1, II:108,1-2, II:132,1.<\/span>
\nPo dwunaste, z pism Justyna nie wynika, \u017ce argumentacja i terminologia jak\u0105 on stosuje (\u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d, \u201e\u00f3smy dzie\u0144\u201d, \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d), s\u0142u\u017cy\u0142a mu do uzasadnienia \u201ewprowadzenia\u201d \u015bwi\u0119cenia niedzieli (co zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 Bacchiocchi), ale raczej dla umotywowania wobec pogan i \u017byd\u00f3w \u201edlaczego chrze\u015bcijanie j\u0105 \u015bwi\u0119c\u0105\u201d.<\/span>
\nOm\u00f3wmy tu jeszcze pogl\u0105dy adwentysty Z. \u0141yko, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce Justyn oko\u0142o 155 roku nie zna\u0142 (!) terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d:<\/span>
\n\u201eGdyby nazywano j\u0105 powszechnie \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019, Justyn nie omieszka\u0142by okre\u015bli\u0107 j\u0105 t\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 nazw\u0105. Widocznie nic nie wiedzia\u0142 o niedzieli jako dniu Pa\u0144skim\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 192).<\/span>
\nNa jakiej podstawie \u0141yko twierdzi, \u017ce Justyn nie zna\u0142 dla niedzieli okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d? Czy dlatego, \u017ce go nie wymienia? Ale przecie\u017c nie wymienia te\u017c w swej \u201eApologii\u201d kierowanej do pogan (w kt\u00f3rej u\u017cywa terminu \u2018dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u2019) okre\u015ble\u0144 \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d (Dz 20:7), czy \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d (Mt 28:1, \u0141k 24:1, 1Kor 16:2). Czy\u017cby te\u017c ich nie zna\u0142 (u\u017cywa on i to tylko drugiego terminu w polemice z \u017bydem Tryfonem)? \u0141yko prawdopodobnie tendencyjnie przemilcza to, \u017ce Justyn u\u017cywa tych okre\u015ble\u0144 niedzieli, akcentuje za\u015b tylko nazw\u0119 \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d (s. 208). A mo\u017ce nasz adwentysta uwa\u017ca r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Justyn wcale nie zna\u0142 Biblii, skoro u\u017cywa termin\u00f3w \u201edzie\u0144 Saturna\u201d i \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,7), a nie wymienia \u201epierwszego dnia po szabacie\u201d?<\/span>
\nJest jednak bardzo prawdopodobne, \u017ce Justyn, wbrew Z. \u0141yko, zna\u0142 niedziel\u0119 jako \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Ot\u00f3\u017c biskup Koryntu, pisz\u0105c sw\u00f3j tzw. \u201eList Dionizego do Rzymian\u201d, za pontyfikatu papie\u017ca Sotera (166-174) i w czasach bliskich Justynowi (\u2020165) u\u017cy\u0142 tego terminu jako powszechnie znanego:<\/span>
\n\u201eDzisiaj obchodzili\u015bmy \u015bwi\u0119ty dzie\u0144 Pa\u0144ski i czytali\u015bmy\u00a0List<\/em>\u00a0Wasz, a b\u0119dziemy go ku zbudowaniu naszemu zawsze odczytywali, tak samo jak ten, kt\u00f3ry pisali\u015bcie dawniej przez Klemensa (\u2020101)\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d Euzebiusza, IV:23,11).<\/span><\/span>
\n\u0141yko za\u015b, albo nie zna pisma Dionizego (lub specjalnie przemilcza je), albo uwa\u017ca, \u017ce jest to \u015bwiadectwo, kt\u00f3remu nie warto po\u015bwi\u0119ca\u0107 uwagi.<\/span>
\nWed\u0142ug Z. \u0141yko to, \u017ce Justyn nie wymienia \u201eDnia Pa\u0144skiego\u201d znaczy, \u017ce go nie zna jako niedzieli. Czy na tej samej zasadzie uwa\u017ca on, \u017ce autorzy biblijni nie znali okre\u015blenia \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d jako niedzieli, je\u015bli go nie wymieniaj\u0105? Czy uwa\u017ca te\u017c, \u017ce Justyn nie zna okre\u015blenia \u201epierwszy dzie\u0144 po szabacie\u201d jako niedzieli, skoro nie przywo\u0142uje go?<\/span>
\nCiekawe, \u017ce je\u015bli \u0141yko uwa\u017ca, \u017ce niedziela by\u0142a u pogan zwana \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d, to dlaczego niby Justyn nie m\u00f3g\u0142 zna\u0107 tego okre\u015blenia? Nasz adwentysta cytuj\u0105c \u201eznakomitego historyka dra. W. Weigla\u201d (s. 208) napisa\u0142: \u201eodk\u0105d zacz\u0119to zwraca\u0107 si\u0119 do Mitry jako Pana (dominus<\/em>), dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca musia\u0142 by\u0107 \u2018dniem Pa\u0144skim\u2019 na d\u0142ugo przed czasami chrze\u015bcija\u0144skimi\u201d (s. 208-209).<\/span><\/span>
\nJe\u015bli tak si\u0119 rzeczy maj\u0105 wed\u0142ug Z. \u0141yko i Justyn nie obawia\u0142 si\u0119 nazwa\u0107 \u201edniem S\u0142o\u0144ca\u201d niedzieli, to mo\u017ce, gdyby zaistnia\u0142a taka potrzeba, tak\u017ce by u\u017cy\u0142 terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, nawet gdyby go nie zna\u0142 z Ap 1:10, a tylko od pogan.<\/span>
\nC\u00f3\u017c z tego, gdyby nawet Justyn u\u017cy\u0142 terminu \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, skoro je\u015bli inni go zastosowali (Ap 1:10, \u201eDidache\u201d, Ignacy Antioche\u0144ski), to sabatarianie namno\u017cyli obiekcji filologicznych, teologicznych i innych, by te okre\u015blenie zakwestionowa\u0107. Podobnie by\u0142oby zapewne z Justynem. Kt\u00f3\u017c zapewni, \u017ce by\u0142oby inaczej?<\/span>
\nBo gdyby nawet Justyn u\u017cy\u0142 okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d, to \u0141yko zapewne stwierdzi\u0142by, \u017ce to ku czci Mitry, kt\u00f3ry te\u017c by\u0142 dla pogan Panem (patrz powy\u017cej jego cytat z dzie\u0142a Weigla). Podobnie przecie\u017c sabatarianie interpretuj\u0105 Justynowy termin \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d. Czy w przypadku \u201eDnia Pa\u0144skiego\u201d by rozumieli inaczej? Mamy powody przypuszcza\u0107, \u017ce nie, bo przecie\u017c \u0141yko ju\u017c o tym napisa\u0142, m\u00f3wi\u0105c o wyst\u0119puj\u0105cym w chrze\u015bcija\u0144stwie terminie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d: \u201eKult Mitry wywar\u0142 olbrzymi wp\u0142yw na obrz\u0119dowo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Najpowa\u017cniej uzewn\u0119trzni\u0142o si\u0119 to w kulcie niedzieli, a nawet w jej nazwie jako \u2018dniu Pa\u0144skim\u2019.\u201d (s. 211).<\/span>
\nJest jeszcze jeden, pewnie zasadniczy pow\u00f3d braku okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d w pismach Justyna. Ot\u00f3\u017c zachowa\u0142y si\u0119 tylko dwa jego dzie\u0142a: jedno przeciw poganom (\u201eApologia\u201d) i drugie przeciw \u017bydom (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d). W obu stosuje on nazewnictwo, kt\u00f3re te grupy u\u017cywaj\u0105: \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d – poganie, \u201epierwszy dzie\u0144 tygodnia\u201d – \u017bydzi (cytaty patrz powy\u017cej). Zapewne gdyby zachowa\u0142o si\u0119 jakie\u015b pismo Justyna kierowane bezpo\u015brednio do chrze\u015bcijan, to pewnie nie przepu\u015bci\u0142by on okazji, by u\u017cy\u0107 w nim okre\u015blenia jakiego oni u\u017cywali tzn. \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d.<\/span>
\nBo c\u00f3\u017c by da\u0142o gdyby Justyn u\u017cy\u0142 wobec pogan czy \u017byd\u00f3w okre\u015blenia \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d? Ci ostatni zapewne by je zrozumieli jak dzi\u015b adwenty\u015bci i s\u0105dzili, \u017ce mowa jest o szabacie, albo o dniu eschatologicznym, jak s\u0105dzi Bacchiocchi. Jakby rozumieli termin \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d poganie, sabatarianie sami zapewne wiedz\u0105, o czym wspomina\u0142 Z \u0141yko (patrz powy\u017cej). W zwi\u0105zku z tym prawdopodobnie \u201enajlepszym\u201d okre\u015bleniem Justyna dla niedzieli, tak wobec pogan, \u017byd\u00f3w jak i dzisiejszych sabatarian, by\u0142by \u201eDzie\u0144 Jezusa Chrystusa\u201d, ale kt\u00f3\u017c m\u00f3g\u0142 wtedy wiedzie\u0107, \u017ce w XIX wieku pojawi\u0105 si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 kwestionowa\u0107 niedziel\u0119 jako \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d.<\/span>
\nSabatarianie twierdz\u0105 te\u017c, \u017ce poniewa\u017c w niekt\u00f3rych j\u0119zykach niedziela okre\u015blana jest terminem zwi\u0105zanym ze s\u0142o\u0144cem (np. niem.\u00a0Sonntag<\/em>, ang.\u00a0Sunday<\/em>), to tym samym czcimy s\u0142o\u0144ce-bo\u017cka, a nie Jezusa.<\/span><\/span>
\nSabatarianie nie dodaj\u0105 za\u015b, \u017ce w innych j\u0119zykach niedziela nazywana jest \u201edniem Pa\u0144skim\u201d (np. franc.\u00a0Dimanche<\/em>, w\u0142.\u00a0Domenica<\/em>, hiszp.\u00a0Domingo<\/em>, portug.\u00a0Domingo<\/em>, \u0142ac.\u00a0Dies Dominica<\/em>, gr.\u00a0Kyriake<\/em>), a w j\u0119zyku rosyjskim \u201eZmartwychwstanie\u201d (Woskriesienie<\/em>). Nazw\u0105 nie zawsze mo\u017cna si\u0119 kierowa\u0107 bo np. u Izraelit\u00f3w jeden z miesi\u0119cy (Tammuz) mia\u0142 nazw\u0119 poga\u0144skiego bo\u017cka Tammuza (por. Ez 8:14), a nikt nie pos\u0105dza Moj\u017cesza, \u017ce czci\u0142 jego, a nie\u00a0Jahwe.<\/em>\u00a0Podobnie jeden z chrze\u015bcijan mia\u0142 na imi\u0119 Hermes (Rz 16:14), a nie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce czci\u0142 bo\u017cka Hermesa zamiast Jezusa (Dz 14:12). Tak te\u017c jest z Markiem, kt\u00f3rego imi\u0119 pochodzi od boga Marsa.<\/span><\/span>
\nCiekawe jak si\u0119 czuj\u0105 sabatarianie mieszkaj\u0105cy w krajach, gdzie m\u00f3wi si\u0119 po niemiecku lub angielsku, i czy czcz\u0105 s\u0142o\u0144ce, u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w\u00a0Sonntag<\/em>\u00a0i\u00a0Sunday<\/em>\u00a0na okre\u015blenie niedzieli?<\/span><\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczna\u2019 wypowied\u017a Bacchiocchiego, kt\u00f3ra \u0142\u0105czona z tekstami Justyna wiele powinna przekaza\u0107 sabatarianom:<\/span>
\n\u201ePoganom chrze\u015bcijanie mogli wyja\u015bni\u0107, \u017ce w tym dniu S\u0142o\u0144ca nie czcz\u0105 oni S\u0142o\u0144ca jako boga, ale obchodz\u0105 stworzenie \u015bwiat\u0142a i powstanie S\u0142o\u0144ca Sprawiedliwo\u015bci, a wi\u0119c wydarzenia, do kt\u00f3rego pierwszego dnia dosz\u0142o. Obchodz\u0105cym za\u015b sabat (sobot\u0119) mogli m\u00f3wi\u0107, \u017ce pierwszy dzie\u0144 zachowuje sw\u0105 nadrz\u0119dno\u015b\u0107 nad si\u00f3dmym, poniewa\u017c upami\u0119tnia pocz\u0105tek stworzenia, rocznic\u0119 nowego stworzenia i dzie\u0142o sprawcze Chrystusa\u201d (s. 303).<\/span>
\nBacchiocchi potrafi by\u0107 te\u017c \u2018mniej ekumeniczny\u2019 co pokazuje poni\u017csza jego wypowied\u017a dotycz\u0105ca r\u00f3wnie\u017c Justyna zamieszczona jednak wiele stron dalej:<\/span>
\n\u201eTe polemiczne, cz\u0119sto absurdalne argumenty sfabrykowano po to, aby usprawiedliwi\u0107 i wywy\u017cszy\u0107 niedziel\u0119 kosztem sabatu\u201d (s. 333).<\/span>
\nInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli<\/strong><\/span>
\n9)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: pisma wczesnochrze\u015bcija\u0144skie, apokryfy, \u015bwiadectwa \u017bydowskie i gnostyczne oraz poga\u0144skie.<\/span><\/span>
\nPo rozpatrzeniu \u015bwiadectw wczesnochrze\u015bcija\u0144skich o niedzieli z lat 90-150 om\u00f3wimy tu te, kt\u00f3re powsta\u0142y po nich. Poniewa\u017c tych tekst\u00f3w jest bardzo wiele, dlatego cytuj\u0105c je skupimy si\u0119 tylko na tych z lat 150-250. Wyj\u0105tkowo, z powodu wspominania w nich szabatu, przytoczymy fragmenty z IV wieku (\u201eKonstytucje Apostolskie\u201d). Teksty z lat 250-500 w\u0142a\u015bciwie tylko dok\u0142adniej teologicznie omawiaj\u0105 nasz\u0105 problematyk\u0119, nie wnosz\u0105c nic nowego do samych pocz\u0105tk\u00f3w niedzieli. Z powodu ich wielo\u015bci i obszerno\u015bci zagadnienia, jak i dlatego, \u017ce dla szeregowych sabatarian nie stanowi\u0105 one \u017cadnej warto\u015bci (!), pominiemy cytowanie tu tych \u015bwiadectw, pozostawiaj\u0105c zainteresowanym pole na indywidualne zg\u0142\u0119bianie zagadnienia, chocia\u017cby poprzez teksty wskazane przez Bacchiocchiego. Na og\u00f3\u0142 cytuje on i przytacza pisma patrystyczne rzetelnie, jedynie jego komentarze do nich, jak zauwa\u017cy\u0142 Bianchi, s\u0105 cz\u0119sto \u201eodmienne\u201d, a nawet \u201eprzeciwne\u201d, ni\u017c innych uczonych. R\u00f3wnie\u017c katolicka publikacja ks. H. Pietrasa pt. \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d (Krak\u00f3w 1992) zawiera najwa\u017cniejsze teksty dotycz\u0105ce naszej problematyki a\u017c do VI wieku (fragmenty dzie\u0142 pisarzy chrze\u015bcija\u0144skich, akta synodalne i zarz\u0105dzenia w\u0142adz \u015bwieckich).<\/span>
\nRozdzia\u0142 ten stanowi archiwum tekst\u00f3w o niedzieli. Zosta\u0142y one w wi\u0119kszo\u015bci om\u00f3wione w dalszej cz\u0119\u015bci naszej pracy, w innych rozdzia\u0142ach, w kt\u00f3rych ich tematyka wi\u0105\u017ce si\u0119 z omawianym zagadnieniem.<\/span>
\nOto wspomniane teksty:<\/span>
\nDionizy z Koryntu (II w.) – \u201eDzisiaj obchodzili\u015bmy \u015bwi\u0119ty dzie\u0144 Pa\u0144ski i czytali\u015bmy\u00a0List<\/em>\u00a0Wasz, a b\u0119dziemy go ku zbudowaniu naszemu zawsze odczytywali, tak samo jak ten, kt\u00f3ry pisali\u015bcie dawniej przez Klemensa (\u2020101)\u201d (\u201eList Dionizego do Rzymian\u201d; cytat za \u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d Euzebiusza, IV:23,11).<\/span><\/span>
\nIreneusz (ur. 130-40) pisz\u0105c o Wielkanocy zaznaczy\u0142:<\/span>
\n\u201ejest to \u015bwi\u0119to wa\u017cne na r\u00f3wni z dniem Pa\u0144skim\u201d (Fragm. 7; cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 223, por. s. 19).<\/span>
\nPo tych s\u0142owach dziwne (!) wydaje si\u0119 stwierdzenie Z. \u0141yko:<\/span>
\n\u201ePolikarp (…) oraz Ireneusz, ucze\u0144 Polikarpa, r\u00f3wnie\u017c nie znali niedzieli jako dnia Pa\u0144skiego, a wiele przemawia za tym, \u017ce m\u0119\u017cowie ci \u015bwi\u0119cili sobot\u0119\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 203).<\/span>
\nCiekawe, \u017ce wbrew Z. \u0141yko, nawet (jak widzimy) Bacchiocchi cytuje powy\u017cszy fragment Ireneusza i go nie kwestionuje. Nie wiem te\u017c gdzie w pismach wczesnochrze\u015bcija\u0144skich \u0141yko wyczyta\u0142, \u017ce Ireneusz \u201e\u015bwi\u0119ci\u0142 sobot\u0119\u201d. Jaki jest za\u015b stosunek Ireneusza do szabatu przedstawili\u015bmy w artykule \u201eCzy \u2018Dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijan powinien by\u0107 szabat? Polemika z nauk\u0105 adwentyst\u00f3w i innych sabatarian\u201d (opublikowany na www.trinitarians.info).<\/span>
\nIreneusz opowiada\u0142 si\u0119 te\u017c za niedzieln\u0105 Wielkanoc\u0105, co potwierdza Euzebiusz (ur. 260):<\/span>
\n\u201ePomi\u0119dzy innymi pisa\u0142 list tak\u017ce Ireneusz w imieniu braci w Galii, kt\u00f3rych by\u0142 zwierzchnikiem. Stwierdza wprawdzie, \u017ce tylko w niedziel\u0119 nale\u017cy obchodzi\u0107 tajemnic\u0119 zmartwychwstania Pa\u0144skiego, ale wzywa Wiktora [papie\u017ca] w odpowiedni spos\u00f3b, by nie od\u0142\u0105cza\u0142 ca\u0142ych ko\u015bcio\u0142\u00f3w bo\u017cych, kt\u00f3re zachowuj\u0105 tradycj\u0119 pradawnego zwyczaju [14 nisan]…\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:24,11).<\/span>
\nKlemens Aleksandryjski (ur. 150) – \u201eA zatem dzie\u0144 si\u00f3dmy [sobota] og\u0142oszony zosta\u0142 jako dzie\u0144 odpoczynku oraz przez powstrzymanie si\u0119 od z\u0142a sta\u0142 si\u0119 czasem przygotowania do dnia stanowi\u0105cego prapocz\u0105tek stworzenia \u015bwiata [niedziela], staj\u0105c si\u0119 dla nas dniem odpoczynku, za\u015b istotowo to dzie\u0144 samego pocz\u0105tku \u015bwiata (…) Od tego dnia \u015bwieci nam pram\u0105dro\u015b\u0107 i poznanie\u201d (\u201eKobierce\u201d VI:138,1-2).<\/span>
\n\u201e[Chrze\u015bcijanin] wype\u0142nia przykazanie zawarte w Ewangelii i czyni ten dzie\u0144 dniem Pa\u0144skim, w kt\u00f3rym odrzuca wszelk\u0105 my\u015bl z\u0142\u0105 (…) w ten spos\u00f3b czcz\u0105c w sobie zmartwychwstanie Pana\u201d (\u201eKobierce\u201d VII:76,4).<\/span>
\nKlemens udowadnia te\u017c poganom, na podstawie ich w\u0142asnych pism, \u017ce oni sami zapowiadaj\u0105 niedziel\u0119 jako Dzie\u0144 Pa\u0144ski:<\/span>
\n\u201eA dzie\u0144 Pa\u0144ski tak zapowiada Platon w dziesi\u0105tej ksi\u0119dze\u00a0Pa\u0144stwa<\/em>: \u2018Kiedy ka\u017cdy z tych, co byli na \u0142\u0105ce, ko\u0144czy\u0142 sw\u00f3j si\u00f3dmy dzie\u0144, musia\u0142 wsta\u0107 i \u00f3smego dnia rusza\u0107 w drog\u0119…\u2019. Przez \u0142\u0105k\u0119 nale\u017cy rozumie\u0107 sfer\u0119 nieruchom\u0105, jako swojsk\u0105 i pogodn\u0105 krain\u0119, miejsce pobytu ludzi pobo\u017cnych. A przez siedem dni – pojedynczy ruch siedmiu planet i wszelk\u0105 pracowit\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zmierzaj\u0105c\u0105 do mety odpoczynku. W\u0119dr\u00f3wka za\u015b poza gwiazdy kr\u0105\u017c\u0105ce prowadzi do nieba, to znaczy do \u00f3smego ruchu i do \u00f3smego dnia\u201d (\u201eKobierce\u201d V:106,2-4).<\/span><\/span>
\nBardesanes (ur. 154) – \u201eW jakiejkolwiek krainie przebywamy wszyscy nosimy jedno imi\u0119 chrze\u015bcijan, gromadzimy si\u0119 w dniu Pa\u0144skim, a w oznaczonych dniach wstrzymujemy si\u0119 od pokarm\u00f3w\u201d (\u201eKsi\u0119ga ustaw regionalnych\u201d 46; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 98).<\/span>
\nTertulian (ur. 155) – \u201eAle – powiesz – jak b\u0119dziemy mogli si\u0119 zebra\u0107, w jaki spos\u00f3b sprawowa\u0107 niedzieln\u0105 uroczysto\u015b\u0107? Oczywi\u015bcie tak, jak Aposto\u0142owie, ubezpieczeni wiar\u0105, a nie pieni\u0119dzmi. Je\u017celi wiara mo\u017ce g\u00f3ry przenosi\u0107, to daleko bardziej \u017co\u0142nierza. B\u0105d\u017a ubezpieczony m\u0105dro\u015bci\u0105, nie przekupstwem. Nie b\u0119dziesz zaraz zabezpieczony przed lud\u017ami, je\u017celi przekupisz urz\u0119dnik\u00f3w policyjnych. (…) Wreszcie, je\u017celi nie mo\u017cesz urz\u0105dzi\u0107 zebrania za dnia, masz noc [por. Dz 20:7n.]; \u015bwiat\u0142o Chrystusa j\u0105 rozja\u015bnia. Czy nie mo\u017cesz tworzy\u0107 ma\u0142ych grup, je\u015bli przecie\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ju\u017c tam, gdzie jest trzech? Lepiej, \u017ceby\u015b nie widzia\u0142 tych twoich t\u0142um\u00f3w, ni\u017c mia\u0142by\u015b si\u0119 zaprzeda\u0107 w niewol\u0119\u201d (\u201eO ucieczce w czasie prze\u015bladowania\u201d 14:1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 112).<\/span>
\n\u201eSakrament Eucharystii w czasie wieczerzy i dla wszystkich udzielony przez Pana przyjmujemy na zgromadzeniach przed wschodem s\u0142o\u0144ca nie z r\u0119ki innych, lecz tylko z r\u0119ki przewodnicz\u0105cych. Ofiary za zmar\u0142ych sk\u0142adamy w okre\u015blonym dniu ich narodzin [dla nieba]. Post i modlenie si\u0119 na kl\u0119czkach w dniu Pa\u0144skim uwa\u017camy za rzecz niedozwolon\u0105. T\u0105 sam\u0105 wolno\u015bci\u0105 cieszymy si\u0119 od dnia Paschy do Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego. Z trwog\u0105 przestrzegamy, by nic z Kielicha ani nawet Chleba naszego nie strz\u0105sn\u0105\u0107 na ziemi\u0119. Przy ka\u017cdym kroku (…) przy uk\u0142adaniu na spoczynek, przy siadaniu i przy ka\u017cdej czynno\u015bci dnia codziennego znaczymy czo\u0142o znakiem krzy\u017ca\u201d (De Corona<\/em>\u00a03; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 113).<\/span><\/span>
\n\u201ePoganie s\u0105 wierniejsi od nas swojej religii, gdy\u017c nie uznaj\u0105 za swoje \u017cadnego ze \u015bwi\u0105t chrze\u015bcija\u0144skich. Nie obchodz\u0105 z nami niedzieli ani Zes\u0142ania Ducha \u015aw. cho\u0107 je znaj\u0105, gdy\u017c boj\u0105 si\u0119, by ich nie uznano za chrze\u015bcijan. My za\u015b nie dr\u017cymy o to, by nas nie miano za pogan. Je\u015bli chodzi o odpoczynek dla cia\u0142a, masz nie tylko par\u0119 dni, ale wiele. Poganie bowiem maj\u0105 tylko jeden dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny w roku, a ty masz co osiem dni [por. J 20:26]. We\u017a poszczeg\u00f3lne \u015bwi\u0119ta r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w i policz: nie wype\u0142ni\u0105 nawet okresu Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy\u201d (\u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 53).<\/span>
\n\u201eInni bardziej po ludzku s\u0105dz\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, jako, \u017ce jest rzecz\u0105 znan\u0105, i\u017c podczas modlitwy zwracamy si\u0119 na wsch\u00f3d, albo \u017ce cieszymy si\u0119 w dniu s\u0142o\u0144ca. Czy inaczej post\u0119pujecie? Czy wielu spo\u015br\u00f3d was uwielbiaj\u0105c niekiedy cia\u0142a niebieskie nie porusza wargami o wschodzie s\u0142o\u0144ca? Faktycznie jeste\u015bcie tymi, kt\u00f3rzy do spisu tygodnia przyj\u0119li\u015bcie s\u0142o\u0144ce, jako podstaw\u0119 siedmiodniowego tygodnia, a… [przypis: Tekst zepsuty] z samych dni wybrali\u015bcie jeden, w kt\u00f3rym unikacie k\u0105pieli, lub odk\u0142adacie j\u0105 na wiecz\u00f3r, wzgl\u0119dnie dbacie o odpoczynek, lub posi\u0142ek. Czyni\u0105c to, odst\u0119pujecie sami od w\u0142asnej, a przechodzicie do obcej religii. \u017bydowskimi bowiem \u015bwi\u0119tami s\u0105 szabaty i czyste potrawy i \u017cydowski kult \u015bwiec i posty razem z chlebami prza\u015bnymi, oraz modlitwy nad brzegami rzek. Przecie\u017c to wszystko obce jest dla waszych bog\u00f3w. Dlatego, – \u017ce nie odst\u0105pi\u0119 od obranej drogi – zauwa\u017cacie podobie\u0144stwo wy, kt\u00f3rzy zarzucacie nam kult s\u0142o\u0144ca i jego dnia, \u017ce nie jeste\u015bmy zbyt daleko od Saturna i waszych szabat\u00f3w!\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13).<\/span>
\n\u201eInni przynajmniej wi\u0119cej ludzk\u0105 i wi\u0119cej do prawdy podobn\u0105 opini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. Ostatecznie podejrzenie to st\u0105d pochodzi, poniewa\u017c jest rzecz\u0105 wiadom\u0105, \u017ce my modlimy si\u0119 zwr\u00f3ceni ku wschodowi. Ale i z was wielu nieraz pragn\u0105c pomodli\u0107 si\u0119 do swoich niebian, porusza wargami ku wschodowi s\u0142o\u0144ca. Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca, bo stoimy chyba zaraz za tymi, kt\u00f3rzy dzie\u0144 Saturna na pr\u00f3\u017cnowanie i uczty po\u015bwi\u0119caj\u0105, przy czym naturalnie odst\u0119puj\u0105 od \u017cydowskich zwyczaj\u00f3w, nie znaj\u0105c ich dobrze\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span><\/span>
\n\u201eMy zgodnie z tradycj\u0105 powinni\u015bmy jedynie w dniu zmartwychwstania Pa\u0144skiego wstrzyma\u0107 si\u0119 nie tylko od kl\u0119czenia, ale nawet od ka\u017cdego znaku l\u0119ku i pochodz\u0105cej z niego s\u0142u\u017cby, odk\u0142adaj\u0105c nawet zaj\u0119cia, aby nie da\u0107 miejsca diab\u0142u. Podobnie post\u0119pujemy w okresie Zielonych \u015awi\u0105t, kt\u00f3ry \u015bwi\u0119cimy z t\u0105 sam\u0105 rado\u015bci\u0105\u201d (\u201eO modlitwie\u201d 23).<\/span>
\n\u201eNajbardziej uroczystym dniem [dla] chrztu jest Wielkanoc. (…) Nast\u0119pnie okres Zielonych \u015awi\u0105t jest r\u00f3wnie\u017c stosowny dla udzielania chrztu. Jest to okres najrado\u015bniejszy tak z powodu cz\u0119stego ukazywania si\u0119 Zmartwychwsta\u0142ego w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c przekazanie nam daru Ducha \u015bw., i wreszcie objawienia nadziei na ponowne przyj\u015bcie Pana. Albowiem, jak wst\u0105pi\u0142 do nieba, tak przyjdzie ponownie, to znaczy w Zielone \u015bwi\u0119ta. Lecz r\u00f3wnie\u017c i Jeremiasz, gdy m\u00f3wi: \u2018I zgromadz\u0105 ich z najdalszego kra\u0144ca ziemi w owym dniu uroczystym\u2019 [Jr 31:8], wskazywa\u0142 na Wielkanoc i Zielone \u015bwi\u0119ta, kt\u00f3re s\u0105 dniami uroczystymi w najw\u0142a\u015bciwszym sensie. Poza tym ka\u017cdy dzie\u0144 Pa\u0144ski, ka\u017cda godzina, ka\u017cda chwila jest stosowna dla udzielania chrztu. Zreszt\u0105, je\u015bli nawet w uroczysto\u015bci jest jaka\u015b r\u00f3\u017cnica, to dla \u0142aski nic to nie znaczy\u201d (\u201eO chrzcie\u201d 19).<\/span>
\nHipolit Rzymski (ur. przed 170) – \u201eW niedziel\u0119 biskup, je\u015bli mo\u017ce, sam rozdziela komuni\u0119 ca\u0142emu ludowi…\u201d (\u201eTradycja Apostolska\u201d 22; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 98).<\/span>
\n\u201e\u015awi\u0119cenia biskupie ma otrzyma\u0107 ten, kto zostanie wybrany (…) kiedy zostanie og\u0142oszony i spodoba si\u0119 wszystkim, niech zbior\u0105 si\u0119 wszyscy w niedziel\u0119, z kap\u0142anami i obecnymi biskupami…\u201d (\u201eTradycja Apostolska\u201d 2; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 98).<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) – \u201eZmartwychwstanie Pa\u0144skie obchodzili\u015bmy nie tylko raz w roku, ale ci\u0105gle, ka\u017cdego \u00f3smego dnia [por. J 20:26]\u201d (\u201eHomilie o Ksi\u0119dze Izajasza\u201d 5:2).<\/span>
\n\u201eNieczysty jest [cz\u0142owiek] a\u017c do \u00f3smego dnia. Nim nasta\u0142 \u00f3smy dzie\u0144 Pana Jezusa Chrystusa, ca\u0142y wszech\u015bwiat by\u0142 nieczysty i nieobrzezany. Gdy jednak nadszed\u0142 \u00f3smy dzie\u0144 zmartwychwstania Chrystusa, wszyscy zostali oczyszczeni w obrzezaniu Chrystusa, i jak m\u00f3wi Aposto\u0142, wraz z Nim pogrzebani i z Nim zmartwychwstali [Kol 2:12]. A jako, ze nasza dusza oczyszcza si\u0119 przez podstawowe nauczanie wprowadzaj\u0105ce nas w kwestie etyczne i udoskonalaj\u0105ce nas w poznaniu Go, u\u017cyto tutaj liczby osiem dla ka\u017cdej ze zwrotek [psalm podzielony jest na fragmenty zawieraj\u0105ce po osiem werset\u00f3w]\u201d (\u201eKomentarz do Psalmu 118 (119)\u201d 1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 38).<\/span>
\n\u201eLiczba osiem, kt\u00f3ra zawiera moc zmartwychwstania, jest symbolem \u015bwiata, kt\u00f3ry ma nadej\u015b\u0107, tak jak liczba siedem jest symbolem \u015bwiata obecnego\u201d (\u201eKomentarz do Psalmu 118\u201d 164; cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 314).<\/span>
\n\u201eC\u00f3\u017c wi\u0119c s\u0105dz\u0105 [\u017bydzi] o zdaniu: \u2018B\u0119dziecie zbiera\u0107 przez sze\u015b\u0107 dni po kolei, a sz\u00f3stego dnia zbierzecie podw\u00f3jn\u0105 ilo\u015b\u0107\u2019? Okazuje si\u0119, \u017ce jako \u2018sz\u00f3sty dzie\u0144\u2019 wymieniony zosta\u0142 ten, kt\u00f3ry poprzedza szabat, a kt\u00f3ry u nas zwie si\u0119 \u2018Parasceve\u2019. Szabat za\u015b jest si\u00f3dmym dniem. Pytam wi\u0119c, kt\u00f3rego dnia po raz pierwszy udzielono manny z nieba, i chc\u0119 por\u00f3wna\u0107 nasz dzie\u0144 Pa\u0144ski z \u017cydowskim szabatem. Ot\u00f3\u017c z Pism Bo\u017cych wynika, \u017ce po raz pierwszy manna zosta\u0142a dana ziemi dniu Pa\u0144skim. Je\u017celi bowiem zgodnie ze s\u0142owami Pisma zbierano j\u0105 przez sze\u015b\u0107 dni po kolei, a potem przestano zbiera\u0107 si\u00f3dmego dnia, czyli w dzie\u0144 szabatu, to nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pocz\u0105tek przypad\u0142 na pierwszy dzie\u0144, czyli na dzie\u0144 Pa\u0144ski. Je\u017celi za\u015b na podstawie Pism Bo\u017cych wiadomo, \u017ce w dzie\u0144 Pa\u0144ski B\u00f3g spuszcza\u0142 mann\u0119 na kszta\u0142t deszczu, a w szabat jej nie spuszcza\u0142, to niechaj \u017bydzi zrozumiej\u0105, \u017ce ju\u017c wtedy nasza niebia\u0144ska niedziela zosta\u0142a postawiona wy\u017cej od \u017cydowskiego szabatu i ju\u017c wtedy wskazano, \u017ce w ich szabat nie zst\u0119powa\u0142a do nich \u017cadna \u0142aska Bo\u017ca, \u017ce nie przyszed\u0142 do nich \u017caden chleb niebieski, kt\u00f3rym jest s\u0142owo Bo\u017ce. (…) Natomiast w nasz dzie\u0144 Pa\u0144ski Pan zawsze zsy\u0142a mann\u0119 z nieba. Powiadam, \u017ce i dzisiaj Pan zsy\u0142a mann\u0119 z nieba!\u201d (\u201eHomilia do Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia\u201d 7:5; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 55).<\/span>
\n\u201e21. Tymczasem \u015bwi\u0119ta pa\u0144stwowe, kt\u00f3re s\u0105 \u015bwi\u0119tami tylko z nazwy, nie zawieraj\u0105 w sobie \u017cadnych element\u00f3w wskazuj\u0105cych, \u017ce odnosz\u0105 si\u0119 do kultu prawdziwego Boga (…) Naprawd\u0119 wi\u0119c obchodzi \u015bwi\u0119to ten, kto wykonuje swe obowi\u0105zki, wci\u0105\u017c si\u0119 modli i nieustannie sk\u0142ada Bogu bezkrwawe ofiary w modlitwach. (…) 22. Je\u017celi za\u015b kto wspomni o obrz\u0119dach, kt\u00f3rych dokonujemy w Dniach Pa\u0144skich, w Dniach Przygotowania (Parasceve<\/em>), Paschy, czy Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy, odpowiemy, \u017ce doskona\u0142y cz\u0142owiek, w czynach, s\u0142owach i my\u015blach nale\u017c\u0105cy do S\u0142owa Bo\u017cego, kt\u00f3re z natury jest Panem, zawsze obchodzi dni Jego i bez przerwy \u015bwi\u0119tuje Dni Pa\u0144skie. Bez przerwy te\u017c przygotowuje si\u0119 do prawdziwego \u017cycia, powstrzymuje si\u0119 od rozkoszy doczesnego \u017cycia, kt\u00f3re zwodz\u0105 wielu ludzi, nie karmi pragnie\u0144 cielesnych, lecz poskramia swoje cia\u0142o i bierze je w niewol\u0119, z zatem zawsze \u015bwi\u0119tuje Dni Przygotowania i bez przerwy obchodzi Pasch\u0119; rozumie on, \u017ce nasz\u0105 Pasch\u0105 jest ofiarowany za nas Chrystus [1Kor 5:7] i \u017ce winien obchodzi\u0107 \u015bwi\u0119ta ten, kto karmi si\u0119 cia\u0142em S\u0142owa (…) nieustannie obchodzi dni Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy, zw\u0142aszcza w\u00f3wczas, gdy udaj\u0105c si\u0119 jak aposto\u0142owie Jezusowi do g\u00f3rnej komnaty po\u015bwi\u0119ca czas na b\u0142agania i modlitwy. (…) 23. Natomiast przeci\u0119tny cz\u0142owiek z t\u0142umu wierz\u0105cych, kt\u00f3ry nie chce albo nie mo\u017ce odprawia\u0107 wszystkich dni \u015bwi\u0105tecznych, potrzebuje \u0142aski, kt\u00f3ra za pomoc\u0105 zmys\u0142owych przyk\u0142ad\u00f3w przypomnia\u0142aby mu o \u015bwi\u0119tach, aby zupe\u0142nie o nich nie zapomnia\u0142. (…) \u017cycie w pe\u0142ni zgodne z nakazami S\u0142owa Bo\u017cego zawiera si\u0119 nie w cz\u0119\u015bci dnia \u015bwi\u0119tego, lecz w pe\u0142nym i ustawicznym \u015bwi\u0119cie. Skoro wi\u0119c wyja\u015bnili\u015bmy nasze pogl\u0105dy na temat \u015bwi\u0105t i por\u00f3wnali\u015bmy je z pa\u0144stwowymi uroczysto\u015bciami Celsusa i pogan, pomy\u015bl, czy nasze \u015bwi\u0119ta nie s\u0105 o wiele bardziej czcigodne od obrz\u0119d\u00f3w publicznych, podczas kt\u00f3rych \u015bwi\u0119tuje si\u0119 pragnienia cielesne, okazuje swe zuchwalstwo oraz zwraca si\u0119 w stron\u0119 pija\u0144stwa i rozpusty\u201d (\u201ePrzeciw Celsusowi\u201d 8:21-23).<\/span><\/span>
\n\u201eDidaskalia\u201d (tu\u017c po 200) – \u201enie przedk\u0142adajcie doczesnych spraw waszego \u017cycia nad Bo\u017ce S\u0142owo, ale w dzie\u0144 Pa\u0144ski zostawcie wszystko i spieszcie do ko\u015bcio\u0142a. Bo czym usprawiedliwi si\u0119 przed Bogiem kto\u015b, kto nie przychodzi w tym dniu s\u0142ucha\u0107 zbawczego S\u0142owa i karmi\u0107 si\u0119 boskim pokarmem na \u017cycie wieczne\u201d (2:59,2-3; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 99).<\/span>
\n\u201eS\u0105dy sprawujcie w drugim dniu tygodnia, aby nikt nie sprzeciwia\u0142 si\u0119 waszym wyrokom; maj\u0105c czas a\u017c do soboty na doko\u0144czenie sprawy i na pogodzenie zwa\u015bnionych w dzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d (2:47,1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 113).<\/span>
\n\u201eS\u0105 te\u017c takie lub tacy, kt\u00f3rzy nie przychodz\u0105 na wsp\u00f3ln\u0105 uczt\u0119 wsp\u00f3lnoty w niedziel\u0119, aby uwa\u017ca\u0107, ale \u015bpi\u0105 lub plotkuj\u0105 o r\u00f3\u017cnych rzeczach, tak \u017ce i inni dostaj\u0105 si\u0119 w szpony z\u0142ego nieprzyjaciela przez nich…\u201d (3:6,5; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 100).<\/span>
\n\u201eW pierwszym dniu tygodnia b\u0105d\u017acie zawsze rado\u015bni. Grzeszy, kto w pierwszym dniu tygodnia zasmuca swoj\u0105 dusz\u0119\u201d (5:20,11; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 59).<\/span>
\n\u201eUmi\u0142owani bracia z ludu [Izraela], kt\u00f3rzy uwierzyli\u015bcie. Odrzu\u0107cie wi\u0119zy, jakimi chcecie si\u0119 kr\u0119powa\u0107. M\u00f3wicie, \u017ce szabat jest wa\u017cniejszy ni\u017c niedziela, gdy\u017c Pismo m\u00f3wi, \u017ce B\u00f3g uczyni\u0142 wszystko w sze\u015bciu dniach, a w si\u00f3dmym dope\u0142ni\u0142 wszystkich swoich dzie\u0142 i u\u015bwi\u0119ci\u0142 je. Pytam was zatem, co jest pierwsze: Alef czy Tau? [pierwsza i ostatnia litera alfabetu hebrajskiego] To co jest wi\u0119ksze, jest pocz\u0105tkiem \u015bwiata. Tak te\u017c przez Moj\u017cesza powiedzia\u0142 Pan, B\u00f3g: Na pocz\u0105tku uczyni\u0142 B\u00f3g niebo i ziemi\u0119, a ziemia by\u0142a niewidzialna i bezkszta\u0142tna. A potem dodaje: I by\u0142 dzie\u0144 jeden [wg LXX], cho\u0107 nie by\u0142o jeszcze si\u00f3dmego. Co wi\u0119c okre\u015blimy jako wi\u0119ksze: co ju\u017c powsta\u0142o i trwa, czy te\u017c co jeszcze si\u0119 nie ukaza\u0142o, ani nie zosta\u0142o zapowiedziane na przysz\u0142o\u015b\u0107? I jeszcze o co\u015b innego was zapytamy: b\u0142ogos\u0142awicie wasze ostatnie dzieci, czy pierworodne? Pismo m\u00f3wi, \u017ce Jakub otrzyma\u0142 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo pierworodnych (por. Rdz 27,19), a tak\u017ce: \u2018Moim synem pierworodnym jest Izrael\u2019 (Wj 4,22), oraz: \u2018Ka\u017cdy pierworodny m\u0119ski potomek b\u0119dzie b\u0142ogos\u0142awiony przez Pana\u2019 (por. Wj 34,19)\u201d (VI:18,11-13; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 59-60).<\/span>
\nCyprian (ur. 200) – \u201eChocia\u017c bowiem u \u017byd\u00f3w obrzezania dope\u0142niano \u00f3smego dnia, to jednak by\u0142o to tajemnic\u0105, w figurze zapowiedzian\u0105, kt\u00f3ra przez przyj\u015bcie Chrystusa zosta\u0142a dope\u0142niona. Poniewa\u017c \u00f3smy dzie\u0144, tj. pierwszy po szabacie, mia\u0142 w przysz\u0142o\u015bci by\u0107 dniem, w kt\u00f3rym Pan zmartwychwsta\u0142 i \u017cycie nam przywr\u00f3ci\u0142 i udzieli\u0142 nam duchowego obrzezania, tote\u017c ten \u00f3smy dzie\u0144, pierwszy po szabacie, b\u0119d\u0105c figur\u0105 dnia Pa\u0144skiego, go poprzedzi\u0142. Ta figura znikn\u0119\u0142a, skoro nasta\u0142a prawda i gdy duchowe obrzezanie zosta\u0142o nam udzielone\u201d (List 64:4).<\/span>
\n\u201eMy jednak zmartwychwstanie Pana z rana obchodzimy\u201d (List 63:16).<\/span>
\n\u201e\u00f3smy dzie\u0144 to jest pierwszy dzie\u0144 po sabacie, mia\u0142 by\u0107 tym dniem, w kt\u00f3rym Pan zmartwychwsta\u0142 i o\u017cywi\u0142 nas oraz da\u0142 nam duchowe obrzezanie\u201d (Carthaginense Concilium sub Cypriano tertium<\/em>\u00a03, 3, 1; cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 305).<\/span><\/span>
\n\u201eKonstytucje Apostolskie\u201d cho\u0107 pochodz\u0105 z IV wieku, a nasze opracowanie obejmuje okres do 250 r. przytaczamy dlatego, gdy\u017c wspominaj\u0105 one o \u015bwi\u0119ceniu zar\u00f3wno niedzieli, jak i szabatu na Wschodzie (np. Syria), tak wa\u017cnego dla dzisiejszych sabatarian.<\/span>
\n\u201ePrzede wszystkim w sobot\u0119 i w dzie\u0144 zmartwychwstania Pana, czyli w niedziel\u0119, udawajcie si\u0119 pilnie do ko\u015bcio\u0142a, aby odda\u0107 cze\u015b\u0107 Bogu, kt\u00f3ry wszystko stworzy\u0142 przez Jezusa, kt\u00f3ry pos\u0142a\u0142 Go do nas pozwalaj\u0105c, by cierpia\u0142 i kt\u00f3rego wskrzesi\u0142 z martwych. Czym usprawiedliwi si\u0119 przed Bogiem kto\u015b, kto nie gromadzi si\u0119 w tym dniu, by s\u0142ucha\u0107 s\u0142owa o zmartwychwstaniu? [W dniu] w kt\u00f3rym stoj\u0105c odmawiamy trzy modlitwy na pami\u0105tk\u0119 tego, kt\u00f3ry zmartwychwsta\u0142 po trzech dniach, w kt\u00f3rym czyta si\u0119 prorok\u00f3w, g\u0142osi Ewangeli\u0119, sk\u0142ada ofiar\u0119 i rozdaje \u015bwi\u0119ty pokarm?\u201d (II:59,3-4; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 102).<\/span>
\n\u201e\u015awi\u0119tujcie zatem w szabat i dzie\u0144 Pa\u0144ski, gdy\u017c jeden jest wspomnieniem stworzenia, a drugi zmartwychwstania. Ale jest jeden szabat w roku, kt\u00f3ry musicie zachowywa\u0107, dzie\u0144 pogrzebu Pana, w kt\u00f3rym trzeba po\u015bci\u0107, a nie \u015bwi\u0119towa\u0107. Kiedy Stw\u00f3rca le\u017cy w ziemi, wa\u017cniejsza jest \u017ca\u0142oba po Nim ni\u017c rado\u015b\u0107 z powodu stworzenia, gdy\u017c Stw\u00f3rca zas\u0142uguje na wi\u0119ksz\u0105 cze\u015b\u0107 przez sw\u0105 natur\u0119 i chwa\u0142\u0119 ni\u017c stworzenie\u201d (VII:23,3-4; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 125).<\/span>
\n\u201eW dniu zmartwychwstania Pana, to znaczy w niedziel\u0119, zbierajcie si\u0119 z gorliwo\u015bci\u0105 sk\u0142adaj\u0105c dzi\u0119ki Bogu i wychwalaj\u0105c Go za dobrodziejstwa, jakie nam ukaza\u0142 przez Chrystusa, uwalniaj\u0105c was od ignorancji, b\u0142\u0119du i wi\u0119z\u00f3w [z\u0142a]. Niech wasza ofiara b\u0119dzie nieskalana i zostanie przyj\u0119ta przez Boga, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 o swoim Ko\u015bciele powszechnym: W ka\u017cdym miejscu sk\u0142ada\u0107 mi b\u0119d\u0105 ofiar\u0119 kadzid\u0142a oraz czyst\u0105 ofiar\u0119, gdy\u017c jestem wielkim Kr\u00f3lem, m\u00f3wi Pan Wszechmog\u0105cy, i imi\u0119 moje b\u0119dzie wzbudza\u0107 cze\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d narod\u00f3w [por. Ml 1:11, 14]\u201d (VII:30; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 102-103).<\/span>
\n\u201eTak wi\u0119c uroczy\u015bcie wspominaj\u0105c zmartwychwstanie w dzie\u0144 Pa\u0144ski, cieszymy si\u0119, \u017ce On zwyci\u0119\u017cy\u0142 \u015bmier\u0107 i sprawi\u0142, \u017ce zaja\u015bnia\u0142o \u017cycie i nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 [por. 2Tm 1:10]\u201d (VII:36,2; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 64).<\/span>
\n\u201eNiech niewolnicy pracuj\u0105 przez pi\u0119\u0107 dni, a w sobot\u0119 i w niedziel\u0119 niech maj\u0105 wolne, aby w ko\u015bciele uczy\u0107 si\u0119 czci\u0107 Boga. Uwa\u017camy bowiem, \u017ce szabat zawiera nauk\u0119 o stworzeniu, a niedziela o zmartwychwstaniu\u201d (VIII:33,2; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 125).<\/span>
\nChocia\u017c, jak widzimy, teksty te m\u00f3wi\u0142y o obchodzeniu zar\u00f3wno szabatu, jak i Dnia Pa\u0144skiego, to jednak r\u00f3\u017cne s\u0105 one w tre\u015bci od nauki dzisiejszych adwentyst\u00f3w czy innych sabatarian. Oni ucz\u0105c o \u201epoga\u0144skiej niedzieli\u201d, dalecy s\u0105 od ekumenicznych chrze\u015bcijan syryjskich, kt\u00f3rym nawet przez my\u015bl by nie przesz\u0142o, by rozumowa\u0107 jak dzi\u015b \u017cyj\u0105cy sobotnicy.<\/span>
\nAby jednak by\u0142o jasne, \u017ce nawet dla tych wschodnich chrze\u015bcijan Dzie\u0144 Pa\u0144ski by\u0142 wa\u017cniejszy ni\u017c szabat zacytujmy kolejny fragment \u201eKonstytucji Apostolskich\u201d:<\/span>
\n\u201eAby ludzie nie mieli \u017cadnego pretekstu do usprawiedliwienia swej ignorancji, ustanowi\u0142 szabat jako wolny od zaj\u0119\u0107, aby nawet jedno grzeszne s\u0142owo w si\u00f3dmy dzie\u0144 nie wysz\u0142o z ich ust. Szabat jest bowiem odpoczynkiem stworzenia, doskona\u0142o\u015bci\u0105 wszech\u015bwiata, poszukiwaniem Prawa i dzi\u0119kczynieniem Bogu za wszystko, co da\u0142 cz\u0142owiekowi.\u00a0Niedziela<\/u>\u00a0jednak<\/u>\u00a0jest<\/u>\u00a0wi\u0119ksza<\/u>\u00a0ni\u017c<\/u>\u00a0to<\/u>\u00a0wszystko<\/u>, gdy\u017c przedstawia samego Po\u015brednika, Opiekuna, Dawc\u0119 Prawa, Sprawc\u0119 Zmartwychwstania, Pierworodnego ca\u0142ego stworzenia, Bo\u017ce S\u0142owo i Cz\u0142owieka, narodzonego z Maryi bez udzia\u0142u m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 \u015bwi\u0119cie, zosta\u0142 ukrzy\u017cowany pod Poncjuszem Pi\u0142atem, umar\u0142 i powsta\u0142 spo\u015br\u00f3d umar\u0142ych. Niedzielny dzie\u0144 [Kyriake<\/em>], o W\u0142adco, wzywa nas do dzi\u0119kczynienia za to wszystko\u201d (VII:36,5-6; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 65).<\/span>
\nAle i w Syrii nie by\u0142o powszechnego zwyczaju obchodzenia soboty i niedzieli, a jedynie zapewne w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan z \u017byd\u00f3w. Tak wynika z\u00a0syryjskich<\/u>\u00a0\u201eDidaskalii\u201d (tu\u017c po 200 r.), w kt\u00f3rych sobota by\u0142a poddana pewnej krytyce (patrz s\u0142owa tekstu VI:18,11-13) oraz z pisma Ignacego Antioche\u0144skiego (patrz powy\u017cej pkt 6).<\/span><\/span>
\nBacchiocchi w swym dziele wspomina za\u015b inny fragment o niedzieli jako Dniu Pa\u0144skim:<\/span><\/span>
\n\u201eW\u00a0Konstytucjach Apostolskich<\/em>\u00a07, 30, 1, kt\u00f3re szeroko powtarzaj\u0105 stwierdzenia zawarte w\u00a0Didache<\/em>\u00a014, \u017ce \u2018w dniu zmartwychwstania Pana, to znaczy w dniu Pa\u0144skim, gromadzimy si\u0119 wsp\u00f3lnie, razem\u2019.\u201d (s. 132).<\/span><\/span>
\nPodaje te\u017c kolejne cytaty z tego dzie\u0142a:<\/span>
\n\u201eApostolic Constitutions<\/em>\u00a05, 19 upominaj\u0105, aby nie \u0142ama\u0107 postu paschalnego przed \u2018brzaskiem pierwszego dnia tygodnia, kt\u00f3ry jest dniem Pa\u0144skim\u2019. (…) To samo okre\u015blenie pojawia si\u0119 dalej w tym samym rozdziale: \u2018Od pierwszego dnia Pa\u0144skiego nalicz czterdzie\u015bci dni, od dnia Pa\u0144skiego a\u017c do pi\u0105tego dnia tygodnia, i \u015bwi\u0119\u0107 wniebowst\u0105pienie Pana\u2019.\u201d (133).<\/span><\/span>
\nEuzebiusz (260-339) r\u00f3wnie\u017c \u017cy\u0142 ju\u017c po roku 250, ale wyj\u0105tkowo przedstawiamy jego kilka cytat\u00f3w, a to z powodu tego, \u017ce by\u0142 on historykiem Ko\u015bcio\u0142a i jego \u015bwiadectwo jest do\u015b\u0107 istotne. Oto jego s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eUczniowie Moj\u017cesza jeden raz w ka\u017cdym roku ofiarowali baranka paschalnego dnia 14 pierwszego miesi\u0105ca, oko\u0142o wieczora. My natomiast, ludzie Nowego Przymierza, w ka\u017cdy dzie\u0144 Pa\u0144ski dope\u0142niamy ich Pasch\u0119, zawsze przyjmujemy cia\u0142o Zbawiciela i uczestniczymy we Krwi Baranka (…). Dlatego ka\u017cdego tygodnia sprawujemy nasz\u0105 Pasch\u0119 w \u015bwi\u0119tym dniu Pa\u0144skim\u201d (\u201eNa \u015bwi\u0119to Paschy\u201d 7; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 103).<\/span>
\n\u201eTych za\u015b, co dzie\u0144 szabatu sp\u0119dzaj\u0105 na nape\u0142nianiu brzucha i na pija\u0144stwie, upomina B\u00f3g przez proroka: \u2018Przywi\u0105zali si\u0119 do fa\u0142szywych szabat\u00f3w\u2019 [por. Am 6:3]. I dalej: \u2018Nie znosz\u0119 waszych \u015bwi\u0105t nowiu, szabat\u00f3w i uroczysto\u015bci\u2019 [Iz 1:13]. Oto dlaczego, odrzucaj\u0105c tamto, S\u0142owo Bo\u017ce przemieni\u0142o nowym przymierzem \u015bwi\u0119to szabatu w \u015bwi\u0119to powstania \u015bwiat\u0142a, i da\u0142o nam obraz prawdziwego odpoczynku: zbawczy, Pa\u0144ski, pierwszy dzie\u0144 \u015bwiat\u0142a, w kt\u00f3rym Zbawiciel \u015bwiata po dokonaniu dzie\u0142 ludzkiego \u017cycia i po zwyci\u0119stwie nad \u015bmierci\u0105 przekroczy\u0142 bramy nieba ponad sze\u015bciodniowym stworzeniem, otrzyma\u0142 udzia\u0142 w szabacie godnym Boga i w pe\u0142nym szcz\u0119\u015bcia odpoczynku zgodnie ze s\u0142owami Ojca: \u2018Si\u0105d\u017a po mojej prawicy, a\u017c uczyni\u0119 twoich nieprzyjaci\u00f3\u0142 podn\u00f3\u017ckiem st\u00f3p twoich\u2019 [por. Ps 110:1]. W tym dniu \u015bwiat\u0142a, w pierwszym dniu, w dniu prawdziwego s\u0142o\u0144ca, i my gromadzimy si\u0119 po sze\u015bciu dniach obchodz\u0105c szabat \u015bwi\u0119ty i duchowy, wybawieni przez Niego spo\u015br\u00f3d narod\u00f3w z ca\u0142ej ziemi, i wype\u0142niamy zgodnie z prawem duchowym to, co by\u0142o przepisane na szabat kap\u0142anom. Sk\u0142adamy duchowe ofiary i modlitwy zwane ofiarami wys\u0142awiania, wznosimy wonne kadzid\u0142a wed\u0142ug s\u0142\u00f3w \u2018Niech moja modlitwa b\u0119dzie jak kadzid\u0142o\u2019 [Ps 141:2]. Przedk\u0142adamy tak\u017ce chleby ofiarne [por. Kp\u0142 24:5-7] o\u017cywiaj\u0105c pami\u0105tk\u0119 zbawienia, krew pokropienia [por. Wj 24:8] Baranka Bo\u017cego g\u0142adz\u0105cego grzech \u015bwiata [J 1:29] oczyszczaj\u0105c\u0105 nasze dusze. Zapalamy \u015bwiat\u0142a poznania oblicza Bo\u017cego. W tym dniu te\u017c gorliwie stosujemy si\u0119 do s\u0142\u00f3w psalmu, kt\u00f3ry mamy w r\u0119kach, czynem i s\u0142owem \u2018okazuj\u0105c dzi\u0119kczynienie Panu i \u015bpiewaj\u0105c imieniu Najwy\u017cszego\u2019. O \u015bwicie, kiedy ukazuje si\u0119 nasze \u015bwiat\u0142o, s\u0142awimy mi\u0142osierdzie okazywane nam przez Boga i poprzez post\u0119powanie m\u0105dre i czyste ukazujemy \u2018w nocy jego wierno\u015b\u0107 [Ps 92:1-3]\u2019. Wszystko co obowi\u0105zywa\u0142o w szabat, przenie\u015bli\u015bmy na dzie\u0144 Pa\u0144ski, jako \u017ce ten jest wa\u017cniejszy, g\u0142\u00f3wniejszy i warto\u015bciowszy ni\u017c szabat \u017cydowski. Dlatego w tym to dniu stworzenia \u015bwiata rzek\u0142 B\u00f3g: \u2018niech si\u0119 stanie \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 i sta\u0142a si\u0119 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107\u2019 [Rdz 1:3]. Dlatego te\u017c wzesz\u0142o s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci dla naszych dusz i zosta\u0142o nam przekazane, by\u015bmy si\u0119 gromadzili i zalecono nam, by\u015bmy wype\u0142nili to, co psalm g\u0142osi\u201d (\u201eKomentarz do Psalmu 91\u201d; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 61-62).<\/span>
\nInne fragmenty Euzebiusza patrz poni\u017cej rozdzia\u0142 \u201eKonstantyn i niedziela\u201d oraz teksty (o innych osobach) z jego \u201eHistorii Ko\u015bcio\u0142a\u201d przytaczane powy\u017cej i poni\u017cej w kilku rozdzia\u0142ach.<\/span>
\nOto \u015bwiadectwa apokryficzne o niedzieli:<\/span>
\n\u201eDzieje Jana\u201d (ok. 150 r.) opisuj\u0105 niedzieln\u0105 Eucharysti\u0119:<\/span>
\n\u201eNazajutrz, a by\u0142a to niedziela [Kyriake], bracia zebrali si\u0119, on za\u015b zacz\u0105\u0142 im m\u00f3wi\u0107 tymi s\u0142owy…\u201d (CVI).<\/span>
\n\u201ePrzem\u00f3wiwszy tak, t\u0119 modlitw\u0119 wyg\u0142osi\u0142…\u201d (CVIII).<\/span>
\n\u201eZa\u017c\u0105da\u0142 wtedy chleba i dzi\u0119ki z\u0142o\u017cy\u0142 tymi s\u0142owy…\u201d (CIX).<\/span>
\n\u201eS\u0142awimy Zmartwychwstanie Twoje, kt\u00f3re\u015b nam sam objawi\u0142\u201d (CIX).<\/span>
\n\u201ePrze\u0142ama\u0142 chleb i rozdzieli\u0142 mi\u0119dzy nami, prosz\u0105c za ka\u017cdego z nas, aby godny sta\u0142 si\u0119 \u0142aski Pa\u0144skiej i \u015bwi\u0119tej Eucharystii\u201d (CX).<\/span>
\n\u201eEwangelia Piotra\u201d (ok. 150) – \u201eAle w nocy, gdy \u015bwita\u0142 dzie\u0144 Pa\u0144ski [niedziela], a grobu strzeg\u0142y stra\u017ce kolejno po dw\u00f3ch, odezwa\u0142 si\u0119 wielki g\u0142os w niebie, i ujrzeli, jak otwar\u0142o si\u0119 niebo i dwu m\u0119\u017c\u00f3w zst\u0105pi\u0142o stamt\u0105d odzianych wielkim blaskiem i zbli\u017cy\u0142o si\u0119 do grobu\u201d (IX:35-36).<\/span>
\n\u201eW dniu Pa\u0144skim [w niedziel\u0119] o \u015bwicie Maria Magdalena, uczennica Pana, kt\u00f3ra z l\u0119ku przed \u017bydami, p\u0142on\u0105cymi gniewem, nie uczyni\u0142a przy grobie Pana tego, co zwyk\u0142y czyni\u0107 niewiasty wzgl\u0119dem drogich sobie zmar\u0142ych, wzi\u0105wszy z sob\u0105 przyjaci\u00f3\u0142ki uda\u0142a si\u0119 do grobu, gdzie zosta\u0142 z\u0142o\u017cony\u201d (XII:50-51).<\/span>
\n\u201eDzieje Piotra\u201d (fragment koptyjski) z lat 180-190 – \u201eA pierwszego dnia tygodnia, to jest w dzie\u0144 Pa\u0144ski, t\u0142um zgromadzi\u0142 si\u0119, a wielu chorych os\u00f3b przyprowadzono do Piotra, a\u017ceby m\u00f3g\u0142 je uzdrowi\u0107\u201d (cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 135).<\/span>
\nOto \u015bwiadectwa \u017bydowskie i gnostyczne dotycz\u0105ce niedzieli:<\/span>
\n\u017bydzi w Talmudzie potwierdzaj\u0105 \u015bwi\u0119cenie przez pierwszych chrze\u015bcijan niedzieli:<\/span>
\n\u201eChrze\u015bcijaninem (nazywa si\u0119) ten, kto wyznaje b\u0142\u0119dn\u0105 nauk\u0119 tego m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry im nakaza\u0142 aby sobie uczynili dniem \u015bwi\u0105tecznym pierwszy szabatu [pierwszy dzie\u0144 tygodnia] tj. aby \u015bwi\u0119cili dzie\u0144 pierwszy po szabacie\u201d (Aboda zara<\/em>\u00a06a [Tosefta]; cytat za \u201eChrze\u015bcijanin w Talmudzie\u201d J. B. Pranajtis, Krzeszowice 2004 [reprint wydania z 1937 r.] s. 92).<\/span>
\nSekta \u201echrze\u015bcija\u0144ska\u201d ebionit\u00f3w (I w.) tak jak Ko\u015bci\u00f3\u0142 obchodzi\u0142a niedziel\u0119 jako \u015bwi\u0119to Pana:<\/span>
\n\u201eLecz i oni r\u00f3wnie\u017c nie uznawali preegzystencji Chrystusa jako Bo\u017cego S\u0142owa i M\u0105dro\u015bci, i tak si\u0119 pogr\u0105\u017cyli w tej samej bezbo\u017cno\u015bci, zw\u0142aszcza \u017ce z wielk\u0105 gorliwo\u015bci\u0105 wype\u0142niali, jak ich imiennicy, zewn\u0119trzny ceremonia\u0142 zakonny. Byli zdania, \u017ce nale\u017cy odrzuci\u0107 wszystkie\u00a0List Paw\u0142a<\/em>, kt\u00f3rego nazywali zakonu odst\u0119pc\u0105. (…) Zachowywali ponadto szabaty i inne zwyczaje \u017cydowskie na r\u00f3wni z drugimi ebionitami, lecz \u015bwi\u0119cili tak\u017ce niedziel\u0119, prawie tak jak my, na pami\u0105tk\u0119 zmartwychwstania Zbawicielowego. Ot\u00f3\u017c z powodu takiej nauki otrzymali nazw\u0119 ebionit\u00f3w, oznaczaj\u0105c\u0105 ub\u00f3stwo ich my\u015bli\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d III:27,3-5).<\/span>
\nKlemens Aleksandryjski (ur. 150) pisa\u0142 o chrze\u015bcija\u0144skich gnostykach (I\/II w.), kt\u00f3rzy uczyli:<\/span>
\n\u201e\u2018Odpoczynek\u2019 pneumatyk\u00f3w [ludzi duchowych] ma miejsce w \u2018Dzie\u0144 Pa\u0144ski\u2019, w Ogdadzie [w dniu \u00f3smym] [por. J 20:26], kt\u00f3ra jest nazwana \u2018Dniem Pana\u2019 [por. Ap 1:10]\u201d (\u201eWypisy z Theodota\u201d III:63,1). Por. Ireneusz (ur. 130-40) w \u201ePrzeciw herezjom\u201d 1:18,3.<\/span>
\n\u201eTertulian zwracaj\u0105c si\u0119 do montanist\u00f3w powiada, \u017ce oni nie po\u015bcili \u2018w sabaty i w dnie Pa\u0144skie\u2019 (\u2018O postach\u2019 15)\u201d (cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 206).<\/span>
\nWida\u0107 wi\u0119c, \u017ce i ci, kt\u00f3rzy nie zgadzali si\u0119 z wieloma naukami Ko\u015bcio\u0142a nie \u015bmieli odrzuci\u0107 lub nie potwierdzi\u0107 \u015bwi\u0119cenia przez chrze\u015bcijan niedzieli jako Dnia Pa\u0144skiego.<\/span>
\nOto \u015bwiadectwa poga\u0144skie dotycz\u0105ce niedzieli:<\/span>
\nWydaje si\u0119, \u017ce poganin Pliniusz, zarz\u0105dca Bitynii (ok. 112 r.) pisz\u0105c o chrze\u015bcijanach do Trajana my\u015bla\u0142 o niedzieli, gdy stwierdzi\u0142: \u201emieli zwyczaj w okre\u015blonym dniu o \u015bwicie zbiera\u0107 si\u0119 i \u015bpiewa\u0107 na przemian pie\u015b\u0144 ku czci Chrystusa jako Boga (…) Po tych obrz\u0119dach zazwyczaj rozchodzili si\u0119, i znowu zbierali, aby spo\u017cy\u0107 wsp\u00f3lny i niewinny posi\u0142ek\u201d (List Pliniusza do Trajana; cytat za \u201ePierwsi \u015bwiadkowie\u201d A. \u015awiderk\u00f3wna, Krak\u00f3w 1988, s. 393).<\/span>
\nE. Bianchi komentuj\u0105c ten fragment napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eObok tych \u015bwiadectw chrze\u015bcija\u0144skich nale\u017cy wspomnie\u0107 tak\u017ce poga\u0144skie, na kt\u00f3re sk\u0142ada si\u0119 list, kt\u00f3ry Pliniusz M\u0142odszy, gubernator w Bitynii (Azja Mniejsza), kieruje do cesarza Trajana, swego zwierzchnika i przyjaciela, by uzyska\u0107 wyja\u015bnienia co do sprawy wykraczaj\u0105cej poza jego zwyczajn\u0105 administracj\u0119, a dotycz\u0105c\u0105 nowej sekty chrze\u015bcijan. Pliniusz pisze, \u017ce chrze\u015bcijanie \u2018maj\u0105 zwyczaj zbierania si\u0119 w ustalonym dniu przed wschodem s\u0142o\u0144ca i \u015bpiewania na przemian (a wi\u0119c, by\u0107 mo\u017ce, \u00abna dwa ch\u00f3ry\u00bb) hymnu Chrystusowi jako bogu…\u2019 (Ep<\/em>. X,96,7). Tekst mo\u017cna datowa\u0107 na 111-113 r. po Chr. Je\u015bli nawet nie m\u00f3wi wprost o niedzieli, ale o \u2018stato die<\/em>\u2019 (ustalony dzie\u0144), mo\u017ce to by\u0107 tylko niedziela, a z pewno\u015bci\u0105 nie szabat, kt\u00f3ry znany by\u0142 Rzymianom jako dzie\u0144 \u015bwi\u0119ty i dzie\u0144 kultu \u017byd\u00f3w. Zatem w ustalonym dniu maj\u0105 miejsce systematyczne (\u2018maj\u0105 zwyczaj\u2019) zebrania przed \u015bwitem (ante lucem<\/em>) o charakterze liturgicznym. Tekst czyni nast\u0119pnie aluzj\u0119 do posi\u0142ku, kt\u00f3ry prawdopodobnie oznacza\u0142 celebracj\u0119 eucharystyczn\u0105\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 118-119).<\/span><\/span>
\nCiekawe, \u017ce adwentysta \u0141yko prawie stanowczo twierdzi, \u017ce tym okre\u015blonym dniem by\u0142 szabat (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 204-205), natomiast Bacchiocchi pisze, \u017ce to \u201estale zmieniaj\u0105cy si\u0119 dzie\u0144\u201d (wp\u0142yw prze\u015bladowa\u0144 i ukrywania si\u0119 chrze\u015bcijan), a dopiero p\u00f3\u017aniej dodaje, \u017ce nie wyklucza, \u017ce to szabat (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 109).<\/span>
\nR\u00f3wnie\u017c dziwne jest to, \u017ce gdy mowa jest \u201eo swoim zwyczaju\u201d Jezusa czy Paw\u0142a (\u0141k 4:16, Dz 17:2), Bacchiocchi podkre\u015bla systematyczne chodzenie w szabat do synagogi, gdy za\u015b mowa jest o tym gdzie indziej, to s\u0142owa \u201emieli zwyczaj\u201d mog\u0105 dla niego oznacza\u0107 w \u201estale zmieniaj\u0105cy si\u0119 dzie\u0144\u201d.<\/span>
\nO \u015bwi\u0105tecznych dniach chrze\u015bcijan m\u00f3wi\u0142 te\u017c inny poganin. Raczej nie mia\u0142 on te\u017c na my\u015bli szabatu, bowiem ten by\u0142 znany poganom z kontakt\u00f3w z \u017bydami:<\/span>
\n\u201eW dni \u015bwi\u0105teczne gromadz\u0105 si\u0119 oni razem na uczcie wraz z dzie\u0107mi, siostrami, matkami, s\u0142owem wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani jak i kobiety, niezale\u017cnie od wieku\u201d (\u201eOktawiusz\u201d 9:6 Minucjusza Feliksa [II w.]).<\/span>
\nCzy niedziel\u0119 rozpocz\u0119to obchodzi\u0107 w Jerozolimie?<\/strong><\/span>
\n10)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: teksty biblijne i wczesnochrze\u015bcija\u0144skie, spraw\u0119 ebionit\u00f3w i Nazarejczyk\u00f3w oraz z\u0142orzeczenia przeciw chrze\u015bcijanom i spraw\u0119 terminu \u201etrzeciego dnia\u201d.<\/span><\/span>
\nNa pocz\u0105tku zacytujmy tu s\u0142owa Bacchiocchiego, z kt\u00f3rymi cho\u0107 nie zgadzamy si\u0119 w pe\u0142ni, to jednak warto by do serca wzi\u0105\u0142 je sobie ka\u017cdy sabatarianin:<\/span>
\n\u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli upowszechni\u0142o si\u0119 najpierw w Rzymie, na pocz\u0105tku drugiego wieku, a nie w Jerozolimie, w czasach apostolskich\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 260).<\/span>
\nA\u017c 35 stron (145-179) po\u015bwi\u0119ci\u0142 Bacchiocchi temu, by udowodni\u0107, \u017ce chrze\u015bcijanie w Jerozolimie w I wieku obchodzili tylko szabat, a ich ortodoksja polega\u0142a na tym, \u017ce nie wymy\u015blili Dnia Pa\u0144skiego, ani nie splamili si\u0119 obchodzeniem niedzieli jako dnia zmartwychwstania Chrystusa czy dnia S\u0142o\u0144ca.<\/span>
\nSkoro jednak chrze\u015bcijanie w Jerozolimie \u201ecodziennie\u201d spotykali si\u0119 na modlitwie (Dz 2:42, 46, 5:42, \u0141k 24:53), to sk\u0105d Bacchiocchi i sabatarianie wiedz\u0105, \u017ce szczeg\u00f3lnie nie upami\u0119tniali oni zwyci\u0119stwa Jezusa nad \u015bmierci\u0105? Przecie\u017c wed\u0142ug niech s\u0142owo \u201ecodziennie\u201d nie eliminuje szabatu z kultu, czemu za\u015b mia\u0142oby wyklucza\u0107 niedziel\u0119?<\/span>
\nSabatarianie zdaj\u0105 si\u0119 te\u017c nie pami\u0119ta\u0107, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 katechez\u0105 pierwszych chrze\u015bcijan w Jerozolimie by\u0142a ta, kt\u00f3ra akcentowa\u0142a zmartwychwzbudzenie Chrystusa (Dz 2:24-32, 3:15, 4:10, 1:22). Szerzej o tym powiemy poni\u017cej w rozdziale \u201eZmartwychwstanie Chrystusa, a niedziela\u201d.<\/span>
\nJe\u015bli ju\u017c w I wieku (58 r.) w Troadzie, daleko od Jerozolimy, chrze\u015bcijanie spotkali si\u0119 \u201epierwszego dnia po szabacie\u201d (Dz 20:7), to mo\u017ce wzi\u0119li ten zwyczaj od palesty\u0144skich braci? Nadmie\u0144my, \u017ce nawet niekt\u00f3rzy zwolennicy soboty, wed\u0142ug tego tekstu twierdz\u0105, \u017ce chrze\u015bcijanie najpierw obchodzili sobot\u0119 (w synagodze), a p\u00f3\u017aniej po jej zako\u0144czeniu, w swoim gronie, niedziel\u0119. Czy tak nie mog\u0142o by\u0107 te\u017c w Jerozolimie? Przecie\u017c to nie \u0142ama\u0142o szabatu, nawet gdyby oni go jeszcze zachowywali ortodoksyjnie. I je\u015bli chrze\u015bcijanie z Troady byliby te\u017c wywodz\u0105cymi si\u0119 \u201ez \u017byd\u00f3w\u201d, jako zachowuj\u0105cy szabat tu\u017c przed niedziel\u0105, to wobec tego nie by\u0142oby \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy nimi, a tymi z Jerozolimy.<\/span>
\nBacchiocchi, kiedy mu to potrzebne, potrafi\u0142 nawet wyrazi\u0107 pokrewne stanowisko do powy\u017cszego:<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem. P\u00f3\u017aniej, w miar\u0119 pojawienia konieczno\u015bci odr\u00f3\u017cnienia si\u0119 chrze\u015bcijan od \u017byd\u00f3w, \u015bwi\u0119to to zosta\u0142o najwidoczniej przeniesione z soboty wieczorem na niedziel\u0119 rano\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nPo\u015brednio na obchodzenie szabatu tylko przez \u017byd\u00f3w wskazuje te\u017c tekst z Soboru Jerozolimskiego z ok. 50 r.:<\/span>
\n\u201eZ dawien dawna bowiem w ka\u017cdym mie\u015bcie s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy co szabat czytaj\u0105 Moj\u017cesza i wyk\u0142adaj\u0105 go w synagogach\u201d Dz 15:21.<\/span>
\nCzy gdyby sobota by\u0142a te\u017c dniem kultu chrze\u015bcijan, zosta\u0142aby odniesiona tylko do \u017byd\u00f3w? Zapewne musia\u0142 ju\u017c istnie\u0107 dzie\u0144 charakterystyczny dla chrze\u015bcijan tzn. niedziela.<\/span>
\nA oto jak \u201eco do dnia\u201d chrze\u015bcijan charakteryzowali \u017bydzi. W Talmudzie, wprawdzie w tek\u015bcie du\u017co p\u00f3\u017aniejszym ni\u017c Nowy Testament, ale wedle akceptowanej przez Bacchiocchiego zasady, \u017ce \u201eto, co chrze\u015bcijanie [i \u017bydzi tak\u017ce – dopisek m\u00f3j] p\u00f3\u017aniejszej epoki napisali, mog\u0142o zosta\u0107 powiedziane i pomy\u015blane przez nich wcze\u015bniej, nawet je\u017celi nie zosta\u0142o to napisane\u201d (s. 287) podano:<\/span>
\n\u201eChrze\u015bcijaninem (nazywa si\u0119) ten, kto wyznaje b\u0142\u0119dn\u0105 nauk\u0119 tego m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry im nakaza\u0142 aby sobie uczynili dniem \u015bwi\u0105tecznym pierwszy szabatu [pierwszy dzie\u0144 tygodnia] tj. aby \u015bwi\u0119cili dzie\u0144 pierwszy po szabacie\u201d (Aboda zara<\/em>\u00a06a [Tosefta]; cytat za \u201eChrze\u015bcijanin w Talmudzie\u201d J. B. Pranajtis, Krzeszowice 2004 [reprint wydania z 1937 r.] s. 92).<\/span><\/span>
\nTak na marginesie, wed\u0142ug tych s\u0142\u00f3w Talmudu adwenty\u015bci i inni sabatarianie nie powinni by\u0107 zaliczeni do chrze\u015bcijan.<\/span>
\nBacchiocchi przyznaje (s. 166-171), \u017ce tu\u017c po roku 70 znajdowa\u0142a si\u0119 w Jerozolimie sekta chrze\u015bcija\u0144ska ebionit\u00f3w.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c Euzebiusz (ur. 260) wspomina o nich (istnieli w I i II w.) jako obchodz\u0105cych szabat, ale r\u00f3wnocze\u015bnie i \u015bwi\u0119c\u0105cych niedziel\u0119. Oto jego s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eZachowywali ponadto szabaty i inne zwyczaje \u017cydowskie na r\u00f3wni z drugimi ebionitami, lecz \u015bwi\u0119cili tak\u017ce niedziel\u0119, prawie tak jak my, na pami\u0105tk\u0119 zmartwychwstania Zbawicielowego. Ot\u00f3\u017c z powodu takiej nauki otrzymali nazw\u0119 ebionit\u00f3w, oznaczaj\u0105c\u0105 ub\u00f3stwo ich my\u015bli\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d III:27,5-6).<\/span>
\nJe\u015bli wi\u0119c, mamy powy\u017cej \u015bwiadectwo, \u017ce tu\u017c po roku 70 oderwana sekta od Ko\u015bcio\u0142a obchodzi\u0142a w Jerozolimie niedziel\u0119 \u201eprawie tak jak my\u201d, obok soboty, to albo chrze\u015bcijanie obchodzili wtedy i ju\u017c zapewne wcze\u015bniej niedziel\u0119, albo te\u017c i niedziel\u0119 \u2018u siebie\u2019 i szabat zwyczajowo w synagodze lub \u015bwi\u0105tyni (przed jej zburzeniem) por. \u0141k 24:53.<\/span>
\nBacchiocchi wymienia te\u017c kolejn\u0105 sekt\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 z \u017byd\u00f3w z Jerozolimy tzw. Nazarejczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy pozostali w niej po roku 70 (s. 171-172). Oto za\u015b fragment o nich z pisma Epifaniusza (Adversus haereses<\/em>\u00a029,7), kt\u00f3re przytacza adwentysta:<\/span><\/span>
\n\u201eS\u0105 bardzo uczeni w j\u0119zyku hebrajskim. Czytaj\u0105 zakon… Dlatego r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od \u017byd\u00f3w i od chrze\u015bcijan; od pierwszych, poniewa\u017c wierz\u0105 w Chrystusa; od prawdziwych za\u015b chrze\u015bcijan, poniewa\u017c w dalszym ci\u0105gu praktykuj\u0105 \u017cydowskie rytua\u0142y, jak np. obrzezanie, sabat i inne\u201d (s. 172).<\/span>
\nWprawdzie tu nie pisze, \u017ce oni (Nazarejczycy) te\u017c obchodzili niedziel\u0119, ale nie wiem jakich argument\u00f3w by nie przytoczy\u0142 tu Bacchiocchi, to nie da si\u0119 zaprzeczy\u0107, \u017ce to \u015bwiadectwo m\u00f3wi, \u017ce prawdziwi chrze\u015bcijanie w tym czasie nie obchodzili szabatu, bo na tak\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a Nazarejczykami wskazuje Epifaniusz.<\/span>
\nCiekawe, \u017ce na podstawie nauki sekty Nazarejczyk\u00f3w (!) Bacchiocchi buduje swoj\u0105 konstrukcj\u0119 przeciw istnieniu niedzieli w Ko\u015bciele. Oto jego s\u0142owa:<\/span>
\n\u201ePrzekonywuj\u0105cego dowodu dostarczy\u0142a tu sekta Nazarejczyk\u00f3w (…) Jak stwierdzili\u015bmy, Nazarejczycy wytrwali w praktyce \u015bwi\u0119cenia sabatu po roku 70 po. Chr. By\u0142 to jeden z wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych ich znak\u00f3w. Stanowi to dla nas dow\u00f3d, \u017ce \u017cadna zmiana soboty na niedziel\u0119 nie nast\u0105pi\u0142a w\u015br\u00f3d pierwszych chrze\u015bcijan, wywodz\u0105cych si\u0119 z \u017byd\u00f3w palesty\u0144skich\u201d (s. 331).<\/span>
\nBacchiocchiemu w g\u0142owie si\u0119 nie mie\u015bci aby biskupi z Jerozolimy \u201ez obrzezania\u201d, kt\u00f3rzy pe\u0142nili swe funkcje do 135 r., nie \u015bwi\u0119cili szabatu. Wspominaj\u0105 o nich Euzebiusz (ur. 260) i Epifaniusz (ur. 315) (patrz \u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 168). Tymczasem nawet je\u015bli oni jeszcze wszyscy \u015bwi\u0119cili szabat (nie ma tekst\u00f3w wczesnochrze\u015bcija\u0144skich bezpo\u015brednio to potwierdzaj\u0105cych!), to nie mo\u017cna lekk\u0105 r\u0119k\u0105 zaprzeczy\u0107, \u017ce oni obchodzili te\u017c niedziel\u0119. Tym bardziej, \u017ce Euzebiusz pisze o nich:<\/span>
\n\u201eByli to podobno wszyscy rodowici \u017bydzi, kt\u00f3rzy zupe\u0142nie szczerze przyj\u0119li nauk\u0119 Chrystusow\u0105, przeto m\u0119\u017cowie rzeczy \u015bwiadomi uznali ich za godnych piastowania urz\u0119du biskupiego. Ca\u0142y zreszt\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 jerozolimski sk\u0142ada\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas z \u017byd\u00f3w wierz\u0105cych\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d IV:5,2).<\/span>
\nBacchiocchi za\u015b twierdzi, \u017ce dopiero w 135 r., gdy biskupem Jerozolimy (wtedy Aelia Capitolina) zosta\u0142 Marek (pochodz\u0105cy z pogan), nasta\u0142y warunki \u201ewprowadzenia\u201d czy raczej przeniesienia tam z Rzymu niedzieli (s. 176-9). Oby cho\u0107 takie stanowisko adwentysty dotar\u0142o do wszystkich sabatarian.<\/span>
\nNatomiast katolicki znawca tej problematyki napisa\u0142: \u201ePrzed rokiem 135, rokiem kl\u0119ski \u017byd\u00f3w w drugim powstaniu (…) wsp\u00f3lnota chrze\u015bcija\u0144ska w Jerozolimie obchodzi \u015bwi\u0119to Paschy w 14. dniu miesi\u0105ca nisan, uwa\u017ca szabat za dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny, ale jednocze\u015bnie obchodzi pami\u0105tk\u0119 zmartwychwstania\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 121).<\/span>
\nBacchiocchi cho\u0107 podkre\u015bla, \u017ce teren Jerozolimy nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 miejscem narodzenia si\u0119 niedzieli, lecz Rzym, to gdzie indziej (s. 203), gdy mu to potrzebne dla pokazania, \u017ce a\u017c do V wieku obchodzono szabat, bardzo mocno akcentuje to, \u017ce w terenach wschodnich (np. w Syrii) obchodzono zar\u00f3wno sobot\u0119 jak i niedziel\u0119. Oto przyk\u0142ad z \u201eKonstytucji Apostolskich\u201d, jeszcze z IV wieku:<\/span>
\n\u201ePrzede wszystkim w sobot\u0119 i w dzie\u0144 zmartwychwstania Pana, czyli w niedziel\u0119, udawajcie si\u0119 pilnie do ko\u015bcio\u0142a, aby odda\u0107 cze\u015b\u0107 Bogu, kt\u00f3ry wszystko stworzy\u0142 przez Jezusa, kt\u00f3ry pos\u0142a\u0142 Go do nas pozwalaj\u0105c, by cierpia\u0142 i kt\u00f3rego wskrzesi\u0142 z martwych\u201d (II:59,3; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 102). Por. podobnie wcze\u015bniejsze \u201eDidaskalia\u201d (tu\u017c po 200 r.) VI:18,11-13 (patrz powy\u017cej pkt 9).<\/span>
\nCzy wi\u0119c Jerozolima, w kt\u00f3rej, jak podkre\u015bla Bacchiocchi, by\u0142o wielu biskup\u00f3w z obrzezania, nie obchodzi\u0142a szabatu i niedzieli, jak chrze\u015bcijanie z \u017byd\u00f3w w Syrii? Przecie\u017c te ko\u015bcio\u0142y w Syrii musia\u0142y wzi\u0105\u0107 od kogo\u015b przyk\u0142ad obchodzenia obu dni. Czy nie od Ko\u015bcio\u0142a-Matki z Palestyny?<\/span>
\nBacchiocchi cytuje te\u017c tekst \u201ez\u0142orzeczenia chrze\u015bcijanom\u201d z lat 80-90, do\u0142\u0105czany do modlitwy w synagogach:<\/span>
\n\u201eOby odst\u0119pca nie mia\u0142 \u017cadnej nadziei i oby imperium pychy zosta\u0142o wykorzenione natychmiast w naszych dniach. Oby Nazarejczycy i Minim zgin\u0119li nagle, oby zostali wymazani z ksi\u0119gi \u017cycia, oby nigdy nie zostali policzeni w poczet sprawiedliwych. B\u0105d\u017a b\u0142ogos\u0142awiony Ty, o Bo\u017ce, kt\u00f3ry sprowadzasz poni\u017cenie pychy\u201d (s. 173).<\/span>
\nPoni\u017cej twierdzi on: \u201eFakt, \u017ce po zniszczeniu Jerozolimy test ten u\u0142o\u017cyli rabini palesty\u0144scy w celu wykrycia obecno\u015bci chrze\u015bcijan lub ich uczestnictwa w nabo\u017ce\u0144stwie synagogalnym, dowodzi, \u017ce chrze\u015bcijanie \u017cydowscy w Palestynie uwa\u017cali si\u0119 wci\u0105\u017c w pierwszym rz\u0119dzie za \u017byd\u00f3w. Ich akceptacja Chrystusa jako Mesjasza nie wyklucza\u0142a uczestnictwa w ucz\u0119szczaniu do synagogi w dzie\u0144 sabatu\u201d (s. 174).<\/span>
\nOcen\u0119 czy tekst ten m\u00f3wi o chrze\u015bcijanach, czy o \u201eNazarejczykach i Minim\u201d, kt\u00f3rych to Nazarejczyk\u00f3w Bacchiocchi gdzie indziej (s. 171-72, 331) nazywa sekt\u0105 \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 obchodz\u0105c\u0105 szabat, pozostawiam czytelnikom.<\/span>
\nJednak wcale te\u017c nie trzeba wyci\u0105ga\u0107 takich wniosk\u00f3w z tego tekstu z\u0142orzeczenia do jakich dochodzi Bacchiocchi. Oto \u201eodmienne\u201d wnioski:<\/span>
\nPo pierwsze, jest to z\u0142orzeczenie, kt\u00f3re nie zak\u0142ada koniecznie, \u017ce chrze\u015bcijanie przychodzili do synagog. Mog\u0142o by\u0107 to z\u0142orzeczenie prewencyjne.<\/span>
\nPo drugie, mo\u017ce by\u0107 to z\u0142orzeczenie skierowane do przysz\u0142ych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105c \u017bydami, jeszcze nie zdecydowali si\u0119 na odej\u015bcie z synagogi. By\u0142oby to wtedy z\u0142orzeczenie zastraszaj\u0105ce.<\/span>
\nPo trzecie, dziwne by by\u0142o, \u017ce po 80 roku wszyscy chrze\u015bcijanie z \u017byd\u00f3w nie mieliby jeszcze swoich gmin i musieliby spotyka\u0107 si\u0119 w synagogach.<\/span>
\nPo czwarte, nawet gdyby chrze\u015bcijanie brali udzia\u0142 w synagogalnych nabo\u017ce\u0144stwach to prawdopodobnie te\u017c po to, aby pozyskiwa\u0107 tam nowych wyznawc\u00f3w, jak to robi\u0142 \u015bw. Pawe\u0142 (np. Dz 17:2).<\/span>
\nPo pi\u0105te, nawet udzia\u0142 chrze\u015bcijan z \u017byd\u00f3w w nabo\u017ce\u0144stwach \u017cydowskich w szabat nie wyklucza\u0142 te\u017c osobnego obchodzenia niedzieli w swoim gronie. I nie wiem jakim sposobem tekst tego z\u0142orzeczenia mia\u0142by przeczy\u0107 niedzieli. Do takich wniosk\u00f3w doszed\u0142 te\u017c E. Bianchi katolicki specjalista tej problematyki, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce ci chrze\u015bcijanie obchodzili szabat w synagogach, a \u201er\u00f3wnocze\u015bnie w niedziel\u0119 obchodzili pami\u0105tk\u0119 zmartwychwstania\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 121).<\/span>
\nPo sz\u00f3ste, podobne do tych s\u0142\u00f3w tzw. Psalmy z\u0142orzecz\u0105ce (np. Ps 35, 94, 109), wcale nie zak\u0142adaj\u0105, \u017ce tych kt\u00f3rych \u201eprzeklinano\u201d koniecznie trzeba by\u0142o znale\u017a\u0107 w zgromadzeniu Izraelit\u00f3w.<\/span>
\nBardzo wa\u017cnym biblijnym terminem, kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 do wprowadzenia w\u015br\u00f3d judeochrze\u015bcijan niedzieli, kt\u00f3remu skrupulatny analityk Bacchiocchi nie po\u015bwi\u0119ci\u0142 wcale uwagi, jest okre\u015blenie \u201etrzeciego dnia\u201d, wyst\u0119puj\u0105ce zar\u00f3wno w Starym Testamencie, jak i w mowach Chrystusa. Ten termin, jako zakorzeniony w Starym Przymierzu, by\u0142 bardzo bliski judeochrze\u015bcijanom.<\/span>
\nE. Bianchi om\u00f3wi\u0142 te zagadnienie w swej ksi\u0105\u017cce pisz\u0105c mi\u0119dzy innymi:<\/span>
\n\u201eMotywy, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y chrze\u015bcijan (judeochrze\u015bcijan) do zaadaptowania niedzieli na dzie\u0144 celebracji, a nie przestrzegania wy\u0142\u0105cznie szabatu, nie mia\u0142y bynajmniej wzgl\u0119du praktycznego (kontynuacja szabatu), ale wynikaj\u0105 z nowo\u015bci tre\u015bci teologicznej, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy celebrowa\u0107: pierwszy dzie\u0144 po szabacie jest dniem zmartwychwstania, ukazywania si\u0119 Zmartwychwsta\u0142ego i daru Ducha \u015awi\u0119tego, jest dniem, kt\u00f3ry zbiega si\u0119 z owym \u2018trzecim dniem\u2019, wielokrotnie zapowiadanym przez Jezusa jako dzie\u0144 Jego zmartwychwstania, i kt\u00f3ry ju\u017c w ST oznacza oczekiwanie rych\u0142ej interwencji zbawczej Boga i samego wydarzenia zbawienia\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 107).<\/span>
\nWarto zapozna\u0107 si\u0119 z szersz\u0105 argumentacj\u0105 zawart\u0105 w publikacji E. Biachiego oraz zamieszczon\u0105 powy\u017cej w rozdziale \u201eInne teksty biblijne o niedzieli\u201d, gdzie przytaczamy konkretne teksty biblijne z tym zwi\u0105zane.<\/span>
\nNa koniec jedno stwierdzenie: brak jest jakichkolwiek bezpo\u015brednich tekst\u00f3w wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re by podawa\u0142y, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jerozolimie \u015bwi\u0119ci\u0142 \u201etylko szabat\u201d i brak jest takich kt\u00f3re by negowa\u0142y, \u017ce on \u015bwi\u0119ci\u0142 niedziel\u0119.<\/span>
\nRzym, a niedziela<\/strong><\/span>
\n11)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: czy w Rzymie chrze\u015bcijanie \u015bwi\u0119cili szabat i czy wprowadzili niedziel\u0119 jako Dzie\u0144 Pa\u0144ski oraz niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105.<\/span><\/span>
\nJ. Salij OP o uczonym adwentyst\u00f3w i jego stosunku do Rzymu napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eBacchiocchi uwa\u017ca, \u017ce utrwalenie si\u0119 niedzieli jako chrze\u015bcija\u0144skiego dnia kultu dokona\u0142o si\u0119 pod wp\u0142ywem olbrzymiego autorytetu, jakim cieszy\u0142 si\u0119 w \u00f3wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nie znam pracy niekatolika, kt\u00f3ry by r\u00f3wnie stanowczo pisa\u0142 o prymacie Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego we wczesnym okresie poapostolskim, jak to uczyni\u0142 Bacchiocchi na stronie 226 i nast\u0119pnych swojej ksi\u0105\u017cki\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 228-9).<\/span>
\nRzeczywi\u015bcie Bacchiocchi z ca\u0142\u0105 otwarto\u015bci\u0105 powiedzia\u0142:<\/span>
\n\u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli upowszechni\u0142o si\u0119 najpierw w Rzymie, na pocz\u0105tku drugiego wieku, a nie w Jerozolimie, w czasach apostolskich\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 260).<\/span>
\nI dobrze by by\u0142o, aby cho\u0107 ta wypowied\u017a tego uczonego zosta\u0142a zauwa\u017cona i zapami\u0119tana przez sabatarian. Takie \u017cyczenie te\u017c wyrazi\u0142 J. Salij OP:<\/span>
\n\u201eNa razie ograniczmy si\u0119 do wyra\u017cenia g\u0142\u0119bokiej satysfakcji, \u017ce sam fakt \u015bwi\u0119cenia niedzieli w pierwszej po\u0142owie II wieku Bacchiocchi jednoznacznie uznaje. Oby tylko fakt ten dotar\u0142 do \u015bwiadomo\u015bci wszystkich jego wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w. Dot\u0105d bowiem na temat pocz\u0105tk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli trudno by\u0142o rozmawia\u0107 z adwentystami. Rozm\u00f3wca bowiem zazwyczaj domaga\u0142 si\u0119 na wst\u0119pie uznania grubych przeinacze\u0144 historycznych (a \u017ceby by\u0142o paradoksalnie, czyni\u0142 to w imi\u0119 zasady\u00a0sola Scriptura!<\/em>), kiedy za\u015b pr\u00f3bowa\u0142e\u015b spokojnie przeciw temu zaprotestowa\u0107, zaczyna\u0142 widzie\u0107 w tobie syna ciemno\u015bci. Ufajmy, \u017ce dzi\u0119ki autorytetowi, jaki zdoby\u0142 sobie Bacchiocchi w\u015br\u00f3d swoich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, zaczniemy wreszcie rozmawia\u0107 ze sob\u0105 w nowym stylu: w szacunku zar\u00f3wno dla siebie wzajemnie, jak dla historycznych fakt\u00f3w\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 233).<\/span><\/span>
\nBacchiocchi cho\u0107 po\u015bwi\u0119ci\u0142 ca\u0142y rozdzia\u0142 pt. \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski a sabat\u201d (s. 203-216) tematyce soboty w Rzymie, to nie udowodni\u0142, \u017ce by\u0142a ona kiedykolwiek \u015bwi\u0119cona w tym mie\u015bcie. Ci\u0105gle pisze on tylko o po\u015bcie w sobot\u0119 w Rzymie w II wieku, kt\u00f3rego wprowadzenie ma wed\u0142ug niego \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce wcze\u015bniej by\u0142 obchodzony szabat. Ale to tylko domniemania Bacchiocchiego, bo np. Mosna, kt\u00f3rego on cytuje pisze, \u017ce \u201ecotygodniowy post w sabat rozwin\u0105\u0142 si\u0119 od postu Wielkiej Soboty, gdy\u017c niedziela by\u0142a traktowana jako ma\u0142e upami\u0119tnienie Zmartwychwstania\u201d (s. 212). O dziwo w innym miejscu swego dzie\u0142a Bacchiocchi sam cz\u0119\u015bciowo potwierdza t\u0119 tez\u0119 Mosny pisz\u0105c: \u201eOto bowiem Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rzymie rygorystycznie nakazywa\u0142 post w sabat (zwyczaj, kt\u00f3ry najwidoczniej powsta\u0142 na pocz\u0105tku drugiego wieku jako rozszerzenie dorocznego \u015bwi\u0119tego postu sobotniego), aby ukaza\u0107 w ten spos\u00f3b m.in. sw\u0105 niech\u0119\u0107 do \u017byd\u00f3w\u201d (s. 334). Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce post sobotni m\u00f3g\u0142 nie mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego z rzekomym obchodzeniem wcze\u015bniej szabatu. Post ten mia\u0142 podobne znaczenie jak ten przed Wielkanoc\u0105 i jego celem by\u0142o \u201eprzygotowa\u0107\u201d chrze\u015bcijan do radosnego obchodzenia Dnia Pa\u0144skiego.<\/span>
\nMa\u0142o tego, jak widzimy, Bacchiocchi chce<\/span><\/span>\u00a0koniecznie umiejscowi\u0107 post cotygodniowy \u201ena pocz\u0105tku drugiego wieku\u201d, cho\u0107 wyra\u017ca tylko takie przypuszczenie, co do tego czasu. Tymczasem Bianchi pisze zupe\u0142nie co innego, m\u00f3wi\u0105c o po\u015bcie w sobot\u0119 tylko w trzy dni roku:<\/span><\/span>
\n\u201eDekret papie\u017ca Kaliksta (217-222) wprowadza w Rzymie zwyczaj postu w dniu szabatu trzy razy w roku. By\u0107 mo\u017ce, \u017ce (obok mo\u017cliwego wyd\u017awi\u0119ku anty\u017cydowskiego tego rozporz\u0105dzenia, odr\u00f3\u017cniaj\u0105cego od judaizmu) chciano podkre\u015bli\u0107 w ten spos\u00f3b pami\u0105tk\u0119 pogrzebu Pa\u0144skiego, pami\u0105tk\u0119 wielkiej soboty: tego dnia nale\u017cy po\u015bci\u0107, poniewa\u017c zabrano pana m\u0142odego (por. Mk 2,20)\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 124).<\/span><\/span>
\nMamy wi\u0119c tu trzy osobne<\/span><\/span>\u00a0zagadnienia: kiedy wprowadzono post, z jakiego powodu i czy by\u0142 to zaraz post cotygodniowy, czy wpierw trzy razy w roku.<\/span><\/span>
\nC<\/span><\/span>ho\u0107 Bacchiocchi wskaza\u0142 heretyka Marcjona (ok. 144 r.) jako nakazuj\u0105cego po\u015bci\u0107 w szabaty (s. 204-205), to w sprawie Justyna M\u0119czennika nie mia\u0142 ju\u017c takich dowod\u00f3w. Gdyby wi\u0119c taki zwyczaj by\u0142 w czasach Justyna (100-165), to zapewne nie zapomnia\u0142by on o nim wspomnie\u0107, jak m\u00f3wi\u0142 o niedzieli i sobocie, kt\u00f3rej chrze\u015bcijanie nie obchodz\u0105. Zreszt\u0105 Bacchiocchi sam jako pierwszego zwi\u0105zanego z postem sobotnim wymienia (s. 207, 209) papie\u017ca Kaliksta (217-222). Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce post z trzeciego wieku w soboty nie ma nic wsp\u00f3lnego z niedziel\u0105, kt\u00f3ra istnia\u0142a w Rzymie du\u017co wcze\u015bniej.<\/span><\/span>
\nO ile Bacchiocchi wskaza\u0142 na teksty, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105, \u017ce na wschodzie (np. Syria – patrz powy\u017cej pkt 10) obchodzono zar\u00f3wno sobot\u0119 jak i niedziel\u0119, to nie ukaza\u0142 ani jednego tekstu wczesnochrze\u015bcija\u0144skiego (!), kt\u00f3ry by m\u00f3wi\u0142, \u017ce szabat obchodzi\u0142 kiedykolwiek Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski.<\/span>
\nNie ma te\u017c takich tekst\u00f3w, kt\u00f3re by m\u00f3wi\u0142y, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten obchodzi\u0142 i sobot\u0119 i niedziel\u0119.<\/span>
\nNie ma r\u00f3wnie\u017c takich, kt\u00f3re by sugerowa\u0142y, \u017ce najpierw \u015bwi\u0119cono w Rzymie sobot\u0119, by j\u0105 zamieni\u0107 na niedziel\u0119.<\/span>
\nKto jak kto, ale biskup Rzymu mia\u0142by najwi\u0119ksze prawo powo\u0142a\u0107 si\u0119 na s\u0142owa Chrystusa \u201ecokolwiek zwi\u0105\u017cesz na ziemi b\u0119dzie zwi\u0105zane w niebie, a co rozwi\u0105\u017cesz na ziemi, b\u0119dzie rozwi\u0105zane w niebie\u201d (Mt 16:19), zmieniaj\u0105c dzie\u0144 kultu. Zapewne te\u017c og\u0142osi\u0142by tak\u0105 zmian\u0119 uroczy\u015bcie wszem i wobec.<\/span>
\nJest wi\u0119c stosowne uzna\u0107, \u017ce niedziela \u201eprzyw\u0119drowa\u0142a\u201d do Rzymu wraz z chrze\u015bcijanami z Palestyny, takimi jak \u015bwi\u0119ci Piotr i Pawe\u0142 w pierwszej po\u0142owie I wieku.<\/span>
\nCo jeszcze wskazuje na to, \u017ce w Rzymie obchodzono od pocz\u0105tku niedziel\u0119, a nie sobot\u0119?<\/span>
\nOt\u00f3\u017c w dyskusji Justyna M\u0119czennika (ur. 100) z \u017bydem Tryfonem, ten ostatni namawia go by zacz\u0105\u0142 obchodzi\u0107 szabat, by by\u0107 zbawionym:<\/span>
\n\u201eka\u017c si\u0119 przede wszystkim obrzeza\u0107, a potem przestrzegaj, jak ka\u017ce zwyczaj, szabatu, bo\u017cych \u015bwi\u0105t i nowi ksi\u0119\u017cycowych; zachowaj po prostu wszystko, o czem pisze Zakon, a potem niew\u0105tpliwie dost\u0105pisz mi\u0142osierdzia bo\u017cego\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:8,4).<\/span>
\nZ tych s\u0142\u00f3w wida\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski nie \u015bwi\u0119ci\u0142 szabatu, skoro \u017byd namawia\u0142 jego przedstawiciela do zachowania soboty, obrzezania itd. Gdyby za\u015b w Rzymie chrze\u015bcijanie wcze\u015bniej obchodzili szabat Tryfon zapewne by postawi\u0142 zarzut Justynowi, \u017ce odeszli oni od jego \u015bwi\u0119cenia na rzecz niedzieli.<\/span>
\nPr\u00f3cz tego najstarsze \u015bwiadectwa rzymskie o niedzieli jakie posiadamy pochodz\u0105 w\u0142a\u015bnie od Justyna M\u0119czennika (ur. 100), ale on nie m\u00f3wi o wprowadzeniu niedzieli, ale o jej istnieniu (!) i nie wspomina o zast\u0105pieniu soboty niedziel\u0105, ale krytykuje \u017cydowski szabat (patrz powy\u017cej pkt 8).<\/span>
\nAle i mamy bezpo\u015brednie \u015bwiadectwa, \u017ce od pocz\u0105tku, od Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, istnia\u0142a niedziela chrze\u015bcija\u0144ska w Rzymie. Wprawdzie m\u00f3wi\u0105 one nie o cotygodniowej niedzieli, ale o Niedzieli Wielkanocnej, lecz to wskazuje cho\u0107 na to, \u017ce niedziela \u201ewesz\u0142a\u201d do Rzymu, a nie \u017ce tam si\u0119 \u201enarodzi\u0142a\u201d. Je\u015bli za\u015b by\u0142a tam obchodzona Niedziela Wielkanocna, to mamy powody przypusza\u0107, jak nas utwierdza w tym wypowied\u017a Justyna o niedzieli, \u017ce i t\u0105 cotygodniow\u0105 tam obchodzono od zawsze. Ale i na ko\u0144cu przytoczymy jedno \u015bwiadectwo Tertuliana (\u2018zignorowane\u2019 przez Bacchiocchiego), kt\u00f3re m\u00f3wi o obchodzeniu ka\u017cdej niedzieli przez Aposto\u0142\u00f3w!<\/span>
\nNa pocz\u0105tek jednak zacytujmy s\u0142owa Ireneusza (ur. 130-140), kt\u00f3ry wymienia kilku papie\u017cy, a w\u015br\u00f3d nich Sykstusa (115-125), za kt\u00f3rych pontyfikat\u00f3w obchodzono Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105:<\/span>
\n\u201eW\u015br\u00f3d nich byli tak\u017ce prezbiterzy, kt\u00f3rzy przed Soterem stali na czele ko\u015bcio\u0142a, przez Ciebie [Wiktora] obecnie rz\u0105dzonego, a wi\u0119c Anicet, Pius, Hygin, Telesfor, Ksystus [Sykstus], ale ani sami takiego zwyczaju nie zachowywali [14 nisan], ani na to swym podw\u0142adnym nie pozwalali, a jednak, aczkolwiek sami tego nie przestrzegali, \u017cyli mimo to w pokoju z wiernymi, kt\u00f3rzy do nich przychodzili z ko\u015bcio\u0142\u00f3w, gdzie zwyczaj ten istnia\u0142\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:24,14 Euzebiusza).<\/span>
\nTe s\u0142owa mog\u0142yby potwierdza\u0107 tez\u0119 Bacchiocchiego, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119cenie niedzieli upowszechni\u0142o si\u0119 najpierw w Rzymie, na pocz\u0105tku drugiego wieku\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 260). Jednak mamy te\u017c fragmenty pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o jeszcze wcze\u015bniejszych (przed Sykstusem), apostolskich czasach i one ukazuj\u0105, \u017ce ju\u017c wtedy obchodzono Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105.<\/span>
\nEuzebiusz (ur. 260) pisze, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski, jak i inne ko\u015bcio\u0142y, \u201ena mocy tradycji apostolskiej\u201d obchodzi\u0142 zmartwychwstanie Pa\u0144skie w niedziel\u0119:<\/span>
\n\u201ePodniesiono naonczas [ok. 190 r.] kwesti\u0119 sporn\u0105 niema\u0142ego znaczenia. Ot\u00f3\u017c ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ej Azji s\u0105dzi\u0142y, jak im si\u0119 zdawa\u0142o, na podstawie bardzo starej tradycji, \u017ce \u015bwi\u0119to Paschy Zbawicielowej nale\u017cy obchodzi\u0107 czternastego dnia ksi\u0119\u017cyca, kiedy \u017bydzi mieli rozkaz ofiarowania baranka, i \u017ce w ka\u017cdym razie tego dnia, bez wzgl\u0119du na to, jaki to by by\u0142 dzie\u0144 w tygodniu, nale\u017cy zako\u0144czy\u0107 posty. Tymczasem tego sposobu\u00a0wszystkie<\/u>\u00a0inne<\/u>\u00a0ko\u015bcio\u0142y<\/u>\u00a0\u015bwiata<\/u>\u00a0ca\u0142ego<\/u>\u00a0si\u0119<\/u>\u00a0nie trzyma\u0142y, ale\u00a0na<\/u>\u00a0mocy<\/u>\u00a0tradycji<\/u>\u00a0apostolskiej<\/u>, kt\u00f3ra po dzi\u015b dzie\u0144 swej mocy nie straci\u0142a, zachowywa\u0142y zwyczaj, \u017ce si\u0119 nie godzi ko\u0144czy\u0107 post\u00f3w \u017cadnego innego dnia, jak tylko w dniu zmartwychwstania Zbawiciela naszego. W sprawie tej odbywa\u0142y si\u0119 synody i zgromadzenia biskup\u00f3w, kt\u00f3rzy wszyscy jednomy\u015blnie og\u0142osili listami do wiernych \u015bwiata ca\u0142ego zasad\u0119 ko\u015bcieln\u0105, \u017ce nigdy \u017cadnego innego dnia nie nale\u017cy obchodzi\u0107 tajemnicy zmartwychwstania Pa\u0144skiego, jak tylko w niedziel\u0119, i \u017ce tylko tego dnia wolno ko\u0144czy\u0107 posty paschalne\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:23,1-2).<\/span><\/span>
\nSokrates (ur. 380) podaje, \u017ce wprowadzaj\u0105cymi w Rzymie niedzieln\u0105 Wielkanoc byli Aposto\u0142owie Piotr i Pawe\u0142:<\/span>
\n\u201eKwartodecymanie powiadaj\u0105, \u017ce to aposto\u0142 Jan przekaza\u0142 im przestrzeganie czternastego dnia, gdy tymczasem wierni w Rzymie i na Zachodzie twierdz\u0105, \u017ce tamtejszy zwyczaj przekazali aposto\u0142owie Pawe\u0142 i Piotr. Pisemnego jednak\u017ce dowodu, kt\u00f3ry by o tym \u015bwiadczy\u0142, nikt ani u jednych, ani u drugich przedstawi\u0107 nie potrafi\u201d (\u201eHistorii Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:22).<\/span>
\nPolikarp (\u2020156) polemizuj\u0105cy z papie\u017cem Anicetem (154-65) na temat obchodzenia Wielkanocy, cho\u0107 powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na Jana jakoby obchodz\u0105cego 14 nisan, to jednak nie powo\u0142a\u0142 si\u0119 na Piotra i Paw\u0142a. Przecie\u017c papie\u017cowi w Rzymie powinien on dawa\u0107 ich za przyk\u0142ad. Widocznie jednak oni nie \u015bwi\u0119towali 14 nisan, lecz Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105:<\/span>
\n\u201eAnicet bowiem nie zdo\u0142a\u0142 sk\u0142oni\u0107 Polikarpa do zarzucenia zwyczaju, jakiego zawsze przestrzega\u0142 z Janem, uczniem Pa\u0144skim, i z innymi aposto\u0142ami, z kt\u00f3rymi obcowa\u0142. Ani r\u00f3wnie\u017c Polikarp nie przekona\u0142 Aniceta, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce nale\u017cy si\u0119 trzyma\u0107 zwyczaju prezbiter\u00f3w, swych poprzednik\u00f3w\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:24,16).<\/span>
\nWydaje si\u0119, \u017ce papie\u017c Wiktor (188-99), cho\u0107 nie zachowa\u0142 si\u0119 jego list do Polikratesa (wspomina o takim li\u015bcie \u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:23,3 Euzebiusza), powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 w sprawie Niedzieli Wielkanocnej na Piotra i Paw\u0142a. Wynika to z tego, \u017ce Polikrates w zachowanym li\u015bcie (odpowiedzi do papie\u017ca), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Filipa i Jana, jako obchodz\u0105cych 14 nisan, napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eMy tego dnia [14 nisan] nie \u015bwi\u0119cimy lekkomy\u015blnie (…) Albowiem [i] w Azji wielkie zasz\u0142y gwiazdy [Filip i Jan]\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d V:24,2 Euzebiusza).<\/span>
\nJednak polski przek\u0142ad tego wiersza z niewiadomych przyczyn nie zawiera sp\u00f3jnika \u201ei\u201d, tak wa\u017cnego dla nas, cho\u0107 jest on jednak w identycznym zdaniu w \u201eHistorii Ko\u015bcio\u0142a\u201d III:31,3 (poni\u017cej). Ot\u00f3\u017c poprzez u\u017cycie powy\u017cszych s\u0142\u00f3w Polikrates po\u015brednio potwierdza, \u017ce i w Ko\u015bciele Rzymskim inne \u201ewielkie gwiazdy zasz\u0142y\u201d. Chodzi tu zapewne o Piotra i Paw\u0142a, o kt\u00f3rych jak wspomniano powy\u017cej m\u00f3wi bezpo\u015brednio Sokrates.<\/span>
\nOto s\u0142owa Euzebiusza relacjonuj\u0105cego opowiadanie Polikratesa:<\/span>
\n\u201eOpisali\u015bmy ju\u017c wy\u017cej czas i rodzaj \u015bmierci Paw\u0142a i Piotra, oraz miejsce, gdzie po ich zej\u015bciu zw\u0142oki ich pochowano (…) \u2018Albowiem i w Azji wielkie pozachodzi\u0142y gwiazdy\u2019 [Jan, Filip]\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d III:31,1-3).<\/span>
\nFirmilian (\u2020268), przeciwnik papie\u017ca, cho\u0107 nie zgadza si\u0119 z tym, to jednak m\u00f3wi, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski powo\u0142uje si\u0119 na aposto\u0142\u00f3w w sprawie niedzielnej Paschy:<\/span>
\n\u201eCi za\u015b, w Rzymie, nie wszystko przestrzegaj\u0105, co od pocz\u0105tku by\u0142o przekazane. A \u017ce daremnie powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na powag\u0119 aposto\u0142\u00f3w, to mo\u017cna pozna\u0107 z tego, \u017ce tak co do \u015bwi\u0119cenia dni Paschy, jak i do wielu innych tajemnic bo\u017cych istniej\u0105 u nich pewne r\u00f3\u017cnice i nie zachowuj\u0105 wszystkiego, jak zachowuje si\u0119 w Jerozolimie\u201d (\u201eList\u201d 75:6).<\/span>
\nCiekawe, \u017ce obchodz\u0105cy 14 nisan w pierwszych wiekach nie postawili Ko\u015bcio\u0142owi zarzutu, \u017ce obchodzenie niedzielnego \u015bwi\u0119ta Zmartwychwstania Chrystusa jest wymys\u0142em p\u00f3\u017aniejszym ni\u017c ich obchodzenie pami\u0105tki \u015bmierci Jezusa.<\/span>
\nNasuwa si\u0119 te\u017c pytanie, jak pogodzi\u0107 biblijnie obchodzenie Paschy w dw\u00f3ch terminach (14 nisan i w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po 14 nisan), skoro obie tradycje s\u0105 apostolskie?<\/span>
\nOdpowiedzi udziela nam R. Cantalamessa OFM, kt\u00f3ry pisze:<\/span>
\n\u201eA jakie s\u0105 pocz\u0105tki Paschy niedzielnej? (…) Jednym z najwi\u0119kszych krok\u00f3w naprz\u00f3d, w naszej znajomo\u015bci judaizmu wsp\u00f3\u0142czesnego Chrystusowi, kt\u00f3ry dokona\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki odkryciom w Qumran, jest poznanie antycznego kalendarza kap\u0142a\u0144skiego, u\u017cywanego przez esse\u0144czyk\u00f3w i inne grupy, kt\u00f3re od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 od oficjalnego judaizmu. Wed\u0142ug tego kalendarza, poszczeg\u00f3lne \u015bwi\u0119ta roku przypada\u0142y w sta\u0142y dzie\u0144 tygodnia, a nie sta\u0142y dzie\u0144 miesi\u0105ca, jak to ma miejsce w kalendarzu ksi\u0119\u017cycowym u\u017cywanym oficjalnie w \u015bwi\u0105tyni. (…) W starym kalendarzu z Qumran \u2018pierwszy dzie\u0144 po szabacie\u2019 w tygodniu \u015bwi\u0105t Paschy by\u0142 dniem bardzo wa\u017cnego \u015bwi\u0119ta, by\u0142 to mianowicie pocz\u0105tek dnia Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy oraz \u015bwi\u0119ta pierwocin. Ksi\u0119ga Kap\u0142a\u0144ska postanawia\u0142a:\u00a0Odliczycie sobie od dnia po szabacie, od dnia, w kt\u00f3rym przyniesiecie snopy do wykonania nimi gestu ko\u0142ysania, siedem tygodni pe\u0142nych<\/em>\u00a0(Kp\u0142 23,15). Co sk\u0142ania do powi\u0105zania tego dnia z niedziel\u0105 Paschy chrze\u015bcija\u0144skiej? Zgodnie z kalendarzem saduceusz\u00f3w, Samarytan oraz esse\u0144czyk\u00f3w z Qumran, tzn. przedstawicieli judaizmu dysydenckiego, ten\u017ce \u2018pierwszy dzie\u0144 po szabacie\u2019 to nie jest dzie\u0144 po \u015bwi\u0119cie Paschy (czyli 16. Nisan), ale jest to sta\u0142y dzie\u0144 tygodnia, a dok\u0142adnie dzie\u0144 rozpoczynaj\u0105cy tydzie\u0144 nast\u0119puj\u0105cy po dniu Paschy; innymi s\u0142owy\u00a0niedziela najbli\u017csza zmartwychwstaniu<\/em>, zdaniem \u015bw. Marka\u00a0una sabbatorum<\/em>\u00a0(Mk 16,2). Tu w\u0142a\u015bnie odnajdujemy wie\u017a istniej\u0105c\u0105 pomi\u0119dzy dniem zmartwychwstania a \u015bwi\u0119tem ofiarowania pierwocin ze zbior\u00f3w, w kt\u00f3rej dopatrujemy si\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 symboliki Chrystusa\u00a0primitiae dormientium<\/em>, tzn. pierwszego spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy powstali ze \u015bmierci, tematyki tak drogiej \u015bw. Paw\u0142owi (1Kor 15,20.23)\u201d (\u201ePascha naszego Pana\u201d Krak\u00f3w 1998, s. 121-2).<\/span><\/span>
\nW najwi\u0119kszym skr\u00f3cie wygl\u0105da to nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\nStary Testament, kt\u00f3ry zapowiada\u0142 przysz\u0142e zdarzenia, ukaza\u0142 nam nasz\u0105 Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105 jako Dzie\u0144 Pierwocin (pierwszych plon\u00f3w zbo\u017ca) w Izraelu (Kp\u0142 23:10n.). \u015awi\u0119to to przypada\u0142o na 50 dni przed Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnic\u0105 tzn. Zielonymi \u015awi\u0105tkami (Kp\u0142 23:15n.), ale zaraz po \u015bwi\u0119cie Paschy (Kp\u0142 23:5). By\u0142a to niedziela (\u201ew nast\u0119pnym dniu po szabacie\u201d Kp\u0142 23:11). W Nowym Testamencie \u201epierwocinami\u201d (1Kor 15:20, 23 BT-przypis) i \u201eziarnem\u201d (J 12:24, \u0141k 8:11) nazwany jest Jezus, kt\u00f3ry zmartwychwsta\u0142 w to \u015bwi\u0119to Izraela. W tym dniu \u015bwi\u0105tecznym, jak w ka\u017cdym innym, nale\u017ca\u0142o si\u0119 radowa\u0107 (por. Ps 118:22nn.). Chrze\u015bcijanie wi\u0119c po zmartwychwstaniu Chrystusa nadali temu \u015bwi\u0119tu now\u0105 tre\u015b\u0107 stosuj\u0105c si\u0119 do s\u0142\u00f3w, \u017ce jest \u201eto ustawa wieczysta\u201d Kp\u0142 23:14. Z tego wida\u0107, \u017ce \u015bwi\u0119to nasze (Niedziela Wielkanocna) ma biblijne pochodzenie, a nie poga\u0144skie, jak wydaje si\u0119 niekt\u00f3rym sabatarianom.<\/span>
\nOto za\u015b \u015bwiadectwo z pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, dotycz\u0105ce cotygodniowej niedzieli. Charakterystyczne dla poni\u017cszych zda\u0144 Tertuliana (ur. 155) jest to, \u017ce w sprawie zebra\u0144 niedzielnych chrze\u015bcijan odwo\u0142uje si\u0119 on do praktyki Aposto\u0142\u00f3w! Pisze on:<\/span>
\n\u201eAle – powiesz – jak b\u0119dziemy mogli si\u0119 zebra\u0107, w jaki spos\u00f3b sprawowa\u0107 niedzieln\u0105 uroczysto\u015b\u0107? Oczywi\u015bcie tak, jak Aposto\u0142owie, ubezpieczeni wiar\u0105, a nie pieni\u0119dzmi. (…) Wreszcie, je\u017celi nie mo\u017cesz urz\u0105dzi\u0107 zebrania za dnia, masz noc [por. Dz 20:7n.]; \u015bwiat\u0142o Chrystusa j\u0105 rozja\u015bnia. Czy nie mo\u017cesz tworzy\u0107 ma\u0142ych grup, je\u015bli przecie\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ju\u017c tam, gdzie jest trzech? Lepiej, \u017ceby\u015b nie widzia\u0142 tych twoich t\u0142um\u00f3w, ni\u017c mia\u0142by\u015b si\u0119 zaprzeda\u0107 w niewol\u0119\u201d (\u201eO ucieczce w czasie prze\u015bladowania\u201d 14:1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 112).<\/span>
\nPrzy tak wielkiej wiedzy chrze\u015bcijan o s\u0142o\u0144cu (patrz poni\u017cej rozdzia\u0142 13 i 14), gdyby oni wcze\u015bniej w Rzymie obchodzili szabat i chcieli go \u201ezamieni\u0107\u201d na inny dzie\u0144, to pr\u0119dzej by przyj\u0119li pi\u0105tek, dzie\u0144 \u015bmierci Chrystusa i stworzenia cz\u0142owieka, a nie niedziel\u0119, kt\u00f3ra by im poga\u0144stwo przypomina\u0142a. Wida\u0107, \u017ce niedziela wcale nie kojarzy\u0142a im si\u0119 ze s\u0142o\u0144cem, kt\u00f3re krytykowali i od kt\u00f3rego odcinali si\u0119, ale zapewne ze zmartwychwstaniem Jezusa, kt\u00f3re by\u0142o im znane od I wieku.<\/span>
\nSkoro chrze\u015bcijanie w Rzymie, wed\u0142ug Bacchiocchiego, wcze\u015bniej \u015bwi\u0119cili szabat to dlaczego odrzucili go, skoro by\u0142 on odpowiednikiem dnia Saturna, bardzo wa\u017cnego u pogan (np. Saturnalia). Czy nie pro\u015bciej by by\u0142o przemianowa\u0107 szabat w dzie\u0144 Saturna ni\u017c zmienia\u0107 dzie\u0144 kultu?<\/span>
\nCi\u015bnie si\u0119 te\u017c pytanie. Czemu sabatarianie nie obchodz\u0105 14 nisan, skoro wysuwaj\u0105 ten dzie\u0144 przeciw katolikom, przeciwstawiaj\u0105c go Niedzieli Wielkanocnej (np. \u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d Z. \u0141yko, W-wa 1989, s. 193; \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 216-226)? Wypada\u0142oby by\u0107 konsekwentnym i albo przyjmowa\u0107 szabat i 14 nisan od judeochrze\u015bcijan, skoro sugeruje si\u0119 p\u00f3\u017aniej odst\u0119pstwo chrze\u015bcijanom od tych \u015bwi\u0105tecznych dni, albo nie przyjmowa\u0107 obu tych dni. Sabatarianie za\u015b wybi\u00f3rczo tylko szabat przyj\u0119li.<\/span>
\nCiekawe, \u017ce o ile w Rzymie Bacchiocchi (rozdzia\u0142 \u201eWczesne zr\u00f3\u017cnicowanie pomi\u0119dzy \u017bydami a chrze\u015bcijanami\u201d) uznaje, \u017ce ju\u017c w I wieku (!) chrze\u015bcijanom zale\u017ca\u0142o aby odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od \u017byd\u00f3w (s. 184), to co do Jerozolimy ma on odmienne zdanie. Dziwne te\u017c czemu, pomimo tego wczesnego odr\u00f3\u017cnienia chrze\u015bcijan od \u017byd\u00f3w (od lat 60-tych), niedziel\u0119 dopiero w II wieku umieszcza on w Rzymie. Wida\u0107 tu zapewne jakie\u015b niekonsekwencje naszego uczonego adwentysty, albo dopasowywanie fakt\u00f3w do swych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczna\u2019 wypowied\u017a Bacchiocchiego, kt\u00f3r\u0105 dobrze by by\u0142o aby ka\u017cdy sabatarianin zapami\u0119ta\u0142:<\/span>
\n\u201eWarto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce podobnie jak sabat sta\u0142 si\u0119 dla Izraelit\u00f3w cotygodniowym przed\u0142u\u017ceniem dorocznej Paschy, tak niedziela sta\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej dla wielu chrze\u015bcijan cotygodniowym upami\u0119tnieniem dorocznej niedzieli Wielkanocnej\u201d (s. 26).<\/span>
\nAntyjudaizm II wieku przyczyn\u0105 wprowadzenia niedzieli?<\/strong><\/span>
\n12)<\/strong>\u00a0J. Salij OP o pogl\u0105dach Bacchiocchiego na temat antyjudaizmu napisa\u0142:<\/span><\/span>
\n\u201eJego zdaniem, fakt, \u017ce Chrystus zmartwychwsta\u0142 w\u0142a\u015bnie w niedziel\u0119, niewiele si\u0119 do tego przyczyni\u0142, gdy\u017c zmiana \u015bwi\u0119tego dnia nast\u0105pi\u0142a g\u0142\u00f3wnie pod wp\u0142ywem narastaj\u0105cego konfliktu z judaizmem i z ch\u0119ci m\u0142odego Ko\u015bcio\u0142a, aby nie by\u0107 uwa\u017canym przez ludzi z zewn\u0105trz za jedn\u0105 z jego ga\u0142\u0119zi\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 228).<\/span>
\nZ ca\u0142\u0105 moc\u0105 Bacchiocchi stara si\u0119 uzasadni\u0107, \u017ce antyjudaizm poga\u0144ski I wieku i chrze\u015bcija\u0144ski, kt\u00f3ry uaktywni\u0142 si\u0119 wed\u0142ug niego szczeg\u00f3lnie w II wieku (pod wp\u0142ywem poga\u0144skiego), jest jedn\u0105 z przyczyn odrzucenia soboty i przyj\u0119cia niedzieli w Rzymie w drugim stuleciu (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 183-202, 233-57). Natomiast polski adwentysta Z. \u0141yko antyjudaizm poga\u0144ski datuje na II wiek (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 210).<\/span>
\nNie b\u0119dziemy tu rozpatrywa\u0107 kwestii antyjudaizmu poga\u0144skiego, bo wydaje si\u0119 nieprawdopodobne by poga\u0144ska nienawi\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w sprawi\u0142a, \u017ce chrze\u015bcijanie w Rzymie zmienili z tego powodu \u017cydowski szabat na niedziel\u0119 (dlaczego nie mieliby z tego powodu wyprze\u0107 si\u0119 Chrystusa pochodz\u0105cego wed\u0142ug cia\u0142a z \u017byd\u00f3w?). Bacchiocchi nie wykaza\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski \u015bwi\u0119ci\u0142 szabat, wi\u0119c jakby on m\u00f3g\u0142 rezygnowa\u0107 z niego na rzecz niedzieli?<\/span>
\nDziwne s\u0105 dywagacje Bacchiocchiego. Chrze\u015bcijanie nie do\u015b\u0107, \u017ce mieli na z\u0142o\u015b\u0107 \u017bydom i ze \u201estrachu\u201d przed poganami wyprze\u0107 si\u0119 szabatu, to jeszcze mieliby si\u0119 chcie\u0107 przypodoba\u0107 tym poganom przyjmuj\u0105c ich dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca!<\/span>
\nNajstarsze za\u015b \u015bwiadectwa rzymskie o niedzieli jakie posiadamy pochodz\u0105 od Justyna M\u0119czennika (ur. 100), ale on nie m\u00f3wi ani o wprowadzeniu niedzieli (ale o jej istnieniu!), ani o zast\u0105pieniu soboty niedziel\u0105 (ale krytykuje \u017cydowski szabat).<\/span>
\nJe\u015bli natomiast chodzi o antyjudaizm chrze\u015bcija\u0144ski to:<\/span>
\nPo pierwsze, antyjudaizm ten pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan ju\u017c w I wieku, za \u017cycia \u015bw. Jana i jest on jakby odpowiedzi\u0105 na antychrze\u015bcija\u0144skie postawy \u017byd\u00f3w, o kt\u00f3rych Ewangelia Jana m\u00f3wi, \u017ce za wiar\u0119 w Jezusa zacz\u0119li wyklucza\u0107 z synagog (J 9:22, 12:42, 16:2).<\/span>
\nKomentarz KUL do Ewangelii Jana omawiaj\u0105c na stronach 48-49 kwesti\u0119 antyjudaizmu mi\u0119dzy innymi podaje:<\/span>
\n\u201eakcenty antyjudaistyczne wydaj\u0105 si\u0119 w czwartej Ewangelii szczeg\u00f3lnie silne, a wiele nawet nowszych prac m\u00f3wi o jej \u2018antysemity\u017amie\u2019.\u201d (\u201eEwangelia wed\u0142ug \u015bw. Jana. Wst\u0119p – Przek\u0142ad z Orygina\u0142u – Komentarz\u201d Ks. L. Stachowiak, Pozna\u0144-Warszawa 1975, s. 48).<\/span>
\nTakim np. faktem potwierdzaj\u0105cym antyjudaistyczne nastawienie pod koniec I wieku jest u\u017cywanie przez Jana dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych okre\u015ble\u0144 wobec przedstawicieli judaizmu. S\u0105 to s\u0142owa: \u017bydzi i Izraelici. Gdy m\u00f3wi on o dobrych, u\u017cywa terminu \u201eIzraelita\u201d (J 1:47, 31, 49, 3:10), gdy za\u015b o z\u0142ych, nazywa ich \u201e\u017bydami\u201d (J 5:16, 18, 6:41 itd.). Nawet okre\u015blenia \u201eKr\u00f3l Izraelski\u201d (J 1:49, 12:13) i \u201eKr\u00f3l \u017bydowski\u201d (J 19:19, 21) wpisuj\u0105 si\u0119 w ten podzia\u0142 i ukazuj\u0105 odmienna postaw\u0119 r\u00f3\u017cnych os\u00f3b wobec Jezusa. Ciekawe, \u017ce pozostali ewangeli\u015bci prawie nie u\u017cywaj\u0105 s\u0142owa \u201e\u017bydzi\u201d, a jedynie faryzeusze. Wi\u0119cej o antyjudaizmie, a raczej antyfaryzeizmie patrz \u201eAntyjudaizm a Ewangelia wed\u0142ug \u015bw. Jana\u201d M. S. Wr\u00f3bel, Lublin 2005.<\/span>
\nPo drugie, je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce antyjudaizm pojawi\u0142 si\u0119 ju\u017c w I wieku, to nie by\u0142 on zapewne tak szybko powodem do usuni\u0119cia soboty, ale raczej fakt zmartwychwstania Jezusa sk\u0142ania\u0142 do przyj\u0119cia wtedy \u201edodatkowo\u201d niedzieli. Bo przecie\u017c chrze\u015bcijanie tamtego czasu mogli, pr\u00f3cz swej obecno\u015bci w synagodze (dop\u00f3ki ich nie wykluczyli), zbiera\u0107 si\u0119 te\u017c w swoim gronie, jak to opisano w J 20:19 i 26.<\/span>
\nNiekt\u00f3rzy znawcy tej problematyki widz\u0105 tak\u0105 sytuacj\u0119 w Dz 20:7 i pr\u00f3buj\u0105 wykaza\u0107, \u017ce przez u\u017cycie okre\u015blenia \u201epierwszego dnia po szabacie\u201d potwierdzono tak wcze\u015bniejsze spotkanie sobotnie jak i p\u00f3\u017aniejsze po nim nast\u0119puj\u0105ce niedzielne.<\/span>
\nTak\u0105 my\u015bl tak\u017ce przedstawi\u0142 Bacchiocchi:<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce okre\u015blenie \u2018\u00f3smy dzie\u0144\u2019, wymy\u015blone bardzo wcze\u015bnie przez chrze\u015bcijan, wyra\u017ca w pewnym stopniu i sam\u00a0spos\u00f3b<\/em>\u00a0i sam\u0105\u00a0genez\u0119<\/em>\u00a0powstania instytucji niedzieli. Sugeruje ono, \u017ce \u015bwi\u0119to niedzielne powsta\u0142o prawdopodobnie \u2018jako przed\u0142u\u017cenie sabatu\u2019, obchodzone pocz\u0105tkowo w sobot\u0119 wieczorem. P\u00f3\u017aniej, w miar\u0119 pojawienia [si\u0119] konieczno\u015bci odr\u00f3\u017cnienia si\u0119 chrze\u015bcijan od \u017byd\u00f3w, \u015bwi\u0119to to zosta\u0142o najwidoczniej przeniesione z soboty wieczorem na niedziel\u0119 rano\u201d (s. 326).<\/span><\/span>
\nJ. Salij OP w tej sprawie o Bacchiocchim i o takiej postawie chrze\u015bcijan jerozolimskich napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eAutor [Bacchiocchi] wyra\u017anie potrafi to zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pierwsi chrze\u015bcijanie nie byli lud\u017ami znik\u0105d, ale wyrastali z biblijnego judaizmu, za\u015b \u015bwiadomo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska nie spad\u0142a na nich w okamgnieniu, ale krystalizowa\u0142a si\u0119 powoli i nie bez opor\u00f3w. \u2018Pierwsi \u017cydowscy konwertyci – pisze Bacchiocchi – traktowali przyj\u0119cie Chrystusa nie jako zburzenie ram ich przekona\u0144 religijnych, ale jako wype\u0142nienie mesja\u0144skich oczekiwa\u0144, kt\u00f3re wzbogaca\u0142y \u017cycie religijne nowymi warto\u015bciami. Proces od\u0142\u0105czenia cienia od rzeczywisto\u015bci, tego, co przemija, od tego, co trwa\u0142e, przebiega\u0142 stopniowo i nie dokonywa\u0142 si\u0119 bez trudno\u015bci ani bez jakichkolwiek opor\u00f3w\u2019 (s. 164). Rzecz jasna, autor nie powie ju\u017c (bo jest przecie\u017c adwentyst\u0105), \u017ce chrze\u015bcijanie jerozolimscy pocz\u0105tkowo zachowywali szabat na tej samej zasadzie, na jakiej przestrzegali jeszcze jaki\u015b czas obrzezania oraz rozr\u00f3\u017cniali pokarmy czyste i nieczyste\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 231).<\/span>
\nZ czasem jednak, zapewne pod koniec I wieku, niedziela upowszechni\u0142a si\u0119 do takiego stopnia, \u017ce nazwana zosta\u0142a \u201eDniem Pa\u0144skim\u201d (Ap 1:10), natomiast szabat traci\u0142 na znaczeniu. Antyjudaizm II wieku, o kt\u00f3rym pisze Bacchiocchi, jedynie to umocni\u0142, a nie wprowadzi\u0142.<\/span>
\nBacchiocchi taktycznie te\u017c przeni\u00f3s\u0142 konflikt mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami a \u017bydami z Jerozolimy do Rzymu, a przecie\u017c sam wspomina, \u017ce ju\u017c po 80 roku w synagogach palesty\u0144skich do modlitwy do\u0142\u0105czano z\u0142orzeczenia przeciw chrze\u015bcijanom (patrz powy\u017cej pkt 10), a wi\u0119c ju\u017c wtedy rozd\u017awi\u0119k by\u0142 du\u017cy i wystarczaj\u0105cy by istnia\u0142a \u201einstytucja\u201d niedziela.<\/span>
\nKolejny \u015bwiadkiem istniej\u0105cego antyjudaizmu w I wieku, jako odpowiedzi na postawy antychrze\u015bcija\u0144skie ze strony \u017byd\u00f3w, mo\u017ce by\u0107 (je\u015bli pochodzi z lat 90-100) pismo \u201eDidache\u201d. Bacchiocchi, zapewne ze wzgl\u0119d\u00f3w taktycznych, nie wypowiada si\u0119 jak\u0105 przyjmuje dat\u0119 dla powstania tego dzie\u0142a, ale wspomina, \u017ce inni datuj\u0105 je na lata 60-150, a niekt\u00f3rzy na \u201ekr\u00f3tko po roku 150\u201d (s. 132). Ono to zawiera takie np. s\u0142owa:<\/span>
\n\u201eNie zachowujcie postu w tym samym czasie, co ob\u0142udnicy. Oni bowiem poszcz\u0105 w poniedzia\u0142ek i czwartek, wy natomiast po\u015b\u0107cie w \u015brod\u0119 i pi\u0105tek. Ani nie m\u00f3dlcie si\u0119 jak ob\u0142udnicy, lecz jak poleci\u0142 Pan w swojej Ewangelii, tak si\u0119 m\u00f3dlcie: [dalej tre\u015b\u0107 \u2018Ojcze nasz\u2019]\u201d (\u201eDidache\u201d 8:1).<\/span>
\nDalej pismo to m\u00f3wi ju\u017c o niedzieli:<\/span>
\n\u201eW dniu Pana, w niedziel\u0119, gromad\u017acie si\u0119 razem, by \u0142ama\u0107 chleb i sk\u0142ada\u0107 dzi\u0119kczynienie, a wyznawajcie ponadto wasze grzechy, aby ofiara wasza by\u0142a czysta\u201d (14:1). Patrz powy\u017cej pkt 5.<\/span>
\nJak z powy\u017cszego wida\u0107 antyjudaizm m\u00f3g\u0142 by\u0107 najwy\u017cej jedn\u0105 z przyczyn zaprzestania obchodzenia soboty w niekt\u00f3rych regionach \u015bwiata i umocnienia si\u0119 \u015bwi\u0119cenia niedzieli ju\u017c w I wieku. Jednak jak pokazano w punkcie 18, zmartwychwstanie Chrystusa by\u0142o najwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0105 chrze\u015bcijan, a nie antyjudaizm.<\/span>
\nKult Mitry wed\u0142ug pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich<\/strong><\/span>
\n13)<\/strong>\u00a0Bacchiocchi sugeruje, \u017ce mitraizm I i II wieku m\u00f3g\u0142 mie\u0107 wp\u0142yw na chrze\u015bcijan, czego skutkiem by\u0142o przyj\u0119cie w pierwszej po\u0142owie II wieku niedzieli na ich dzie\u0144 kultu (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 264). O ile Bacchiocchi tylko \u2018sugeruje\u2019, to polski adwentysta Z. \u0141yko wr\u0119cz stwierdza:<\/span><\/span>
\n\u201eKult Mitry wywar\u0142 olbrzymi wp\u0142yw na obrz\u0119dowo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Najpowa\u017cniej uzewn\u0119trzni\u0142o si\u0119 to w kulcie niedzieli, a nawet w jej nazwie jako \u2018dniu Pa\u0144skim\u2019.\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 211).<\/span>
\nNa pocz\u0105tek kilka s\u0142\u00f3w o tej religii perskiej przyniesionej do Rzymu przez legiony.<\/span>
\n\u201eMitra by\u0142 pocz\u0105tkowo por\u0119czycielem wierno\u015bci i sk\u0142adanych przysi\u0105g. P\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 zwiastunem i bogiem \u015bwiat\u0142a. Przypisywano mu zreszt\u0105 i szereg innych jeszcze funkcji: by\u0142 uwa\u017cany nawet za s\u0119dziego umar\u0142ych, karz\u0105cego nieszczero\u015b\u0107 i k\u0142amstwo. Najbardziej wszak\u017ce jest on znany jako b\u00f3g wojny. W tym charakterze pozna\u0142y go rzymskie legiony przebywaj\u0105ce na Wschodzie, i kult jego roznios\u0142y szeroko po \u00f3wczesnym \u015bwiecie. Mitra, b\u00f3g \u015bwiat\u0142a i wojny, dzi\u0119ki legioni\u015bcie rzymskiemu dociera\u0142 wsz\u0119dzie, gdzie tylko zjawia\u0142y si\u0119 or\u0142y rzymskie, jako legion\u00f3w towarzysz i obro\u0144ca. Mitra znaczy \u2018ugoda\u2019, tak \u017ce ju\u017c w samej nazwie podkre\u015blony jest charakter tego b\u00f3stwa. W hymnach\u00a0Rig-Wedy<\/em>\u00a0rola jego jest raczej drugorz\u0119dna. Wydaje si\u0119, \u017ce patronowa\u0142 on wszelkim kontraktom i by\u0142 m\u015bcicielem ich niedotrzymywania. W niekt\u00f3rych traktatach pokojowych nawet poza granicami wzywany jest na por\u0119czyciela. Jest bogiem \u015bwiat\u0142a i jasno\u015bci dnia, co nie znaczy, \u017ce by\u0142 \u2018bogiem s\u0142o\u0144ca\u2019 w sensie semickiego Szamasza. I je\u017celi p\u00f3\u017aniej Rzymianie uwa\u017cali go za\u00a0Sol Invincibilis<\/em>\u00a0– to jest to ju\u017c ewolucja dalsza, poza granicami Iranu. Jako b\u00f3g wojny s\u0142awiony jest przez hymny w\u00a0Khorta Awesta<\/em>. Legiony rzymskie uchwyci\u0142y g\u0142\u00f3wnie ten jego rys i im to zawdzi\u0119cza Mitra sw\u0105 p\u00f3\u017aniejsz\u0105 popularno\u015b\u0107. Na pomnikach archeologicznych widzimy go w czapce frygijskiej zabijaj\u0105cego no\u017cem le\u017c\u0105cego u jego st\u00f3p byka. Ta symbolika jest pe\u0142na wyrazu, je\u015bli si\u0119 zwr\u00f3ci uwag\u0119, \u017ce z wn\u0119trza zabitego zwierz\u0119cia wyszed\u0142 \u015bwiat ro\u015blinny i zwierz\u0119cy, tak \u017ce Mitra dokonywa ofiary w roli Demiurgosa. Ma to r\u00f3wnie\u017c i odcie\u0144 soteriologiczny, bo sp\u0142ywaj\u0105cej krwi przypisywano moc oczyszczaj\u0105c\u0105. St\u0105d tzw.\u00a0taurobolium<\/em>, tj. poddawanie inicjowanego w\u00a0mysteria mithraica<\/em>\u00a0ablucji w krwi sp\u0142ywaj\u0105cej z zabitego zwierz\u0119cia. Wszystkie powy\u017csze funkcje: boga przymierza i kontraktu, boga \u015bwiat\u0142a i jasno\u015bci dnia, boga wojny i Demiurgosa, sprawi\u0142y, \u017ce Mitra, i to pomimo wyra\u017anej niech\u0119ci Zaratustry, przetrwa\u0142 w religii ludowej, aby w czasach p\u00f3\u017aniejszych rozpocz\u0105\u0107 sw\u00f3j poch\u00f3d po Imperium Rzymskim. Jeszcze Julian Apostata (331-363) szuka\u0107 b\u0119dzie w mitrai\u017amie przeciwwagi dla wp\u0142yw\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich i or\u0119\u017ca w swej nieub\u0142aganej z nim walce. P\u00f3\u017aniejsze dzieje religii ira\u0144skiej nie odznaczaj\u0105 si\u0119 ju\u017c niczym szczeg\u00f3lnym\u201d (\u201eReligie Wschodu\u201d Ks. E. D\u0105browski, Pozna\u0144-Warszawa-Lublin 1962, s. 206-7).<\/span><\/span>
\nPisma wczesnochrze\u015bcija\u0144skie wbrew twierdzeniom adwentyst\u00f3w odcinaj\u0105 si\u0119 od mitraizmu i atakuj\u0105 go za przejmowanie niekt\u00f3rych chrze\u015bcija\u0144skich zwyczaj\u00f3w (chodzi o odmian\u0119 rzymsk\u0105 mitraizmu, a nie ira\u0144sk\u0105). Synkretyzm religijny w tym czasie dotyka\u0142 wszystkie religie poga\u0144skie, a wi\u0119c i mitraizm. Rzymskie odmiany wielu kult\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od pierwotnych ich wierze\u0144 (dzi\u015b te\u017c np. zachodni ruch Hare Kryszna w du\u017cym stopniu r\u00f3\u017cni si\u0119 indyjskiego Wisznuizmu). Nieprawdopodobne jest wi\u0119c aby chrze\u015bcijanie korzystali z dorobku \u201epodobnej\u201d w pewnych elementach religii, kt\u00f3ra istnia\u0142a te\u017c Rzymie, w tym samym czasie.<\/span>
\nOto opinie pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich o mitrai\u017amie i Mitrze:<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik (ur. 100) – \u201eJezus wzi\u0105\u0142 chleb, dzi\u0119ki sk\u0142ada\u0142 i m\u00f3wi\u0142: \u2018To czy\u0144cie na pami\u0105tk\u0119 Moj\u0105. To jest Cia\u0142o moje\u2019 [\u0141k 22:19-20]. I podobnie wzi\u0105\u0142 kielich, dzi\u0119ki sk\u0142ada\u0142 i m\u00f3wi\u0142: \u2018To jest Krew Moja\u2019 [Mt 26:28]. I rozdawa\u0142 im tylko samym. I to z\u0142e demony podrobi\u0142y w Mitry misteriach, kt\u00f3re wed\u0142ug ich podania, w\u0142a\u015bnie tak si\u0119 odbywa\u0107 maj\u0105. Ot\u00f3\u017c przy obrz\u0119dach wtajemniczania stawia si\u0119 chleb i kielich z wod\u0105, a potem wymawia si\u0119 s\u0142owa, kt\u00f3re znacie, albo si\u0119 o nich dowiedzie\u0107 mo\u017cecie\u201d (\u201eApologia\u201d I:66,3-4).<\/span>
\nWydaje si\u0119, \u017ce i dalsze s\u0142owa o niedzieli s\u0105 kontynuacj\u0105 \u2018polemiki\u2019 z mitraizmem, bowiem opisuj\u0105 Eucharysti\u0119, o kt\u00f3rej mowa by\u0142a i wcze\u015bniej:<\/span>
\n\u201eW dniu za\u015b, zwanym Dniem S\u0142o\u0144ca odbywa si\u0119 zebranie w jednym miejscu wszystkich razem, i z miast i ze wsi. (…) gdy modlitwa si\u0119 sko\u0144czy, przynosz\u0105 chleb oraz wino i wod\u0119, a prze\u0142o\u017cony zanosi modlitw\u0119 a tak\u017ce dzi\u0119kczynienie. (..) Zgromadzenia za\u015b nasze dlatego odbywaj\u0105 si\u0119 w Dniu S\u0142o\u0144ca, poniewa\u017c to pierwszy dzie\u0144, w kt\u00f3rym B\u00f3g przetworzy\u0142 ciemno\u015bci oraz materi\u0119 i \u015bwiat uczyni\u0142, poniewa\u017c i Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, tego samego dnia zmartwychpowsta\u0142\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,3-7).<\/span>
\n\u201eA dalej, gdy ci, co sprawuj\u0105 Mitry misteria, powiadaj\u0105, \u017ce Mitra si\u0119 narodzi\u0142 z kamienia, jako \u017ce jaskini\u0105 nazywaj\u0105 owo miejsce, gdzie udzielaj\u0105 wtajemniczenia wiernym jego, czy mia\u0142bym nie wiedzie\u0107, \u017ce to na\u015bladownictwo owego s\u0142owa Danielowego: \u2018Kamie\u0144 bez pomocy r\u0105k ludzkich odci\u0119to z g\u00f3ry wielkiej\u2019 [Dn 2:34]\u2019, \u017ce to r\u00f3wnie\u017c na\u015bladowanie wyra\u017cenia Izajasza [Iz 33:16], kt\u00f3rego zreszt\u0105 wszystkie s\u0142owa na\u015bladowa\u0107 usi\u0142owano? Sztuk\u0119 sw\u0105 bowiem wysilili, by zagarn\u0105\u0107 dla siebie s\u0142owa, dotycz\u0105ce \u017cycia sprawiedliwego\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d I:70,1).<\/span>
\n\u201eTymczasem Dzieci\u0119 narodzi\u0142o si\u0119 w Betlejem. Poniewa\u017c J\u00f3zef w owej miejscowo\u015bci nie znalaz\u0142 \u017cadnego schroniska, stan\u0105\u0142 w jaskini, znajduj\u0105cej si\u0119 tu\u017c w pobli\u017cu miasteczka. (…) Powt\u00f3rzy\u0142em wi\u0119c wy\u017cej wypisany urywek z Izajasza [Iz 33:13-19] i powiedzia\u0142em, \u017ce to dla tych w\u0142a\u015bnie s\u0142\u00f3w ci, co sprawuj\u0105 Mitry misteria, za podpuszczeniem diabelskim g\u0142osz\u0105, i\u017c wtajemniczenia udzielaj\u0105 w miejscu, kt\u00f3re nazywaj\u0105 jaskini\u0105\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:78,5-6).<\/span>
\nJak widzimy, Justyn tu m\u00f3wi, \u017ce niekt\u00f3re elementy w kulcie Mitry s\u0105 imitacj\u0105 Eucharystii czy na\u015bladownictwem epizod\u00f3w z \u017cycia Jezusa. Mo\u017ce i mia\u0142 te\u017c analogicznie na my\u015bli niedziel\u0119, kt\u00f3ra wed\u0142ug tego przekazu mog\u0142a by\u0107 przez mitarist\u00f3w przej\u0119ta od chrze\u015bcijan.<\/span>
\nTertulian (ur. 155) w swym pi\u015bmie przedstawia imitacj\u0119 chrztu w wykonaniu mitraist\u00f3w:<\/span>
\n\u201eAle nawet poganie, nie rozumiej\u0105c zupe\u0142nie duchowych rzeczywisto\u015bci, przypisuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 moc skuteczn\u0105 swoim bo\u017ckom. Ok\u0142amuj\u0105 si\u0119 jednak bezp\u0142odnymi wodami. Obmycie bowiem jest rytem wprowadzaj\u0105cym w niekt\u00f3re religie, jak np. Izydy, czy Mitrasa [Mitry]. Nawet samych bog\u00f3w ustanawiaj\u0105 podczas rytualnych obmy\u0107. (…) uczestnicy zanurzaj\u0105c si\u0119 w wodzie, odradzaj\u0105 si\u0119 i odzyskuj\u0105 bezkarno\u015b\u0107 po dokonanych krzywoprzysi\u0119stwach. R\u00f3wnie\u017c nasi przodkowie wod\u0105 oczyszczaj\u0105c\u0105 udzielali mordercom rozgrzeszenia\u201d (\u201eO chrzcie\u201d 5).<\/span>
\n\u201ePowstaje jednak pytanie: pod czyim kierunkiem rodzi si\u0119 fa\u0142szywa interpretacja tych cz\u0119\u015bci Pisma \u015bw., kt\u00f3re przyczyniaj\u0105 si\u0119 do powstania herezji? Oczywi\u015bcie, \u017ce jest to sprawa diab\u0142a. Jemu w\u0142a\u015bnie zale\u017cy na obalaniu prawdy. On nawet boskie sakramenty na\u015bladuje w obrz\u0119dach poga\u0144skich. On przecie\u017c chrzci tych, kt\u00f3rzy wierz\u0105 w niego i do niego nale\u017c\u0105; przyrzeka uwolnienie od grzech\u00f3w przez chrzest, a nadto, o ile dobrze pami\u0119tam, Mitras [Mitra] na czo\u0142ach \u017co\u0142nierzy wyciska znak przynale\u017cno\u015bci do siebie. Sk\u0142ada si\u0119 te\u017c u niego ofiar\u0119 z chleba; obchodzi si\u0119 uroczysto\u015bci zmartwychwstania, a pod mieczem zdobywa si\u0119 wieniec chwa\u0142y. Wi\u0119cej, czy nie posiada najwy\u017cszego kap\u0142ana, zadawalaj\u0105cego si\u0119 jednorazowym tylko ma\u0142\u017ce\u0144stwem? Posiada i dziewice a tak\u017ce i swych wstrzemi\u0119\u017aliwych\u201d (\u201ePreskrypcja przeciw heretykom\u201d 40).<\/span>
\n\u201eopini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. (…) Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span>
\nInne zapo\u017cyczenia mitraist\u00f3w od chrze\u015bcijan Tertulian opisa\u0142 w swym dziele \u201eO wie\u0144cu\u201d.<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) w swym dziele \u201ePrzeciw Celsusowi\u201d oburza si\u0119, \u017ce chrze\u015bcijan przyr\u00f3wnuje si\u0119 do mitraist\u00f3w czy innych pogan:<\/span>
\n\u201eI tych, kt\u00f3rzy \u2018wierz\u0105 bez dowod\u00f3w\u2019 [chrze\u015bcijan], przyr\u00f3wnuje [Celsus] do \u2018\u017cebrz\u0105cych kap\u0142an\u00f3w Kybeli i wieszczk\u00f3w, do mitraist\u00f3w, czcicieli Sabazjosa oraz ludzi wierz\u0105cych w jakie\u015b widma – Hekad\u0119 czy innego demona albo demony. Bo – powiada – przewrotni ludzie wykorzystuj\u0105c ich \u0142atwowierno\u015b\u0107 i g\u0142upot\u0119 robi\u0105 z nimi, co chc\u0105, a to samo dzieje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan\u2019. (…) A zastan\u00f3wmy si\u0119, co by\u0142o korzystniejsze dla ludzi wierz\u0105cych, wyrwanych z bagna grzechu, w kt\u00f3rym si\u0119 przedtem tarzali: wierzy\u0107 \u2018bez dowod\u00f3w\u2019, ale naprawi\u0107 swe obyczaje i znale\u017a\u0107 oparcie w zaufaniu nauce o karze za grzechy i nagrodzie za dobre uczynki, czy te\u017c od\u0142o\u017cy\u0107 swoje nawr\u00f3cenie na s\u0142uszn\u0105 wiar\u0119 do czasu, gdy dok\u0142adnie wnikn\u0105 w sens nauki?\u201d (1:9).<\/span>
\n\u201eZ kolei, pragn\u0105c popisa\u0107 si\u0119 wielk\u0105 erudycj\u0105, Celsus opowiada r\u00f3wnie\u017c o jakich\u015b misteriach perskich: \u2018Wzmiank\u0119 na ten temat, powiada, znajdujemy w naukach perskich, a zw\u0142aszcza w misteriach odprawianych przez Pers\u00f3w ku czci Mitry. Zawieraj\u0105 one symbol dw\u00f3ch sfer niebieskich – sfery gwiazd sta\u0142ych i sfery planet, przez kt\u00f3re przechodzi dusza. Symbol ten przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: Jest to drabina zawieraj\u0105ca siedem bram (…) Uwa\u017caj\u0105, \u017ce pierwsza brama nale\u017cy do Kronosa (Saturna) (…) sz\u00f3sta, srebrna, do ksi\u0119\u017cyca, a si\u00f3dma z\u0142ota, do s\u0142o\u0144ca, albowiem metale te imituj\u0105 barw\u0119 ksi\u0119\u017cyca i s\u0142o\u0144ca\u2019. (…) Gdybym przytoczy\u0142 tu [dalsze] s\u0142owa Celsusa odnosz\u0105ce si\u0119 do tego zagadnienia, post\u0105pi\u0142bym, jak s\u0105dz\u0119, bezsensownie i pomiesza\u0142bym r\u00f3\u017cne sprawy tak samo jak on, skoro niedorzecznie w\u0142\u0105cza do oskar\u017cenia \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan nie tylko Platona, lecz te\u017c perskie misteria Mitry i ich interpretacje. Nie wnikaj\u0105c w to, czy Persowie w swoich misteriach g\u0142osz\u0105 prawd\u0119, czy te\u017c k\u0142ami\u0105, zapytam, dlaczego Celsus opowiada w\u0142a\u015bnie o misteriach Mitry i stara si\u0119 je obja\u015bni\u0107, zamiast zaj\u0105\u0107 si\u0119 jakimkolwiek innymi? Przecie\u017c Grecy, jak si\u0119 wydaje, wcale nie cenili wy\u017cej misteri\u00f3w Mitry ani\u017celi misteri\u00f3w eleuzy\u0144skich albo tych, kt\u00f3re odprawiano ku czci Hekady na Eginie. Skoro jednak wola\u0142 m\u00f3wi\u0107 o misteriach barbarzy\u0144skich i o ich wyja\u015bnieniach, czemu nie oceni\u0142 wy\u017cej misteri\u00f3w egipskich, kt\u00f3re znajduj\u0105 wielu zwolennik\u00f3w, albo misteri\u00f3w kapadockich odprawianych w mie\u015bcie Komana ku czci Artemidy, misteri\u00f3w trackich albo w ko\u0144cu rzymskich, w kt\u00f3rych bywaj\u0105 wtajemniczani nawet najznakomitsi senatorowie? Je\u017celi nie chcia\u0142 m\u00f3wi\u0107 o nich, bo nie dostarczaj\u0105 one \u017cadnych argument\u00f3w przeciw \u017bydom i chrze\u015bcijanom, czemu nie wydawa\u0142o mu si\u0119 r\u00f3wnie niestosownym opowiadanie o misteriach o perskich?\u201d (6:22).<\/span>
\n\u201eO Persach powiedzieli\u015bmy ju\u017c wy\u017cej, \u017ce nie buduj\u0105 \u015bwi\u0105ty\u0144, lecz czcz\u0105 s\u0142o\u0144ce i stworzenia Bo\u017ce. Nam tak post\u0119powa\u0107 nie wolno, albowiem nauczono nas nie s\u0142u\u017cy\u0107 stworzeniu, lecz Stw\u00f3rcy\u201d (7:65).<\/span>
\nTak na marginesie czytaj\u0105c s\u0142owa Orygenesa mam niekiedy wra\u017cenie, \u017ce do poziomu Celsusa zni\u017caj\u0105 si\u0119 czasem w swej argumentacji czy to \u015awiadkowie Jehowy, czy sabatarianie.<\/span>
\nSumuj\u0105c za\u015b zarzuty Celsusa wsp\u00f3\u0142czesny historyk chrze\u015bcija\u0144stwa A. G. Hamman napisa\u0142:<\/span>
\n\u201ePoza ironi\u0105 Celsus stosuje wobec Objawienia chrze\u015bcija\u0144skiego krytyk\u0119, kt\u00f3r\u0105 ws\u0142awi si\u0119 w XIX wieku Dawid Strauss. Nie wykazuje si\u0119 \u017cadn\u0105 wiedza egzegetyczn\u0105, nie odr\u00f3\u017cnia rodzaj\u00f3w literackich Biblii, stosuje prymitywn\u0105 metod\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105, sprowadzaj\u0105c opisy biblijne do legend poga\u0144skich, do niezr\u0119cznie wy\u0142o\u017conych tez plato\u0144skich lub zapo\u017cycze\u0144 ze wschodnich religii Mitry czy Ozyrysa\u201d (\u201e\u017bycie codzienne pierwszych chrze\u015bcijan (95-197)\u201d W-wa 1990, s. 151).<\/span>
\nJak widzimy opinie adwentyst\u00f3w dotycz\u0105ce pochodzenia niedzieli przypominaj\u0105 zarzuty poganina Celsusa.<\/span>
\nW zwi\u0105zku te\u017c z powy\u017cszym adwentysta Z. \u0141yko powinien uwa\u017ca\u0107, by si\u0119 nie okaza\u0142o, \u017ce to mitrai\u015bci przyj\u0119li od chrze\u015bcijan okre\u015blenie \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d dla swego dnia (niedzieli), bo przecie\u017c zawiera\u0142a je Ap 1:10.<\/span>
\nNadmie\u0144my jeszcze, \u017ce wcze\u015bniejsi pisarze chrze\u015bcija\u0144scy nie zajmowali si\u0119 mitraizmem, a to pewnie z powodu tego, \u017ce nie by\u0142 on jeszcze na tyle rozwini\u0119ty w Cesarstwie Rzymskim, by by\u0107 wystarczaj\u0105co zauwa\u017calnym.<\/span>
\nSam Bacchiocchi w\u0142a\u015bciwie tylko prze\u015blizguje si\u0119 nad p\u00f3\u017aniejszym oficjalnym wprowadzeniem kultu s\u0142o\u0144ca jako najwy\u017cszego boga przez cesarza Heliogabala (Elagabala), kt\u00f3ry sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 w latach 218-222 (patrz \u201eTertulian. Czasy – \u017cycie – dzie\u0142a\u201d dr J. Sajdak, Pozna\u0144 1949, s. 3). Jest tak zapewne dlatego, bo lata te nie pasuj\u0105 mu do jego koncepcji wp\u0142ywu kultu s\u0142o\u0144ca na chrze\u015bcija\u0144stwo ju\u017c na pocz\u0105tku II wieku. Ale zacytujmy jego s\u0142owa by samemu wyrobi\u0107 sobie zdanie na ten temat:<\/span>
\n\u201eprzekonywuj\u0105ce jest to zr\u00f3\u017cnicowanie mi\u0119dzy dwoma kultami [s\u0142o\u0144ca]: prywatnym i publicznym. Mitraizm by\u0142 pocz\u0105tkowo kultem prywatnym [Sol Invictus Mithra<\/em>], chocia\u017c mia\u0142 w\u015br\u00f3d swoich zwolennik\u00f3w tak\u017ce s\u0119dzi\u00f3w i cesarzy.\u00a0Sol Invictus Elagabal<\/em>, z drugiej strony, by\u0142 kultem powszechnym, ze wspania\u0142ymi \u015bwi\u0105tyniami, a podczas panowania m\u0142odego cesarza Elagabala (218-222) sta\u0142 si\u0119 oficjalnym kultem ca\u0142ego Imperium\u201d (s. 264).<\/span><\/span>
\nJak widzimy, ze zrozumia\u0142ych dla nas wzgl\u0119d\u00f3w, nasz analityk adwentystyczny po\u015bwi\u0119ci\u0142 cesarzowi, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 oficjalny kult s\u0142o\u0144ca w latach 218-222 tylko jedno zdanie! Wiemy te\u017c, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich m\u00f3wi\u0105cych o niedzieli, jako dniu kultu chrze\u015bcijan, powsta\u0142o przed tym wprowadzeniem do Rzymu kultu s\u0142o\u0144ca. Jak\u017ce wi\u0119c chrze\u015bcijanie mieliby wcze\u015bniej przypodobywa\u0107 si\u0119 poganom, kt\u00f3rych kult s\u0142o\u0144ca by\u0142 nieoficjalny, prywatny, a wi\u0119c i jeszcze embrionalny, albo nawet rozbity na wielu bog\u00f3w uto\u017csamianych ze s\u0142o\u0144cem? Kult ten rozwija\u0142 si\u0119 r\u00f3wnolegle do chrze\u015bcija\u0144stwa, a nie wewn\u0105trz niego.<\/span>
\nO dalszym rozwoju kultu s\u0142o\u0144ca patrz poni\u017cej rozdzia\u0142 \u201eCzy data \u015bwi\u0119ta Narodzin Niezwyci\u0119\u017conego S\u0142o\u0144ca wp\u0142yn\u0119\u0142a na termin obchodzenia Bo\u017cego Narodzenia?\u201d. O wielo\u015bci bog\u00f3w uto\u017csamianych ze s\u0142o\u0144cem patrz rozdzia\u0142 poni\u017cej \u201eS\u0142o\u0144ce i jego kult, a chrze\u015bcijanie\u201d.<\/span>
\nNa koniec, aby pokaza\u0107, \u017ce nie tylko od chrze\u015bcijan poganie adoptowali pewne zwyczaje, ale te\u017c i od \u017byd\u00f3w, przytoczymy s\u0142owa Tertuliana, kt\u00f3ry pisze, \u017ce niekt\u00f3rzy poganie \u2018sabatyzowali\u2019 po swojemu w dzie\u0144 Saturna (sobota):<\/span>
\n\u201eInni bardziej po ludzku s\u0105dz\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, jako, \u017ce jest rzecz\u0105 znan\u0105, i\u017c podczas modlitwy zwracamy si\u0119 na wsch\u00f3d, albo \u017ce cieszymy si\u0119 w dniu s\u0142o\u0144ca. Czy inaczej post\u0119pujecie? Czy wielu spo\u015br\u00f3d was uwielbiaj\u0105c niekiedy cia\u0142a niebieskie nie porusza wargami o wschodzie s\u0142o\u0144ca? Faktycznie jeste\u015bcie tymi, kt\u00f3rzy do spisu tygodnia przyj\u0119li\u015bcie s\u0142o\u0144ce, jako podstaw\u0119 siedmiodniowego tygodnia, a… [przypis: Tekst zepsuty] z samych dni wybrali\u015bcie jeden, w kt\u00f3rym unikacie k\u0105pieli, lub odk\u0142adacie j\u0105 na wiecz\u00f3r, wzgl\u0119dnie dbacie o odpoczynek, lub posi\u0142ek. Czyni\u0105c to, odst\u0119pujecie sami od w\u0142asnej, a przechodzicie do obcej religii. \u017bydowskimi bowiem \u015bwi\u0119tami s\u0105 szabaty i czyste potrawy i \u017cydowski kult \u015bwiec i posty razem z chlebami prza\u015bnymi, oraz modlitwy nad brzegami rzek. Przecie\u017c to wszystko obce jest dla waszych bog\u00f3w. Dlatego, – \u017ce nie odst\u0105pi\u0119 od obranej drogi – zauwa\u017cacie podobie\u0144stwo wy, kt\u00f3rzy zarzucacie nam kult s\u0142o\u0144ca i jego dnia, \u017ce nie jeste\u015bmy zbyt daleko od Saturna i waszych szabat\u00f3w!\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13).<\/span>
\n\u201eopini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. Ostatecznie podejrzenie to st\u0105d pochodzi, poniewa\u017c jest rzecz\u0105 wiadom\u0105, \u017ce my modlimy si\u0119 zwr\u00f3ceni ku wschodowi. Ale i z was wielu nieraz pragn\u0105c pomodli\u0107 si\u0119 do swoich niebian, porusza wargami ku wschodowi s\u0142o\u0144ca. Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca, bo stoimy chyba zaraz za tymi, kt\u00f3rzy dzie\u0144 Saturna na pr\u00f3\u017cnowanie i uczty po\u015bwi\u0119caj\u0105, przy czym naturalnie odst\u0119puj\u0105 od \u017cydowskich zwyczaj\u00f3w, nie znaj\u0105c ich dobrze\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span><\/span>
\nS\u0142o\u0144ce i jego kult, a chrze\u015bcijanie<\/strong><\/span>
\n14)<\/strong>\u00a0Na pocz\u0105tek zapytajmy, dlaczego Bacchiocchi skupi\u0142 si\u0119 tylko na \u201ejednego rodzaju\u201d kulcie s\u0142o\u0144ca (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 261-265)?<\/span><\/span>
\nDlaczego prawie nie wspomina o pozosta\u0142ych religiach zwi\u0105zanych ze s\u0142o\u0144cem i czcz\u0105cych je? Czy\u017cby nie pasowa\u0142y do jego koncepcji? Mo\u017ce dlatego, \u017ce nie maj\u0105c niedzieli za \u015bwi\u0119to, by\u0142y one zb\u0119dne Bacchiocchiemu? Nasz adwentysta jedynie mimochodem wspomnia\u0142 kult s\u0142o\u0144ca w \u201eIndii, Persji, Syrii oraz w \u015bwiecie greckim i rzymskim\u201d (s. 261) oraz doda\u0142, \u017ce \u201eNa pocz\u0105tku drugiego wieku rozpowszechnione by\u0142y w Rzymie staro\u017cytnym r\u00f3\u017cne kulty s\u0142o\u0144ca\u201d (s. 293)!<\/span>
\nW zwi\u0105zku z tym zapytajmy: czy wszyscy nawr\u00f3ceni na chrze\u015bcija\u0144stwo poganie, kt\u00f3rzy mieli rzekomo \u201epoganizowa\u0107\u201d niedziel\u0119 czy wprowadza\u0107 j\u0105 pochodzili akurat od tego \u201eniedzielnego s\u0142o\u0144ca\u201d? Czytaj\u0105c dzie\u0142o Bacchiocchiego odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce wszyscy eks-poganie, a p\u00f3\u017aniej chrze\u015bcijanie, byli czcicielami s\u0142o\u0144ca i to jego odmiany \u201eniedzielnej\u201d. Czy tak by\u0142o rzeczywi\u015bcie? O tym przekonamy si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci naszych wywod\u00f3w.<\/span>
\nTo nie przechodzenie pogan na chrze\u015bcija\u0144stwo wprowadza\u0142o do niego poga\u0144ski kult s\u0142o\u0144ca, ale wr\u0119cz odwrotnie, nawr\u00f3ceni poganie odkrywali i widzieli w chrze\u015bcija\u0144stwie prawdziwe S\u0142o\u0144ce, kt\u00f3rym by\u0142 Chrystus. Dlaczego chrze\u015bcijanie przed nawr\u00f3conymi mieliby ukrywa\u0107 teksty biblijne o Jezusie \u015bwiat\u0142o\u015bci i s\u0142o\u0144cu?<\/span>
\nPierwszymi chrze\u015bcijanami, do kt\u00f3rych do\u0142\u0105czali poganie, nie byli poganie, ale wywodz\u0105cy si\u0119 z judaizmu aposto\u0142owie i ich uczniowie. Ci dochodz\u0105cy dostosowywali si\u0119 do zaistnia\u0142ej sytuacji, a nie odmieniali j\u0105 w mgnieniu oka (por. 2Tm 2:2).<\/span>
\nPr\u00f3cz tego nie wszyscy z nawracaj\u0105cych si\u0119 pogan byli czcicielami s\u0142o\u0144ca. W Rzymie i ca\u0142ym cesarstwie by\u0142o dziesi\u0105tki religii poga\u0144skich (kult cezar\u00f3w, bogowie Rzymu, Grecji, Egiptu, Persji, Frygii np. kult Kybele, Syrii np. kult Adonisa oraz nawet dawnego Babilonu np. kult Tammuza) i z r\u00f3\u017cnych jej odmian ludzie stawali si\u0119 chrze\u015bcijanami. Wystarczy poczyta\u0107 apologie wczesnochrze\u015bcija\u0144skie II wieku, czy np. pismo \u201e\u017be ba\u0142wany nie s\u0105 bogami\u201d (4) Cypriana (ur. 200) by si\u0119 przekona\u0107 jak wielu r\u00f3\u017cnych bog\u00f3w by\u0142o czczonych w Rzymie.<\/span>
\nTacyt pisz\u0105c o chrze\u015bcija\u0144stwie, ale i zapewne o wszystkich innych religiach napisa\u0142, \u017ce \u201ew stolicy [w Rzymie], dok\u0105d wszystko, co potworne albo sromotne, zewsz\u0105d nap\u0142ywa i licznych znajduje zwolennik\u00f3w\u201d (\u201eRoczniki\u201d XV:44).<\/span>
\nKs. A. Lisiecki za\u015b o zachowaniu w\u0142adz w tamtym czasie napisa\u0142: \u201eW\u0142adze rzymskie odznacza\u0142y si\u0119 przecie\u017c jak najdalej si\u0119gaj\u0105c\u0105 tolerancj\u0105 wobec obcych religii, aczkolwiek ich urz\u0119dowo nie uznawa\u0142y. Rzym je przyjmowa\u0142 go\u015bcinie, wch\u0142ania\u0142 je do siebie i stapia\u0142 je z w\u0142asnym kultem swoim. Wyj\u0105tek stanowi\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo\u201d (\u201eApologia. Dialog z \u017bydem Tryfonem.<\/em>\u00a0\u015awi\u0119ty Justyn filozof i m\u0119czennik\u201d Pozna\u0144 1926 s. LXIV).<\/span><\/span>
\nUzupe\u0142nia to wypowied\u017a naukowca T. Zieli\u0144skiego: \u201eludzie wschodni, wszed\u0142szy w stosunki z Rzymianami, cz\u0119stokro\u0107 przesiedlali si\u0119 do Rzymu i przynosili z sob\u0105 swoich bog\u00f3w; Ci za\u015b, znalaz\u0142szy si\u0119 na gruncie rzymskim, usilnie werbowali sobie wyznawc\u00f3w. Spotykamy wi\u0119c w Rzymie bogini\u0119 kappadocyjsk\u0105\u00a0Ma<\/em>, znan\u0105 tam pod imieniem Bellony; syryjsk\u0105\u00a0Atargasyd\u0119<\/em>, kt\u00f3ra swe nie\u0142atwe do wymawiania imi\u0119 zmieni\u0142a na proste miano \u2018Bogini Syryjskiej\u2019; perskiego boga s\u0142o\u0144ca, Niezwyci\u0119\u017conego Mitr\u0119 (Deus Sol Invictus Mithras<\/em>); (…) pomijaj\u0105c drobniejszych…\u201d (\u201eRzym i jego religia\u201d Zamo\u015b\u0107 1920, s. 106).<\/span><\/span>
\nBacchiocchi, kiedy mu to potrzebne, m\u00f3wi \u017ce niekt\u00f3rzy cesarze Rzymscy (Neron, Hadrian) uto\u017csamiali si\u0119 ze s\u0142o\u0144cem (s. 263-264), ale jaki by\u0142 stosunek chrze\u015bcijan do tych cezar\u00f3w-s\u0142o\u0144c, kt\u00f3rzy ich uciskali, taktycznie w tym miejscu nie wspomina. Dopiero przy innej okazji m\u00f3wi: \u201eChrze\u015bcijanie gorszyli si\u0119 s\u0142ysz\u0105c oskar\u017cenia, \u017ce s\u0105 czcicielami s\u0142o\u0144ca i odrzucali je, a nawet cierpieli z tego tytu\u0142u straszliwe m\u0119czarnie, nie chcieli bowiem ofiarowa\u0107 szczypty kadzid\u0142a na cesarskich o\u0142tarzach\u201d (s. 276).<\/span>
\nW poprzednim rozdziale (\u201eKult Mitry wed\u0142ug pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich\u201d) ukazali\u015bmy, \u017ce chrze\u015bcijanie odcinali si\u0119 od mitraizmu. Poniewa\u017c nie tylko z Mitr\u0105 \u0142\u0105czono s\u0142o\u0144ce, wi\u0119c podamy co mieli do powiedzenia wcze\u015bni chrze\u015bcijanie o kulcie s\u0142o\u0144ca w innych poga\u0144skich wierzeniach (np. u Chaldejczyk\u00f3w, Egipcjan). Oni znali biblijne teksty, kt\u00f3re pot\u0119pia\u0142y kult s\u0142o\u0144ca (Pwt 4:19, 2Krl 23:11, Ez 8:16) i niejednokrotnie do nich si\u0119 odwo\u0142ywali. Nie dziwmy si\u0119 te\u017c, \u017ce sabatarianie pomawiaj\u0105 nas i wczesnych chrze\u015bcijan o kult s\u0142o\u0144ca. Ten zarzut stawiali ju\u017c pierwszym chrze\u015bcijanom niekt\u00f3rzy poganie, a oni (chrze\u015bcijanie) odpowiadali na te bezsensowne stwierdzenia.<\/span>
\nIgnacy Antioche\u0144ski (\u2020107) ukaza\u0142, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest tylko \u2018t\u0142em\u2019 Chrystusa-Boga:<\/span>
\n\u201eZab\u0142ysn\u0119\u0142a na niebie gwiazda ponad wszystkie gwiazdy, a \u015bwiat\u0142o jej by\u0142o niewys\u0142owione i zadziwia\u0142a swoj\u0105 nowo\u015bci\u0105. Wszystkie inne gwiazdy razem ze s\u0142o\u0144cem i ksi\u0119\u017cycem ch\u00f3rem j\u0105 otoczy\u0142y, a ona dawa\u0142a wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a ni\u017c wszystkie pozosta\u0142e. I zaniepokoi\u0142y si\u0119, sk\u0105d ta nowo\u015b\u0107 tak do nich niepodobna. W\u00f3wczas to zgin\u0119\u0142a wszelka magia i znik\u0142y wi\u0119zy z\u0142o\u015bci, sko\u0144czy\u0142a si\u0119 niewiedza i upad\u0142o dawne kr\u00f3lestwo, kiedy B\u00f3g objawi\u0142 si\u0119 jako cz\u0142owiek [por. 1Tm 3:16] w nowo\u015bci \u017cycia wiecznego: zaczyna\u0142o si\u0119 spe\u0142nia\u0107 to, co B\u00f3g postanowi\u0142\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Efezie\u201d 19:2-3).<\/span>
\n\u201eLisy Barnaby\u201d (ok. 130) pokaza\u0142 kim jest Chrystus w stosunku do blasku s\u0142o\u0144ca:<\/span>
\n\u201eGdyby bowiem nie przyszed\u0142 w ciele, jak\u017ceby ludzie mogli Go ogl\u0105da\u0107 i pozosta\u0107 przy \u017cyciu, skoro patrz\u0105c na s\u0142o\u0144ce, dzie\u0142o r\u0105k Bo\u017cych, kt\u00f3re przecie\u017c ulegnie kiedy\u015b zag\u0142adzie, nie s\u0105 w stanie znie\u015b\u0107 blasku jego promieni?\u201d (5:10).<\/span>
\nArystydes (II w.) oko\u0142o 140 r. wr\u0119cz udowadnia\u0142 poganom, \u017ce s\u0142o\u0144ce nie jest bogiem:<\/span>
\n\u201eDalej, pozostaj\u0105 w b\u0142\u0119dzie ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem. Widzimy bowiem, \u017ce porusza si\u0119 ono i kr\u0105\u017cy zgodnie z prawem natury (…) przesuwaj\u0105c si\u0119 ka\u017cdego dnia, wschodzi i zachodzi, by ogrza\u0107 ro\u015bliny i p\u0105ki dla po\u017cytku ludzi (…), jest du\u017co mniejsze od samego nieba, poddane za\u0107mieniom i nie posiada \u017cadnej autonomii. Nie mo\u017cna wi\u0119c s\u0105dzi\u0107, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem, ale \u017ce jest dzie\u0142em Boga. Myl\u0105 si\u0119 ci, kt\u00f3rzy s\u0105dz\u0105, \u017ce ksi\u0119\u017cyc jest bogiem. Widzimy bowiem, \u017ce porusza si\u0119 i kr\u0105\u017cy wed\u0142ug okre\u015blonych praw natury (…) wschodzi i zachodzi dla potrzeb ludzi. Mniejszy jest od s\u0142o\u0144ca, ulega powi\u0119kszeniu i zmniejszeniu, a tak\u017ce za\u0107mieniu. Nie mo\u017cna wi\u0119c s\u0105dzi\u0107, \u017ce ksi\u0119\u017cyc jest bogiem, lecz dzie\u0142em Boga\u201d (\u201eApologia\u201d 6:1-2 – tekst grecki).<\/span>
\n\u201eChaldejczycy, nie poznawszy prawdziwego Boga, pob\u0142\u0105dzili, id\u0105c za elementami \u015bwiata i zacz\u0119li czci\u0107 stworzenie zamiast Stw\u00f3rcy. Uczynili sobie nawet niekt\u00f3re pos\u0105gi, kt\u00f3re nazwali obrazem nieba, ziemi i morza, s\u0142o\u0144ca i ksi\u0119\u017cyca, innych element\u00f3w \u015bwiata czy te\u017c cia\u0142 \u015bwiec\u0105cych. Zamkn\u0119li je w \u015bwi\u0105tyniach, oddaj\u0105c im cze\u015b\u0107 i nazywaj\u0105c je bogami – tych kt\u00f3rych strzeg\u0105 pilnie, aby nie zosta\u0142y skradzione przez z\u0142odziei. Nie zrozumieli jednak, \u017ce ten, kto strze\u017ce, przewy\u017csza strze\u017conego, a kto stwarza, przewy\u017csza stworzonego\u201d (\u201eApologia\u201d 3:1 – tekst grecki).<\/span>
\nAtenagoras (II w.) w swej apologii, krytykuj\u0105c wszelkie poga\u0144skie wierzenia, napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eA je\u015bli Aleksander i Hermes zwany Trismegistos oraz tysi\u0105ce innych ludzi, kt\u00f3rych nie b\u0119d\u0119 szczeg\u00f3\u0142owo wymienia\u0142, wywodz\u0105 sw\u00f3j r\u00f3d od bog\u00f3w, to nie ma powodu nie wierzy\u0107, i\u017c jako kr\u00f3lowie zostali uznani za bog\u00f3w. Tego i\u017c byli oni lud\u017ami, dowodz\u0105 najm\u0105drzejsi Egipcjanie, kt\u00f3rzy za b\u00f3stwa uwa\u017caj\u0105 eter, ziemi\u0119, s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, natomiast innych bog\u00f3w uznaj\u0105 za \u015bmiertelnych ludzi, a \u015bwi\u0105tynie za ich grobowce\u201d (\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami\u201d 28).<\/span>
\nPismo \u201eDo Diogneta\u201d (II w.) kierowane do poganina poucza\u0142o, \u017ce s\u0142o\u0144ce to tylko pos\u0142uszne Bogu stworzenie:<\/span>
\n\u201ePrzez Niego to [Chrystusa] B\u00f3g stworzy\u0142 niebo, przez Niego zamkn\u0105\u0142 morze w okre\u015blonych granicach, do Jego praw tajemniczych stosuj\u0105 si\u0119 wszystkie \u017cywio\u0142y. On te\u017c s\u0142o\u0144cu wytyczy\u0142 miar\u0119, jak\u0105 musi zachowywa\u0107 w swoich dziennych podr\u00f3\u017cach. Jemu pos\u0142uszny jest ksi\u0119\u017cyc, gdy mu rozkazuje, by w nocy \u015bwieci\u0142. Jego s\u0142uchaj\u0105 gwiazdy towarzysz\u0105ce w drodze ksi\u0119\u017cycowi, od Niego wszech\u015bwiat bierze sw\u00f3j pocz\u0105tek i granice\u201d (7:2).<\/span>
\nMinucjusz Feliks (II w.) poucza poganina, \u017ce nad s\u0142o\u0144cem jest \u2018Kto\u015b\u2019, kto nim kieruje i jest zarazem niepor\u00f3wnywalnie wi\u0119ksz\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105:<\/span>
\n\u201eGdy wzniesiesz wzrok ku niebu, lub przyjrzysz si\u0119 dok\u0142adnie temu, po czym st\u0105pasz i co jest doko\u0142a ciebie, to czy\u017c nie masz oczywistych, jasnych i przekonywuj\u0105cych dowod\u00f3w, \u017ce istnieje jaki\u015b doskona\u0142y Boski umys\u0142, kt\u00f3ry przenika natur\u0119, kt\u00f3ry j\u0105 porusza i o\u017cywia, kt\u00f3ry ni\u0105 kieruje? Sp\u00f3jrz tylko na niebo! Jak szeroko si\u0119 ono rozci\u0105ga, jak szybko zmienia si\u0119 jego obraz, bo w nocy wyiskrzone gwiazdami, za dnia za\u015b zalane s\u0142o\u0144cem. Chyba zgadzasz si\u0119, \u017ce to Najwy\u017cszy W\u0142adca utrzymuje je w tak cudownej i boskiej r\u00f3wnowadze. Sp\u00f3jrz na rok, jak bieg s\u0142o\u0144ca czas jego wyznacza, sp\u00f3jrz na miesi\u0105c, jak ksi\u0119\u017cyc pe\u0142ni\u0105 i nowiem go odmierza\u201d (\u201eOktawiusz\u201d 17:4-5).<\/span>
\n\u201eDzi\u0119ki s\u0142o\u0144cu w og\u00f3le widzimy, a jednak nie mo\u017cemy mu si\u0119 przygl\u0105da\u0107. Jego promienie ra\u017c\u0105 nasze \u017arenice, tak \u017ce wzrok wpatruj\u0105cego si\u0119 w s\u0142o\u0144ce s\u0142abnie, a przy d\u0142u\u017cszym patrzeniu nast\u0119puje ca\u0142kowita \u015blepota. Czy\u017c m\u00f3g\u0142by\u015b wi\u0119c przygl\u0105da\u0107 si\u0119 Stw\u00f3rcy s\u0142o\u0144ca, kt\u00f3ry jest samym \u017ar\u00f3d\u0142em jasno\u015bci, skoro nie znosisz b\u0142yskawic i chowasz si\u0119 przed gromami?\u201d (\u201eOktawiusz\u201d 32:5-6).<\/span>
\nTeofil Antioche\u0144ski (II w.) o s\u0142o\u0144cu pisa\u0142:<\/span>
\n\u201ePrawo Bo\u017ce zabrania wi\u0119c nie tylko oddawa\u0107 cze\u015b\u0107 bo\u017ckom, ale tak\u017ce rzeczom stworzonym: s\u0142o\u0144cu, ksi\u0119\u017cycowi i innym gwiazdom [Pwt 4:19], albo niebu, ziemi, morzu, \u017ar\u00f3d\u0142om, rzekom, ale ze \u015bwi\u0119tego serca i szczerego umys\u0142u nale\u017cy czci\u0107 prawdziwego Boga i Stw\u00f3rc\u0119 wszystkiego\u201d (\u201eDo Autolika\u201d II:35,1).<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik (ur. 100), kt\u00f3ry u\u017cy\u0142 na oznaczenie niedzieli okre\u015blenia \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d polemizuje z lud\u017ami, kt\u00f3rzy jak dzi\u015b niekt\u00f3rzy sabatarianie, zarzucaj\u0105 nam, \u017ce czcimy s\u0142o\u0144ce:<\/span>
\n\u201eJest napisane, \u017ce B\u00f3g dopu\u015bci\u0142 kiedy\u015b, aby s\u0142o\u0144ce by\u0142o czczone [por. Pwt 4:19, 2Krl 23:11, Ez 8:16], a jednak nie mo\u017cecie odkry\u0107 nikogo, kto kiedykolwiek cierpia\u0142 a\u017c na \u015bmier\u0107 z powodu swej wiary w s\u0142o\u0144ce. Mo\u017cecie natomiast znale\u017a\u0107 ludzi z ka\u017cdej narodowo\u015bci, kt\u00f3rzy dla imienia Jezusa cierpieli i dalej cierpi\u0105 wszelkiego rodzaju tortury, a nie chc\u0105 si\u0119 wyrzec wiary w niego. Bowiem Jego s\u0142owo prawdy i m\u0105dro\u015b\u0107 ja\u015bniej\u0105 mocniej ni\u017c moc s\u0142o\u0144ca, tote\u017c dociera do g\u0142\u0119bin serca i umys\u0142u\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:121,2).<\/span>
\nTacjan (ur. 130) kulcie s\u0142o\u0144ca ironicznie pisa\u0142:<\/span>
\n\u201eNie chc\u0119 oddawa\u0107 boskiej czci stworzeniu, kt\u00f3re On [B\u00f3g] powo\u0142a\u0142 do istnienia dla naszego dobra. To przecie\u017c dla nas stworzy\u0142 On s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, jak\u017ce wi\u0119c mog\u0119 oddawa\u0107 cze\u015b\u0107 moim s\u0142ugom?\u201d (\u201eMowa do Grek\u00f3w\u201d 4:4).<\/span>
\nIreneusz (ur. 130-40) o s\u0142o\u0144cu jako stworzeniu Boga pisa\u0142:<\/span>
\n\u201eA poniewa\u017c jeste\u015bmy Jego cz\u0142onkami i \u017cywimy si\u0119 rzecz\u0105 stworzon\u0105, i On sam dostarcza nam rzeczy stworzonej, bo s\u0142o\u0144cu ka\u017ce wschodzi\u0107 i deszcz pada, gdy On chce…\u201d (\u201ePrzeciw herezjom\u201d V:2,2).<\/span>
\n\u201eNiebo nad nami, firmament, s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i gwiazdy, jak i ca\u0142y ich blask, zosta\u0142y stworzone, gdy\u017c przedtem nie istnia\u0142y, a trwaj\u0105 przez d\u0142ugi czas stosownie do woli Boga\u201d (\u201ePrzeciw herezjom\u201d II:34,3).<\/span>
\nKlemensa Aleksandryjski (ur. 150) apelowa\u0142 do pogan:<\/span>
\n\u201eNiech wi\u0119c \u017caden z was nie modli si\u0119 do s\u0142o\u0144ca, lecz raczej t\u0119skni do Stworzyciela s\u0142o\u0144ca; niech nie ub\u00f3stwia \u015bwiata, lecz szuka Stw\u00f3rcy \u015bwiata\u201d (\u201eZach\u0119ta Grek\u00f3w\u201d IV:63,5).<\/span>
\n\u201eWydaje mi si\u0119, \u017ce Menander myli si\u0119 m\u00f3wi\u0105c: \u2018Ciebie, s\u0142o\u0144ce trzeba czci\u0107 jako najwy\u017cszego z bog\u00f3w, przez kt\u00f3rego mo\u017cna widzie\u0107 zast\u0119py innych bog\u00f3w\u2019. S\u0142o\u0144ce nigdy nie b\u0119dzie mog\u0142o ukaza\u0107 nam prawdziwego Boga, lecz mo\u017ce to uczyni\u0107 tylko Logos – Zbawca. Jest On s\u0142o\u0144cem duszy, kt\u00f3re wschodz\u0105c w naszym wn\u0119trzu o\u015bwieca oczy naszej duszy\u201d (\u201eZach\u0119ta Grek\u00f3w\u201d VI:68,4).<\/span>
\n\u201eJak kr\u0105g \u015bwietlany wok\u00f3\u0142 s\u0142o\u0144ca lub ksi\u0119\u017cyca, i t\u0119cza nie s\u0105 bogami, lecz tylko tworami powietrza i chmur; i jak dzie\u0144 nie jest bogiem i miesi\u0105c i rok lub czas, kt\u00f3ry z nich si\u0119 sk\u0142ada, tak ani s\u0142o\u0144ce, ani ksi\u0119\u017cyc, dla kt\u00f3rych wszystko, o czym mowa, zosta\u0142o okre\u015blone, te\u017c nie s\u0105 bogami\u201d (\u201eZach\u0119ta Grek\u00f3w\u201d X:102,1).<\/span>
\nKlemens te\u017c t\u0142umaczy, czemu B\u00f3g dopu\u015bci\u0142 by by\u0142o czczone s\u0142o\u0144ce przez pogan:<\/span>
\n\u201eI da\u0142 mu [poganinowi] ku uczczeniu s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, i gwiazdy, kt\u00f3re uczyni\u0142 B\u00f3g poganom – powiada Prawo – aby nie stawali si\u0119 ca\u0142kowicie bezbo\u017cni i nie zgin\u0119li ostatecznie\u201d (\u201eKobierce\u201d VI:110,3).<\/span>
\nTertulian (ur. 155), odpowiadaj\u0105c na zarzut niekt\u00f3rych pogan, podobny do twierdze\u0144 wielu dzisiejszych sabatarian, pisa\u0142:<\/span>
\n\u201eInni bardziej po ludzku s\u0105dz\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, jako, \u017ce jest rzecz\u0105 znan\u0105, i\u017c podczas modlitwy zwracamy si\u0119 na wsch\u00f3d [por. \u0141k 1:78], albo \u017ce cieszymy si\u0119 w dniu s\u0142o\u0144ca. Czy inaczej post\u0119pujecie? Czy wielu spo\u015br\u00f3d was uwielbiaj\u0105c niekiedy cia\u0142a niebieskie nie porusza wargami o wschodzie s\u0142o\u0144ca? Faktycznie jeste\u015bcie tymi, kt\u00f3rzy do spisu tygodnia przyj\u0119li\u015bcie s\u0142o\u0144ce, jako podstaw\u0119 siedmiodniowego tygodnia\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13).<\/span>
\nTertulian opisa\u0142 te\u017c miejsce po\u015bwi\u0119cone s\u0142o\u0144cu:<\/span>
\n\u201eTeraz – jak zapowiedzia\u0142em – przyst\u0105pi\u0119 do om\u00f3wienia miejsca widowisk. Ot\u00f3\u017c cyrk po\u015bwi\u0119cony jest przede wszystkim s\u0142o\u0144cu. Po\u015brodku cyrku znajduje si\u0119 \u015bwi\u0105tynia s\u0142o\u0144ca z b\u0142yszcz\u0105c\u0105 na szczycie podobizn\u0105. Poganie bowiem uwa\u017cali za rzecz niestosown\u0105 czci\u0107 pod dachem to, co jest dost\u0119pne na wolnej przestrzeni. S\u0105dz\u0105 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce pierwsze widowisko wywodzi si\u0119 od Circe [gr. Kirke – nimfa, c\u00f3rka Heliosa] i \u017ce zosta\u0142o po\u015bwi\u0119cone s\u0142o\u0144cu – jej ojcu, jak twierdz\u0105. (…) Patrz chrze\u015bcijaninie! ile\u017c to imion nieczystych zaw\u0142adn\u0119\u0142o cyrkiem. To niegodny dla ciebie teren, gdy\u017c opanowa\u0142o go tyle duch\u00f3w diabelskich\u201d (\u201eO widowiskach\u201d 8).<\/span>
\nNapisa\u0142 te\u017c o wierzeniach Egipcjan:<\/span>
\n\u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 Egipcjan wierzy, \u017ce jest czterech bog\u00f3w: s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc, niebo, ziemia\u201d (\u201eDo pogan\u201d II:2).<\/span>
\nOb\u015bmia\u0142 te\u017c s\u0142o\u0144ce nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\n\u201eOto niedawno s\u0142ysza\u0142em nowe usprawiedliwienie jakiego\u015b mi\u0142o\u015bnika widowisk. \u2018S\u0142o\u0144ce\u2019 – powiada – \u2018spogl\u0105da z nieba i nie plami si\u0119 widokiem przedstawie\u0144, a c\u00f3\u017c dopiero B\u00f3g\u2019. Pewnie, s\u0142o\u0144ce nawet do \u015bciek\u00f3w kloacznych wysy\u0142a swoje promienie i nie brudzi si\u0119. Oby tak by\u0142o! Oby B\u00f3g nie widzia\u0142 \u017cadnych wyst\u0119pk\u00f3w ludzkich, oby\u015bmy wszyscy w ten spos\u00f3b unikn\u0119li s\u0105du za nie! Przeciwnie, on widzi! Widzi rozb\u00f3j, widzi oszustwa i cudzo\u0142\u00f3stwa, zdrady i r\u00f3\u017cne ba\u0142wochwalstwa, a zatem i same widowiska. St\u0105d i my nie b\u0119dziemy widzami przedstawie\u0144, aby tam nie zobaczy\u0142 nas ten, kt\u00f3ry widzi wszystko\u201d (\u201eO widowiskach\u201d 20).<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) odpowiadaj\u0105c na zarzuty poganina Celsusa pisa\u0142:<\/span>
\n\u201eJe\u015bli za\u015b i my musimy si\u0119 broni\u0107 przed zarzutem, \u017ce tak samo jak \u017bydzi nie czcimy anio\u0142\u00f3w, s\u0142o\u0144ca, ksi\u0119\u017cyca i gwiazd i \u017ce nie oddajemy czci bogom, kt\u00f3rych Grecy nazywaj\u0105 dostrzegalnymi i widzialnymi, powiemy, \u017ce wedle nauki Prawa Moj\u017ceszowego istoty te zosta\u0142y dane przez Boga wszystkim narodom, kt\u00f3re s\u0105 pod niebem, z wyj\u0105tkiem tych, kt\u00f3rych B\u00f3g pragn\u0105\u0142 mie\u0107 jako wybrany dla siebie dzia\u0142 przed wszystkimi ludami ziemi. Napisano bowiem w Ksi\u0119dze Powt\u00f3rzonego Prawa: \u2018Gdy podniesiesz oczy ku niebu i zobaczysz s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, i wszystkie gwiazdy niebieskie, oby\u015b nie pozwoli\u0142 si\u0119 zwie\u015b\u0107 i nie k\u0142ania\u0142 si\u0119 i nie s\u0142u\u017cy\u0142 temu, co Pan, B\u00f3g tw\u00f3j, stworzy\u0142 na pos\u0142ug\u0119 dla wszystkich narod\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 pod niebem. A was Pan wybra\u0142 sobie i wyprowadzi\u0142 z pieca \u017celaznego egipskiego, aby\u015bcie si\u0119 stali Jego ludem, Jego w\u0142asno\u015bci\u0105, jak dzi\u015b jeste\u015bcie\u2019 [Pwt 4:19-20]. (…) Czy\u017c jest mo\u017cliwe, aby ci, kt\u00f3rych nauczono wynosi\u0107 si\u0119 odwa\u017cnie ponad wszystkie stworzenia i oczekiwa\u0107 od Boga nagrody za dobrze sp\u0119dzone \u017cycie, ci, kt\u00f3rzy us\u0142yszeli: \u2018Wy jeste\u015bcie \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 \u015bwiata\u2019 [Mt 5:14], i: \u2018Tak niechaj \u015bwieci \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wasza przed lud\u017ami, aby widzieli wasze dobre uczynki i chwalili Ojca waszego, kt\u00f3ry jest w niebiosach\u2019 [Mt 5:16], ci, kt\u00f3rzy d\u0105\u017cyli do osi\u0105gni\u0119cia wspania\u0142ej i nie wi\u0119dn\u0105cej m\u0105dro\u015bci, b\u0119d\u0105cej odblaskiem wiecznej \u015bwiat\u0142o\u015bci, a mo\u017ce nawet j\u0105 osi\u0105gn\u0119li, mieli si\u0119 przerazi\u0107 dostrzegalnego \u015bwiat\u0142a s\u0142o\u0144ca, ksi\u0119\u017cyca i gwiazd do tego stopnia, by uwa\u017ca\u0107, i\u017c sami stoj\u0105 ni\u017cej od dostrzegalnego \u015bwiat\u0142a, i k\u0142aniali si\u0119 przedmiotom, kt\u00f3re tym \u015bwiat\u0142em \u015bwiec\u0105, podczas gdy sami posiadaj\u0105 umys\u0142ow\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wiedzy, \u2018\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 prawdziw\u0105, \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata, \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 ludzi\u2019 [J 1:9, 8:12, 1:4]\u201d (\u201ePrzeciw Celsusowi\u201d 5:10).<\/span>
\n\u201eNatomiast wedle wyja\u015bnie\u0144 podawanych przez niekt\u00f3rych naszych poprzednik\u00f3w, s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i gwiazdy zosta\u0142y przydzielone tym ludziom, kt\u00f3rzy nie byli godni, aby ro\u015bci\u0107 sobie prawo do tego, i\u017cby B\u00f3g bog\u00f3w by\u0142 ich Bogiem. A doszli do takiego wniosku pod wp\u0142ywem nast\u0119puj\u0105cego ust\u0119pu z Ksi\u0119gi Powt\u00f3rzonego Prawa: \u2018Gdy podniesiesz oczy ku niebu i ujrzysz s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i ca\u0142y porz\u0105dek nieba, oby\u015b nie pozwoli\u0142 im si\u0119 zwie\u015b\u0107, nie odda\u0142 im pok\u0142onu i nie s\u0142u\u017cy\u0142 im, bo Pan B\u00f3g tw\u00f3j przydzieli\u0142 je wszystkim narodom. Wam za\u015b nie tak da\u0142 Pan B\u00f3g tw\u00f3j\u2019 [Pwt 4:19]. Dlaczego jednak B\u00f3g da\u0142 wszystkim narodom s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i ca\u0142y porz\u0105dek nieba, a nie da\u0142 tego Izraelowi? Uczyni\u0142 to w tym celu, a\u017ceby ci, kt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 dotrze\u0107 do natury umys\u0142owej, przez zmys\u0142owo dostrzegalnych bog\u00f3w zostali popchni\u0119ci w kierunku B\u00f3stwa, \u017ceby ch\u0119tnie zatrzymali si\u0119 przy nich i nie popadli we w\u0142adze fa\u0142szywych bo\u017ck\u00f3w i demon\u00f3w. Jedni wi\u0119c jako Boga maj\u0105 Boga wszechrzeczy; drudzy, b\u0119d\u0105c blisko tamtych, maj\u0105 Syna Boga, to znaczy Chrystusa; inni za bog\u00f3w uwa\u017caj\u0105 s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i ca\u0142y porz\u0105dek nieba – ci b\u0142\u0105kaj\u0105 si\u0119 z dala od Boga, ale to ich b\u0142\u0105dzenie jest lepsze i doskonalsze ni\u017c b\u0142\u0105dzenie tych, kt\u00f3rzy \u2018bogami zw\u0105 dzie\u0142a r\u0105k ludzkich: z\u0142oto i srebro, dzie\u0142a sztuki\u2019 [Mdr 13:10]. Ostatnie miejsce zajmuj\u0105 ludzie przypisani tak zwanym bogom, kt\u00f3rzy jednak\u017ce wcale bogami nie s\u0105\u201d (\u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana\u201d II:3,25-27).<\/span>
\nPatrz te\u017c \u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana\u201d I:25,160-161.<\/span>
\nPrzy takiej krytycznej wiedzy chrze\u015bcijan o s\u0142o\u0144cu, gdyby oni wcze\u015bniej w Rzymie obchodzili szabat i chcieli go \u201ezamieni\u0107\u201d na inny dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny, to pr\u0119dzej by przyj\u0119li pi\u0105tek – dzie\u0144 \u015bmierci Chrystusa, a nie niedziel\u0119. Wida\u0107, \u017ce niedziela wcale nie kojarzy\u0142a im si\u0119 ze s\u0142o\u0144cem, kt\u00f3re krytykowali i od kt\u00f3rego odcinali si\u0119, ale ze zmartwychwstaniem Jezusa, kt\u00f3re by\u0142o im znane od I wieku i jak pokazano w punkcie 18 by\u0142o ich centralnym tematem katechezy wczesnochrze\u015bcija\u0144skiej.<\/span>
\nGdyby chrze\u015bcijanie przej\u0119li \u2018co\u015b\u2019 od pogan z kultu s\u0142o\u0144ca musia\u0142by z czasem zmieni\u0107 si\u0119 na plus ich stosunek do niego. Tymczasem a\u017c do 250 roku jest on ci\u0105gle tak samo krytyczny, jak na pocz\u0105tku.<\/span>
\nKo\u0144cz\u0105c temat poga\u0144skiego s\u0142o\u0144ca warto jednak przytoczy\u0107 dwie z \u2018ekumenicznych\u2019 wypowiedzi uczonego adwentyst\u00f3w Bacchiocchiego, kt\u00f3re by dobrze by\u0142o, aby dotar\u0142y do wielu sabatarian:<\/span>
\n\u201eNale\u017ca\u0142oby jednak stwierdzi\u0107 wyra\u017anie, \u017ce adoptuj\u0105c dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, chrze\u015bcijanie nie zamierzali usankcjonowa\u0107 ani (lub) zach\u0119ci\u0107 nikogo do oddawania czci poga\u0144skiemu \u2018Sol invictus\u2019 (insynuacja, kt\u00f3rej Tertulian gwa\u0142townie zaprzecza), ale raczej pragn\u0119li sk\u0142oni\u0107 wiernych do upami\u0119tnienia w tym dniu takich Bo\u017cych dokona\u0144 i dzie\u0142 jak stworzenie \u015bwiat\u0142a oraz zmartwychwstanie S\u0142o\u0144ca Sprawiedliwo\u015bci. Obydwa te wydarzenia, jak uwa\u017cano, nie tylko nast\u0105pi\u0142y w dniu S\u0142o\u0144ca, ale mog\u0142y tak\u017ce znale\u017a\u0107 wyraz w bogatej symbolice s\u0142o\u0144ca\u201d (s. 290).<\/span>
\n\u201ePoganom chrze\u015bcijanie mogli wyja\u015bni\u0107, \u017ce w tym dniu S\u0142o\u0144ca nie czcz\u0105 oni S\u0142o\u0144ca jako boga, ale obchodz\u0105 stworzenie \u015bwiat\u0142a i powstanie S\u0142o\u0144ca Sprawiedliwo\u015bci, a wi\u0119c wydarzenia, do kt\u00f3rego pierwszego dnia dosz\u0142o. Obchodz\u0105cym za\u015b sabat (sobot\u0119) mogli m\u00f3wi\u0107, \u017ce pierwszy dzie\u0144 zachowuje sw\u0105 nadrz\u0119dno\u015b\u0107 nad si\u00f3dmym, poniewa\u017c upami\u0119tnia pocz\u0105tek stworzenia, rocznic\u0119 nowego stworzenia i dzie\u0142o sprawcze Chrystusa\u201d (s. 303).<\/span>
\nChrystus prawdziwym S\u0142o\u0144cem<\/strong><\/span>
\n15)<\/strong>\u00a0Om\u00f3wimy tu: teksty biblijne o Chrystusie jako s\u0142o\u0144cu i \u015bwiat\u0142o\u015bci oraz teksty pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich dotycz\u0105ce tej problematyki.<\/span><\/span>
\nBacchiocchi i zapewne wszyscy sabatarianie staraj\u0105 si\u0119 marginalizowa\u0107 to, \u017ce Chrystus i B\u00f3g Ojciec wielokrotnie w Biblii nazywani s\u0105 s\u0142o\u0144cem czy \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 albo \u015bwiat\u0142em. Uczony adwentyst\u00f3w \u201ea\u017c\u201d p\u00f3\u0142 strony i kilka przypis\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142 by wymieni\u0107 kilka tekst\u00f3w biblijnych z tej tematyki (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 288-89). Prawie wcale nie interesuje go ta problematyka, bo nawet w sprawie dalszych tekst\u00f3w z Pisma \u015aw. odsy\u0142a do dzie\u0142a innego autora (s. 289). Przyznaje jednak, \u017ce fragment\u00f3w biblijnych jest sporo, ale jego wnioski z tego s\u0105 (jak zwykle) \u201eodmienne\u201d, ni\u017c innych znawc\u00f3w tej problematyki. Pisze on: \u201eIstnienie bogatej tradycji biblijnej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a Boga i Chrystusa z moc\u0105 i splendorem s\u0142o\u0144ca mog\u0142o znakomicie przyczyni\u0107 si\u0119 do stopienia w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 tych idei\u201d (s. 261).<\/span>
\nPomimo tak negatywnego stosunku do s\u0142o\u0144ca (patrz powy\u017cej pkt 14) chrze\u015bcijanie znali doskonale teksty Pisma \u015aw., kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y im, \u017ce Chrystus jest prawdziwym S\u0142o\u0144cem i \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105. Nie wydaje si\u0119 wi\u0119c by musieli korzysta\u0107 ze spu\u015bcizny poga\u0144skiej. R\u00f3wnie\u017c Jahwe w Starym Testamencie nazywany jest identycznie jak Chrystus. Oto najwa\u017cniejsze z nich:<\/span>
\n\u201eA dla was, czcz\u0105cych moje imi\u0119 wzejdzie s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci i uzdrowienie w jego skrzyd\u0142ach\u201d Ml 3:20.<\/span>
\n\u201edzi\u0119ki lito\u015bci serdecznej Boga naszego. Przez ni\u0105 z wysoka Wschodz\u0105ce S\u0142o\u0144ce nas nawiedzi, by zaja\u015bnie\u0107 tym, co w mroku i cieniu \u015bmierci mieszkaj\u0105\u201d \u0141k 1:78-79.<\/span>
\n\u201eW po\u0142udnie podczas drogi ujrza\u0142em, o kr\u00f3lu, \u015bwiat\u0142o z nieba, ja\u015bniejsze od s\u0142o\u0144ca, kt\u00f3re ogarn\u0119\u0142o mnie…\u201d Dz 26:13.<\/span>
\n\u201eBo Jahwe B\u00f3g jest s\u0142o\u0144cem i tarcz\u0105\u201d Ps 84:12.<\/span>
\n\u201e\u015bwiat\u0142o na o\u015bwiecenie pogan i chwa\u0142\u0119 ludu Twego, Izraela\u201d \u0141k 2:32.<\/span>
\n\u201ew Nim by\u0142o \u017cycie, a \u017cycie by\u0142o \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 ludzi, a \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 w ciemno\u015bci \u015bwieci…\u201d J 1:4-5.<\/span>
\n\u201ePrzyszed\u0142 on [Jan] na \u015bwiadectwo, aby za\u015bwiadczy\u0107 o \u015bwiat\u0142o\u015bci (…) Nie by\u0142 on \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105, lecz [pos\u0142anym], aby za\u015bwiadczy\u0107 o \u015bwiat\u0142o\u015bci. By\u0142a \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 prawdziwa, kt\u00f3ra o\u015bwieca ka\u017cdego cz\u0142owieka…\u201d J 1:7-9.<\/span>
\n\u201eA s\u0105d polega na tym, \u017ce \u015bwiat\u0142o przysz\u0142o na \u015bwiat, lecz ludzie bardziej umi\u0142owali ciemno\u015b\u0107 ani\u017celi \u015bwiat\u0142o (…) Ka\u017cdy bowiem, kto dopuszcza si\u0119 nieprawo\u015bci, nienawidzi \u015bwiat\u0142a i nie zbli\u017ca si\u0119 do \u015bwiat\u0142a (…) Kto spe\u0142nia wymagania prawdy, zbli\u017ca si\u0119 do \u015bwiat\u0142a…\u201d J 3:19-21.<\/span>
\n\u201eJa jestem \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 \u015bwiata. Kto idzie za Mn\u0105, nie b\u0119dzie chodzi\u0142 w ciemno\u015bci, lecz b\u0119dzie mia\u0142 \u015bwiat\u0142o \u017cycia\u201d J 8:12.<\/span>
\n\u201eJak d\u0142ugo jestem na \u015bwiecie, jestem \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 \u015bwiata\u201d J 9:5.<\/span>
\n\u201eJeszcze przez kr\u00f3tki czas przebywa w\u015br\u00f3d was \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107. Chod\u017acie, dop\u00f3ki macie \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 (…) Dop\u00f3ki \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 macie, wierzcie w \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107, aby\u015bcie byli synami \u015bwiat\u0142o\u015bci\u201d J 12:35-36.<\/span>
\n\u201eJa przyszed\u0142em na \u015bwiat jako \u015bwiat\u0142o, aby ka\u017cdy, kto we Mnie wierzy, nie pozostawa\u0142 w ciemno\u015bci\u201d J 12:46.<\/span>
\n\u201eLud, kt\u00f3ry siedzia\u0142 w ciemno\u015bci, ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o wielkie, i mieszka\u0144com cienistej krainy \u015bmierci \u015bwiat\u0142o wzesz\u0142o\u201d Mt 4:16.<\/span>
\n\u201eTam przemieni\u0142 si\u0119 wobec nich: twarz Jego zaja\u015bnia\u0142a jak s\u0142o\u0144ce, odzienie za\u015b sta\u0142o si\u0119 bia\u0142e jak \u015bwiat\u0142o\u201d Mt 17:2.<\/span>
\n\u201eA Jego wygl\u0105d -, jak s\u0142o\u0144ce, kiedy ja\u015bnieje w swej mocy\u201d Ap 1:16. Patrz te\u017c Ez 43:2.<\/span>
\n\u201eNar\u00f3d krocz\u0105cy w ciemno\u015bciach ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wielk\u0105; nad mieszka\u0144cami kraju mrok\u00f3w \u015bwiat\u0142o zab\u0142ys\u0142o\u201d Iz 9:1.<\/span>
\n\u201ePowsta\u0144! \u015awie\u0107, bo przysz\u0142o twe \u015bwiat\u0142o i chwa\u0142a Jahwe rozb\u0142ys\u0142a nad tob\u0105. Bo oto (…) ponad tob\u0105 ja\u015bnieje Jahwe. I p\u00f3jd\u0105 narody do twojego \u015bwiat\u0142a, kr\u00f3lowie do blasku twojego wschodu\u201d Iz 60:1-3.<\/span>
\n\u201elecz Jahwe b\u0119dzie ci wieczn\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 i B\u00f3g tw\u00f3j – twoj\u0105 ozdob\u0105. Twe s\u0142o\u0144ce nie zajdzie ju\u017c wi\u0119cej i ksi\u0119\u017cyc tw\u00f3j si\u0119 nie za\u0107mi, bo Jahwe b\u0119dzie ci \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 wieczn\u0105\u201d Iz 60:19-20.<\/span>
\n\u201eRaz przysi\u0105g\u0142em na moj\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107: na pewno nie sk\u0142ami\u0119 Dawidowi. Potomstwo jego trwa\u0107 b\u0119dzie wiecznie i tron jego b\u0119dzie przede Mn\u0105 jak s\u0142o\u0144ce\u201d Ps 89:36-37.<\/span>
\n\u201eol\u015bni\u0142a go [Szaw\u0142a] nagle \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 z nieba\u201d Dz 9:3.<\/span>
\n\u201eTowarzysze za\u015b moi widzieli \u015bwiat\u0142o…\u201d Dz 22:9.<\/span>
\n\u201ePoniewa\u017c zaniewidzia\u0142em od blasku owego \u015bwiat\u0142a…\u201d Dz 22:11.<\/span>
\n\u201eaby\u015b otworzy\u0142 im oczy i odwr\u00f3ci\u0142 od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a, od w\u0142adzy szatana do Boga\u201d Dz 26:18.<\/span>
\n\u201eMesjasz ma cierpie\u0107, \u017ce pierwszy zmartwychwstanie, \u017ce g\u0142osi\u0107 b\u0119dzie \u015bwiat\u0142o zar\u00f3wno ludowi, jak i poganom\u201d Dz 26:23.<\/span>
\n\u201eMiastu nie trzeba s\u0142o\u0144ca ni ksi\u0119\u017cyca, by mu \u015bwieci\u0142y, bo chwa\u0142a Boga je o\u015bwietli\u0142a, a jego lamp\u0105 – Baranek. I w jego \u015bwietle b\u0119d\u0105 chodzi\u0107 narody…\u201d Ap 21:23-24.<\/span>
\n\u201eKa\u017cde dobro, jakie otrzymujemy (…) zst\u0119puj\u0105 z g\u00f3ry, od Ojca \u015bwiate\u0142\u201d Jk 1:17.<\/span>
\n\u201eB\u00f3g jest \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105\u201d 1J 1:5.<\/span>
\n\u201eJe\u017celi za\u015b chodzimy w \u015bwiat\u0142o\u015bci, tak jak On sam trwa w \u015bwiat\u0142o\u015bci…\u201d 1J 1:7.<\/span>
\n\u201ea \u015bwieci ju\u017c prawdziwa \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107. Kto twierdzi, \u017ce \u017cyje w \u015bwiat\u0142o\u015bci, a nienawidzi brata swego, dot\u0105d jeszcze jest w ciemno\u015bci. Kto mi\u0142uje (…) trwa w \u015bwiat\u0142o\u015bci\u201d 1J 2:8-10.<\/span>
\nPatrz te\u017c Mt 5:14-16, 13:43, \u0141k 16:8, Dz 13:47, 2Kor 6:14-15, Ef 5:8, Flp 2:15, 1Tes 5:5.<\/span>
\nOwszem, Bacchiocchi, jak ju\u017c wspomnieli\u015bmy, przytacza cz\u0119\u015b\u0107 z tych werset\u00f3w biblijnych (s. 288-89), ale uwa\u017ca, \u017ce one we wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie \u201ewymiesza\u0142y si\u0119\u201d z kultem s\u0142o\u0144ca. Oto jego \u201eodmienne\u201d wnioski:<\/span>
\n\u201eIstnienie dwu r\u00f3\u017cnych tradycji: jednej judeo-chrze\u015bcija\u0144skiej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a B\u00f3stwo ze \u015awiat\u0142em i S\u0142o\u0144cem, i drugiej poga\u0144skiej, kt\u00f3ra oddawa\u0142 cze\u015b\u0107 S\u0142o\u0144cu, szczeg\u00f3lnie w dniu S\u0142o\u0144ca (tj. w niedziel\u0119) mog\u0142o z powodzeniem przyczyni\u0107 si\u0119 do stopienia tych dwu idei w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 w spo\u0142eczno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej. Proces ten m\u00f3g\u0142 wywrze\u0107 wp\u0142yw na tych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy poprzednio czcili S\u0142o\u0144ce, a teraz potrzebowali pilnie jako\u015b odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od \u017byd\u00f3w i od \u017cydowskiego sabatu. M\u00f3g\u0142 ich te\u017c sk\u0142oni\u0107 do przyj\u0119cia dnia S\u0142o\u0144ca jako \u015bwi\u0119ta cotygodniowego, skoro jego symbolika doskonale wyra\u017ca\u0142a istniej\u0105ce pogl\u0105dy chrze\u015bcija\u0144skie\u201d (s. 289).<\/span>
\nZauwa\u017cmy tylko, \u017ce u Bacchiocchiego ci\u0105gle powtarzaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa: \u201emog\u0142o\u201d, \u201em\u00f3g\u0142\u201d. Nie ma wi\u0119c on \u017cadnych pewnik\u00f3w dla swych wniosk\u00f3w, a zaledwie przypuszczenia!<\/span>
\nZnaj\u0105c te teksty Pisma \u015aw. o Chrystusie s\u0142o\u0144cu i \u015bwiat\u0142o\u015bci pisarze wczesnochrze\u015bcija\u0144scy r\u00f3wnie\u017c pisali o Nim w tym duchu. Kompletnie nie interesuje ich poga\u0144skie s\u0142o\u0144ce, kt\u00f3re jest niczym w stosunku do Jezusa. Oto ich s\u0142owa:<\/span>
\nIgnacy Antioche\u0144ski (\u2020107) – \u201eZab\u0142ysn\u0119\u0142a na niebie gwiazda ponad wszystkie gwiazdy, a \u015bwiat\u0142o jej by\u0142o niewys\u0142owione i zadziwia\u0142a swoj\u0105 nowo\u015bci\u0105. Wszystkie inne gwiazdy razem ze s\u0142o\u0144cem i ksi\u0119\u017cycem ch\u00f3rem j\u0105 otoczy\u0142y, a ona dawa\u0142a wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a ni\u017c wszystkie pozosta\u0142e. I zaniepokoi\u0142y si\u0119, sk\u0105d ta nowo\u015b\u0107 tak do nich niepodobna. W\u00f3wczas to zgin\u0119\u0142a wszelka magia i znik\u0142y wi\u0119zy z\u0142o\u015bci, sko\u0144czy\u0142a si\u0119 niewiedza i upad\u0142o dawne kr\u00f3lestwo, kiedy B\u00f3g objawi\u0142 si\u0119 jako cz\u0142owiek [por. 1Tm 3:16] w nowo\u015bci \u017cycia wiecznego: zaczyna\u0142o si\u0119 spe\u0142nia\u0107 to, co B\u00f3g postanowi\u0142\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Efezie\u201d 19:2-3).<\/span>
\n\u201eTak wi\u0119c nawet ludzie \u017cyj\u0105cy dawniej w starym porz\u0105dku rzeczy doszli do nowej nadziei i nie zachowuj\u0105 ju\u017c szabatu, ale \u017cyj\u0105 wed\u0142ug [dnia] Pa\u0144skiego, w kt\u00f3rym i nasze \u017cycie wzesz\u0142o [jak s\u0142o\u0144ce] przez Niego i przez \u015bmier\u0107 Jego\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Magnezji\u201d 9:1; cytat za \u201ePoszukiwania w wierze\u201d J. Salij OP, rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 232).<\/span>
\nJ. Salij OP komentuj\u0105c ten tekst napisa\u0142: \u201eTutaj ograniczmy si\u0119 do dw\u00f3ch spostrze\u017ce\u0144. Po pierwsze, zauwa\u017cmy w tym tek\u015bcie bardzo prawdopodobn\u0105 aluzj\u0119 do zmartwychwstania (czasownik\u00a0anatello<\/em>\u00a0spontanicznie kojarzy si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca).\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 233).<\/span>
\n\u201eDopu\u015b\u0107cie, bym otrzyma\u0142 czyste \u015bwiat\u0142o. Kiedy tam dojd\u0119, stan\u0119 si\u0119 cz\u0142owiekiem. Pozw\u00f3lcie mi na\u015bladowa\u0107 m\u0119k\u0119 mojego Boga\u201d (\u201eDo Ko\u015bcio\u0142a w Rzymie\u201d 6:2-3).<\/span>
\n\u201eList Barnaby\u201d (ok. 130) – \u201eGdyby bowiem nie przyszed\u0142 w ciele, jak\u017ceby ludzie mogli Go ogl\u0105da\u0107 i pozosta\u0107 przy \u017cyciu, skoro patrz\u0105c na s\u0142o\u0144ce, dzie\u0142o r\u0105k Bo\u017cych, kt\u00f3re przecie\u017c ulegnie kiedy\u015b zag\u0142adzie, nie s\u0105 w stanie znie\u015b\u0107 blasku jego promieni?\u201d (5:10).<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik (ur. 100) – \u201eMo\u017cecie natomiast znale\u017a\u0107 ludzi z ka\u017cdej narodowo\u015bci, kt\u00f3rzy dla imienia Jezusa cierpieli i dalej cierpi\u0105 wszelkiego rodzaju tortury, a nie chc\u0105 si\u0119 wyrzec wiary w niego. Bowiem Jego s\u0142owo prawdy i m\u0105dro\u015b\u0107 ja\u015bniej\u0105 mocniej ni\u017c moc s\u0142o\u0144ca, tote\u017c dociera do g\u0142\u0119bin serca i umys\u0142u\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:121,2).<\/span>
\n\u201eTenci jest bowiem, z kt\u00f3rego i przez kt\u00f3rego Ojciec ma odnowi\u0107 niebo i ziemi\u0119. Tenci jest, kt\u00f3ry w Jerozolimie ma ja\u015bnie\u0107 jako \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wiekuista [Iz 60:1, 19-20]\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:113,5).<\/span>
\nMinucjusz Feliks (II w.) – \u201eDzi\u0119ki s\u0142o\u0144cu w og\u00f3le widzimy, a jednak nie mo\u017cemy mu si\u0119 przygl\u0105da\u0107. Jego promienie ra\u017c\u0105 nasze \u017arenice, tak \u017ce wzrok wpatruj\u0105cego si\u0119 w s\u0142o\u0144ce s\u0142abnie, a przy d\u0142u\u017cszym patrzeniu nast\u0119puje ca\u0142kowita \u015blepota. Czy\u017c m\u00f3g\u0142by\u015b wi\u0119c przygl\u0105da\u0107 si\u0119 Stw\u00f3rcy s\u0142o\u0144ca, kt\u00f3ry jest samym \u017ar\u00f3d\u0142em jasno\u015bci, skoro nie znosisz b\u0142yskawic i chowasz si\u0119 przed gromami?\u201d (\u201eOktawiusz\u201d 32:5-6).<\/span>
\nMeliton z Sardes (ok. 160) – \u201eOn Kr\u00f3l niebios i W\u00f3dz stworzenia, S\u0142o\u0144ce wschodu, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno umar\u0142ym w hadesie, jak i \u015bmiertelnikom w \u015bwiecie! On jedyne S\u0142o\u0144ce, kt\u00f3re wzesz\u0142o z nieba\u201d (Fragm. VIII b 4).<\/span>
\nIreneusz (ur. 130-140) – \u201eOto wi\u0119c post\u0119powa\u0107 za Zbawicielem oznacza mie\u0107 udzia\u0142 w zbawieniu, tak jak post\u0119powa\u0107 za \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 oznacza udzia\u0142 w \u015bwiat\u0142o\u015bci. Wprawdzie ci, kt\u00f3rzy s\u0105 w \u015bwiat\u0142o\u015bci, nie s\u0105 sami \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiat\u0142o\u015bci, ale s\u0105 przez Niego o\u015bwieceni i o\u015bwietleni. Sami przecie\u017c nie dostarczaj\u0105 Mu niczego, przyjmuj\u0105 raczej dobrodziejstwa o\u015bwieceni przez \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107\u201d (\u201ePrzeciw herezjom\u201d IV:14,1).<\/span>
\nKlemens Aleksandryjski (ur. 150) – \u201ekontemplujmy prawdziwego Boga najpierw wo\u0142aj\u0105c: \u2018B\u0105d\u017a pozdrowione, \u015bwiat\u0142o\u2019. Nas, kt\u00f3rzy byli\u015bmy w ciemno\u015bci i w cieniu \u015bmierci o\u015bwieci\u0142o \u015bwiat\u0142o z nieba, czystsze od s\u0142o\u0144ca i milsze od \u017cycia [por. Iz 9:1, Mt 4:16, \u0141k 1:79]. To \u015bwiat\u0142o jest wiecznym \u017cyciem i ci tylko \u017cyj\u0105, kt\u00f3rzy w nim uczestnicz\u0105. Noc boi si\u0119 \u015bwiat\u0142a i – ukrywaj\u0105c si\u0119 ze strachu – ust\u0119puje przed dniem Pana. Wszystko sta\u0142o si\u0119 bezcennym \u015bwiat\u0142em i zach\u00f3d zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 ku wschodowi. To oznacza\u0142o \u2018nowe stworzenie\u2019 [Ga 6:15]: \u2018s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci\u2019 [Ml 3:20], kt\u00f3re wszystko przenika, o\u015bwieca ludzko\u015b\u0107 przyk\u0142adem swego Ojca, kt\u00f3ry \u2018sprawia, \u017ce s\u0142o\u0144ce Jego wschodzi nad wszystkimi lud\u017ami\u2019 [Mt 5:45] i spuszcza na nich krople prawdy\u201d (\u201eZach\u0119ta Grek\u00f3w\u201d XI:114,1-3).<\/span>
\n\u201eW jaki bowiem spos\u00f3b s\u0142o\u0144ce o\u015bwietla nie tylko niebo i ca\u0142y \u015bwiat, \u015bl\u0105c promienie na ziemi\u0119 i morza, lecz tak\u017ce poprzez okna i najmniejszy otw\u00f3r dociera swym blaskiem do najdalszych zak\u0105tk\u00f3w domostwa, tak samo S\u0142owo Bo\u017ce wsz\u0119dzie si\u0119 rozesz\u0142o i widzi nawet najmniejsze czynno\u015bci naszego \u017cycia\u201d (\u201eKobierce\u201d VII:21,7).<\/span>
\nPatrz te\u017c o Chrystusie \u201e\u015awiat\u0142o\u015bci\u201d i \u201eS\u0142o\u0144cu\u201d np. \u201eWypisy z Theodota\u201d 8 i 10 oraz \u201eWychowawca\u201d III 8:44,1.<\/span>
\nTertulian (ur. 155) – \u201eBowiem i sam promie\u0144 s\u0142oneczny m\u00f3g\u0142bym nazwa\u0107 s\u0142o\u0144cem, jednak m\u00f3wi\u0105c o s\u0142o\u0144cu, do kt\u00f3rego nale\u017cy promie\u0144, nie b\u0119d\u0119 ju\u017c nazywa\u0142 s\u0142o\u0144cem promienia. Uczyni\u0142bym przecie\u017c w ten spos\u00f3b dwa s\u0142o\u0144ca. Jednak b\u0119d\u0119 uwa\u017ca\u0142 s\u0142o\u0144ce i jego promie\u0144 za dwie formy jednej i niepodzielnej substancji, tak samo jak Boga i jego S\u0142owo, jak Ojca i Syna\u201d (\u201ePrzeciw Prakseaszowi\u201d 13:10).<\/span>
\nHipolit (ur. przed 170) – \u201ewiary w Jezusa Chrystusa, kt\u00f3ry wyci\u0105gn\u0105\u0142 \u015bwi\u0119te r\u0119ce na drzewie i rozwin\u0105\u0142 w ten spos\u00f3b \u2018dwa skrzyd\u0142a\u2019 – prawe i lewe, wzywaj\u0105c do siebie wszystkich, kt\u00f3rzy w Niego wierz\u0105, chroni\u0105c ich jak kwoka piskl\u0119ta. Powiedziano r\u00f3wnie\u017c przez usta Malachiasza: \u2018A dla was, kt\u00f3rzy l\u0119kacie si\u0119 Mego imienia, wzejdzie s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci i uzdrowienie w jego skrzyd\u0142ach\u2019 [Ml 3:20]\u201d (\u201eO Antychry\u015bcie\u201d 61:3).<\/span>
\n\u201eM\u00f3wi\u0105c o \u2018innym\u2019 nie twierdz\u0119, istnieje dw\u00f3ch Bog\u00f3w, lecz m\u00f3wi\u0119 o Nim jak o \u015bwiat\u0142o\u015bci ze \u015bwiat\u0142o\u015bci, jak o wodzie ze \u017ar\u00f3d\u0142a albo jak o promieniu ze s\u0142o\u0144ca\u201d (\u201ePrzeciw Noetosowi\u201d 11).<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) – \u201eCzy\u017c jest mo\u017cliwe, aby ci, kt\u00f3rych nauczono wynosi\u0107 si\u0119 odwa\u017cnie ponad wszystkie stworzenia i oczekiwa\u0107 od Boga nagrody za dobrze sp\u0119dzone \u017cycie, ci, kt\u00f3rzy us\u0142yszeli: \u2018Wy jeste\u015bcie \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 \u015bwiata\u2019 [Mt 5:14], i: \u2018Tak niechaj \u015bwieci \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wasza przed lud\u017ami, aby widzieli wasze dobre uczynki i chwalili Ojca waszego, kt\u00f3ry jest w niebiosach\u2019 [Mt 5:16], ci, kt\u00f3rzy d\u0105\u017cyli do osi\u0105gni\u0119cia wspania\u0142ej i nie wi\u0119dn\u0105cej m\u0105dro\u015bci, b\u0119d\u0105cej odblaskiem wiecznej \u015bwiat\u0142o\u015bci, a mo\u017ce nawet j\u0105 osi\u0105gn\u0119li, mieli si\u0119 przerazi\u0107 dostrzegalnego \u015bwiat\u0142a s\u0142o\u0144ca, ksi\u0119\u017cyca i gwiazd do tego stopnia, by uwa\u017ca\u0107, i\u017c sami stoj\u0105 ni\u017cej od dostrzegalnego \u015bwiat\u0142a, i k\u0142aniali si\u0119 przedmiotom, kt\u00f3re tym \u015bwiat\u0142em \u015bwiec\u0105, podczas gdy sami posiadaj\u0105 umys\u0142ow\u0105 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wiedzy, \u2018\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 prawdziw\u0105, \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata, \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 ludzi\u2019 [J 1:9, 8:12, 1:4]\u201d (\u201ePrzeciw Celsusowi\u201d 5:10).<\/span>
\n\u201eS\u0142owo, kt\u00f3re powiedzia\u0142o w proroctwie: \u2018O\u015bwiecajcie si\u0119 \u015bwiat\u0142em poznania\u2019 [Oz 10:12]. I Jan, m\u0142odszy od tamtego proroka, m\u00f3wi: \u2018Co si\u0119 sta\u0142o w S\u0142owie, by\u0142o \u017cyciem, a \u017cycie by\u0142o \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 ludzi, a ta \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 prawdziwa o\u015bwieca ka\u017cdego cz\u0142owieka, gdy na \u015bwiat przychodzi\u2019 [J 1:3, 4, 9], na \u015bwiat prawdziwy i daj\u0105cy si\u0119 poj\u0105\u0107 rozumem, i czyni go \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 \u015bwiata. \u2018\u015awiat\u0142o\u015b\u0107 owa o\u015bwieca serca nasze, aby zaja\u015bnia\u0142y Ewangeli\u0105 chwa\u0142y Boga, w obliczu Chrystusa\u2019 [por. 2Kor 4:6]. Dlatego te\u017c dawny prorok (…) wypowiedzia\u0142 nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u2018Pan o\u015bwieceniem moim i zbawienie moim, kog\u00f3\u017c si\u0119 ba\u0107 b\u0119d\u0119?\u2019 [Ps 27:1]; \u2018Pochodni\u0105 dla n\u00f3g moich jest prawo Twoje i \u015bwiat\u0142o\u015bci\u0105 dla \u015bcie\u017cek moich\u2019 [Ps 119:105]; \u2018Znakiem jest nad nami \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 oblicza Twego, Panie\u2019 [Ps 4:7]; \u2018W \u015bwiat\u0142o\u015bci Twojej b\u0119dziemy ogl\u0105da\u0107 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107\u2019 [Ps 36:10]. A kieruj\u0105c nas ku tej \u015bwiat\u0142o\u015bci tak m\u00f3wi Pismo u Izajasza: \u2018O\u015bwie\u0107 si\u0119, o\u015bwie\u0107, Jeruzalem, bo przysz\u0142a \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 twoja, a chwa\u0142a Pa\u0144ska wzesz\u0142a nad tob\u0105\u2019 [Iz 60:1]. Ten sam prorok przepowiadaj\u0105c przybycie Jezusa, kt\u00f3ry mia\u0142 oderwa\u0107 ludzi od bo\u017ck\u00f3w, pos\u0105g\u00f3w i demon\u00f3w, powiada, \u017ce \u2018\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wzesz\u0142a nad mieszka\u0144cami cienistej krainy \u015bmierci\u2019, i dalej: \u2018Lud, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w ciemno\u015bci, ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 wielk\u0105\u2019 [Iz 9:1]\u201d (\u201ePrzeciw Celsusowi\u201d 6:5).<\/span>
\n\u201eChrystus jest S\u0142o\u0144cem Sprawiedliwo\u015bci, gdy ksi\u0119\u017cyc osi\u0105ga pe\u0142ni\u0119, a jest ni\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142, to nape\u0142nia si\u0119 Jego \u015bwiat\u0142em\u201d (In Numeros homilia<\/em>\u00a023, 5; cytat za \u201eOd soboty do niedzieli\u201d S. Bacchiocchi, W-wa 1985, s. 278).<\/span><\/span>
\n\u201ekiedy Judasz wzi\u0105\u0142 kromk\u0119 i zaraz wyszed\u0142, w\u00f3wczas noc by\u0142a dla tego, kt\u00f3ry wyszed\u0142: nie by\u0142o bowiem przy nim m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 Wsch\u00f3d [Za 6:12 wg LXX], poniewa\u017c przez odej\u015bcie porzuci\u0142 s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci [Ml 3:20]\u201d (\u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana\u201d XXXII:24,316).<\/span>
\n\u201eDlatego Ewangelista s\u0142usznie napisa\u0142, i\u017c Nikodem przyszed\u0142 w nocy: przyszed\u0142 o takiej porze, kiedy m\u00f3g\u0142 si\u0119 skry\u0107 przed wieloma faryzeuszami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych sam by\u0142 jednym z dostojnik\u00f3w. A raczej, co jest niepodwa\u017calne, przyszed\u0142 noc\u0105 dlatego, \u017ce nie znaj\u0105c Boga, do kt\u00f3rego si\u0119 zbli\u017cy\u0142, nie zosta\u0142 jeszcze o\u015bwiecony. Nie wzesz\u0142o bowiem dla niego s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3re tworzy duchowy dzie\u0144\u201d (Fragment 34. – J 3,1).<\/span>
\nPatrz te\u017c \u201eHomilie o Ksi\u0119dze Kap\u0142a\u0144skiej\u201d (9) i \u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana\u201d I:25,160-161 (omawia tu Orygenes \u201e\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata i \u201e\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 prawdziw\u0105\u201d).<\/span>
\nCyprian (ur. 200) – \u201eAlbowiem i rano nale\u017cy si\u0119 modli\u0107, by rann\u0105 modlitw\u0105 uczci\u0107 zmartwychwstanie Pa\u0144skie. (…) Kiedy zn\u00f3w s\u0142o\u0144ce si\u0119 cofa i ko\u0144czy si\u0119 dzie\u0144, nale\u017cy si\u0119 modli\u0107. Albowiem poniewa\u017c Chrystus jest prawdziwym s\u0142o\u0144cem i prawdziwym dniem, przeto gdy s\u0142o\u0144ce i dzie\u0144 \u015bwiata ust\u0119puje i kiedy modlimy si\u0119 i prosimy, by na nowo \u015bwiat\u0142o wzesz\u0142o nad nami, o przyj\u015bcie prosimy Chrystusa, maj\u0105cego nam przynie\u015b\u0107 \u0142ask\u0119 wiekuistego \u015bwiat\u0142a. (…) \u015bwiadczy tak\u017ce prorok Malachiasz: \u2018I wznijdzie wam, boj\u0105cym si\u0119 imienia Pana, s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci, i zdrowie na skrzyd\u0142ach jego\u2019 [Ml 3:20]. Wi\u0119c, poniewa\u017c w Pi\u015bmie \u015bw. prawdziwym s\u0142o\u0144cem i prawdziwym dniem jest Chrystus, przeto dla chrze\u015bcijan nie ma godziny, w kt\u00f3rej by cz\u0119sto i zawsze nie nale\u017ca\u0142o czci\u0107 Boga, by\u015bmy, kt\u00f3rzy jeste\u015bmy w Chrystusie, to jest, w prawdziwym s\u0142o\u0144cu i dniu, przez ca\u0142y dzie\u0144 trwali na modlitwie. (…) Albo kiedy\u017c nie ma s\u0142o\u0144ca i dnia dla tego, dla kogo s\u0142o\u0144cem i dniem jest Chrystus?\u201d (\u201eO Modlitwie Pa\u0144skiej\u201d 35).<\/span>
\nOto komentarz Bacchiocchiego o powy\u017cszych tekstach pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich:<\/span>
\n\u201eWielu Ojc\u00f3w odst\u0119powa\u0142o od poga\u0144skich symboli i wierze\u0144 dotycz\u0105cych s\u0142o\u0144ca oraz reinterpretowa\u0142o je dla cel\u00f3w apologetycznych (w nauczaniu chrze\u015bcija\u0144skim)\u201d (s. 277-78).<\/span>
\nWida\u0107 wi\u0119c, \u017ce wnioski Bacchiocchiego s\u0105 jak zwykle \u201eodmienne\u201d, ni\u017c chyba ka\u017cdego, kto bez uprzedze\u0144 odczyta cytowane teksty. I pomimo, \u017ce skupili\u015bmy si\u0119 tu w\u0142a\u015bciwie prawie wy\u0142\u0105cznie na s\u0142owach Ml 3:20 (cho\u0107 i inne teksty biblijne te\u017c zaznaczyli\u015bmy), to jednak to wystarczy, by zrozumie\u0107 i uwierzy\u0107, \u017ce dla chrze\u015bcijan liczy\u0142o si\u0119 tylko \u201eprawdziwe S\u0142o\u0144ce\u201d – Jezus Chrystus.<\/span>
\nPr\u00f3cz tego nie przypominam sobie by kt\u00f3ry\u015b z wy\u017cej cytowanych pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich by\u0142 wcze\u015bniej czcicielem s\u0142o\u0144ca (nie wspominaj\u0105 oni o tym) i by musia\u0142 z tego wzgl\u0119du \u201ereinterpretowa\u0107\u201d swoje zapatrywania, co chce nam narzuci\u0107 Bacchiocchi.<\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczne\u2019 s\u0142owa Bacchiocchiego pod kt\u00f3rymi pewnie ka\u017cdy uznaj\u0105cy niedziel\u0119 podpisze si\u0119:<\/span>
\n\u201ePonadto, czy fakt, \u017ce Chrystus i Jego zmartwychwstanie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca, nie m\u00f3g\u0142 \u0142atwo uspasabia\u0107 chrze\u015bcijan do oddawania czci wschodz\u0105cemu \u2018S\u0142o\u0144cu Sprawiedliwo\u015bci\u2019 w\u0142a\u015bnie w dniu S\u0142o\u0144ca?\u201d (s. 280).<\/span>
\nDzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, a niedziela<\/strong><\/span>
\n16)<\/strong>\u00a0Bacchiocchiemu mo\u017cna chyba zarzuci\u0107 niekonsekwencj\u0119. Ot\u00f3\u017c nie zgadza si\u0119 on z tym, \u017ce \u017cydowski, sekciarski kalendarz s\u0142oneczny z Qumran m\u00f3g\u0142 mie\u0107 wp\u0142yw na niedziel\u0119, natomiast z ca\u0142\u0105 moc\u0105 twierdzi, \u017ce taki wp\u0142yw na ni\u0105 mia\u0142 poga\u0144ski kalendarz planetarny, ze s\u0142o\u0144cem w roli g\u0142\u00f3wnej. O tym pierwszym pisze on:<\/span><\/span>
\n\u201eNie ma jednak nigdzie w literaturze patrystycznej jakiejkolwiek wzmianki \u0142\u0105cz\u0105cej niedziel\u0119 wielkanocn\u0105 albo cotygodniow\u0105 z tym sekciarskim kalendarzem s\u0142onecznym\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 259).<\/span>
\nCiekawe gdzie w literaturze patrystycznej Bacchiocchi znalaz\u0142 \u201ewzmianki \u0142\u0105cz\u0105ce niedziel\u0119 wielkanocn\u0105 albo cotygodniow\u0105 z poga\u0144skim kalendarzem planetarnym\u201d (pr\u00f3cz zastosowania okre\u015blenia \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d).<\/span>
\nPierwsz\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 \u0142\u0105czenia chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli z poga\u0144skim dniem S\u0142o\u0144ca jest to, \u017ce jak przyznaje sam Bacchiocchi niedziela by\u0142a u chrze\u015bcijan \u201epierwszym dniem tygodnia\u201d, natomiast dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca by\u0142 \u201edrugim dniem tygodnia\u201d u pogan. Bacchiocchi tak\u017ce wymienia interesuj\u0105ce nas dni:<\/span>
\n\u201ew cyklu tygodnia planetarnego poszczeg\u00f3lne dni nosz\u0105 nazwy wed\u0142ug planet w nast\u0119puj\u0105cej kolejno\u015bci: Saturn, S\u0142o\u0144ce, Ksi\u0119\u017cyc, Mars, Merkury, Jupiter i Wenus\u201d (s. 270).<\/span>
\nDodaje on te\u017c:<\/span>
\n\u201eIstotnie, pocz\u0105tkowo dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca \u2018niczym nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od innych dni\u2019 skoro by\u0142 to drugi dzie\u0144 tygodnia, nast\u0119puj\u0105cy po dniu Saturna, kt\u00f3ry by\u0142 pierwszym dniem\u201d (s. 271).<\/span>
\nW zwi\u0105zku z tym E. Bianchi napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eW planetarnym kalendarzu \u015bwiata grecko-rzymskiego dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cony s\u0142o\u0144cu i nosz\u0105cy jego imi\u0119 jest drugim dniem tygodnia (…) Je\u017celi wi\u0119c dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca sta\u0142 si\u0119 pierwszym dniem tygodnia chrze\u015bcija\u0144skiego, sta\u0142o si\u0119 tak pod wp\u0142ywem tygodnia \u017cydowskiego, przej\u0119tego przez chrze\u015bcijan. A zatem:\u00a0dies solis<\/em>\u00a0nie mia\u0142 \u017cadnego wp\u0142ywu na pocz\u0105tek niedzieli chrze\u015bcija\u0144skiej<\/strong>\u00a0[podkre\u015blenie Bianchiego] jedynie pewien zwi\u0105zek drugorz\u0119dny, a wi\u0119c p\u00f3\u017aniejszy\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 122-23).<\/span><\/span>
\nTo, \u017ce poganie \u2018adoptowali\u2019 (!) chrze\u015bcija\u0144ski tydzie\u0144 (kolejno\u015b\u0107 dni), a nie odwrotnie, dowodzi, \u017ce dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca b\u0119d\u0105c wpierw u nich drugim dniem tygodnia, sta\u0142 si\u0119 jak w chrze\u015bcija\u0144stwie pierwszym. Sam Bacchiocchi to uznaje (cho\u0107 podaje inne poga\u0144skie motywacje) i to przeniesienie dnia S\u0142o\u0144ca na pierwszy dzie\u0144 tygodnia datuje na po\u0142ow\u0119 II wieku (s. 274-5). Przyznaje on te\u017c, \u017ce \u201eNiekt\u00f3rzy [uczeni] uwa\u017caj\u0105 to za poga\u0144sk\u0105 interpretacj\u0119 \u017cydowskiego tygodnia\u201d (s. 265).<\/span>
\nCiekawe, czy gdyby Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski obchodzi\u0142 te\u017c szabat obok niedzieli, tak jak chrze\u015bcijanie z \u017byd\u00f3w na wschodzie (np. w Syrii – patrz pkt 10), to czy Bacchiocchi zarzuci\u0142by mu, \u017ce to pochodzi od dnia Saturna, bo i ten dzie\u0144 by\u0142 wa\u017cnym u pogan. Pewnie i tu, jakby kto\u015b si\u0119 upar\u0142, znalaz\u0142oby si\u0119 wiele punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych, bo i \u017bydzi byli w Rzymie i dzie\u0144 Saturna tak\u017ce. Sabatarianie wol\u0105 jednak nie snu\u0107 takich dywagacji, bo to by przecie\u017c bi\u0142o w ich najwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0119, w ich szabat.<\/span>
\nBacchiocchi cho\u0107 zacytowa\u0142 tekst Tertuliana (ur. 155) \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d (14), gdzie ukazane jest to, \u017ce pewni chrze\u015bcijanie \u2018ulegali\u2019 niekt\u00f3rym poga\u0144skim \u015bwi\u0119tom i wymienia je z nazwy (Saturnalia, Nowy Rok, Matronalia i uroczysto\u015b\u0107 z okazji \u015brodka zimy), to jednak nie wykaza\u0142 tym, \u017ce obchodzili oni akurat \u015bwi\u0119to zwi\u0105zane ze s\u0142o\u0144cem (s. 276). Tego \u2018\u015bwi\u0119ta\u2019 Tertulian nie wymienia! To za\u015b, \u017ce go on nie wymienia \u015bwiadczy, \u017ce nie mieli oni zapewne problem\u00f3w z dniem S\u0142o\u0144ca, ale i mo\u017ce te\u017c potwierdza\u0107, to o czym powiemy p\u00f3\u017aniej, \u017ce nie by\u0142 on wtedy \u017cadnym dniem kultu!<\/span>
\nPo drugie, dzie\u0142o kt\u00f3re cytuje Bacchiocchi pochodzi z okresu gdy Tertulian by\u0142 ju\u017c montanist\u0105 i do nich zwraca\u0142 si\u0119 (\u201eS\u0142ownik Wczesnochrze\u015bcija\u0144skiego Pi\u015bmiennictwa\u201d J. M. Szymusiak SJ, ks. M. Starowieyski, Pozna\u0144 1971, s. 380). W zwi\u0105zku z tym, przypisywanie tych czyn\u00f3w, na podstawie tego pisma, katolikom jest cz\u0119\u015bciowo nierzetelne. Gdy Bacchiocchi pisa\u0142 o sobotnich postach u katolik\u00f3w, to umia\u0142 odr\u00f3\u017cni\u0107 ich od montanist\u00f3w, kt\u00f3rzy nie po\u015bcili \u201ew szabat i dnie Pa\u0144skie\u201d (s. 206). Ta informacja tak\u017ce pochodzi\u0142a z dzie\u0142a z okresu montanistycznego. Ale w sprawie ulegania poga\u0144skim zwyczajom, to ju\u017c tego rozr\u00f3\u017cnienia nie stosuje i przypisuje katolikom to, co Tertulian montanistom. Nie negujemy jednak ani informacji z pisma \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d, kt\u00f3re mog\u0142y dotyczy\u0107 te\u017c katolik\u00f3w, ani procesowi ulegania pewnym poga\u0144skim zwyczajom przez niekt\u00f3rych chrze\u015bcijan. Kwestionujemy jedynie pr\u00f3b\u0119 narzucania \u201eodmiennych\u201d wniosk\u00f3w antyniedzielnych przez Bacchiocchiego, na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re nie s\u0105 w stu procentach zasadne.<\/span>
\nNa marginesie zaznaczmy jeszcze, \u017ce dzie\u0142o \u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d zawiera w przytaczanym 14-tym oraz 4-tym rozdziale bardzo mocn\u0105 negacj\u0119 szabatu, o czym Bacchiocchi przy okazji omawiania \u015bwi\u0105t poga\u0144skich ju\u017c nie wspomnia\u0142. Ale to zagadnienie nie wi\u0105\u017ce si\u0119 bezpo\u015brednio z niedziel\u0105, wi\u0119c pozostawimy je bez szerszego omawiania.<\/span>
\nOto za\u015b motywy obchodzenia przez chrze\u015bcijan niedzieli, czyli dnia S\u0142o\u0144ca, podane przez pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich:<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik (ur. 100) – \u201eZgromadzenia za\u015b nasze dlatego odbywaj\u0105 si\u0119 w Dniu S\u0142o\u0144ca, poniewa\u017c to pierwszy dzie\u0144, w kt\u00f3rym B\u00f3g przetworzy\u0142 ciemno\u015bci oraz materi\u0119 i \u015bwiat uczyni\u0142, poniewa\u017c i Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, tego samego dnia zmartwychpowsta\u0142. W przeddzie\u0144 bowiem Dnia Saturna zosta\u0142 ukrzy\u017cowany, a nazajutrz po tym\u017ce dniu, to znaczy w Dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, objawi\u0142 si\u0119 aposto\u0142om i t\u0119 im poda\u0142 nauk\u0119, kt\u00f3r\u0105\u015bmy niniejszym Waszej przed\u0142o\u017cyli uwadze\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,7).<\/span>
\nTertulian (ur. 155) – \u201eopini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. (…) Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span>
\nCho\u0107 Bacchiocchi ukaza\u0142, \u017ce kult s\u0142o\u0144ca istnia\u0142 w Rzymie (s. 263-64), to nie wykaza\u0142, \u017ce w I-II wieku niedziela by\u0142a u pogan \u201edniem \u015bwi\u0105tecznym\u201d!<\/span>
\nE. Bianchi (powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Mosn\u0119 i Rordorfa) w tej sprawie pisze:<\/span>
\n\u201eNie wydaje si\u0119 jednak, aby w staro\u017cytno\u015bci poga\u0144skiej by\u0142 to dzie\u0144 kultu. Nawet w orientalnym kulcie Mitry, boga \u015bwiat\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry z czasem zidentyfikowa\u0142 si\u0119 w Rzymie ze S\u0142o\u0144cem,\u00a0Sol<\/em>,\u00a0Sol invictus<\/em>,\u00a0Sol invictus Mithra<\/em>,\u00a0Dominus Mithra<\/em>,\u00a0Sol invictus Dominus Mithra<\/em>, dzie\u0144 ten nie odznacza\u0142 si\u0119 niczym szczeg\u00f3lnym. \u2018Nie posiadamy \u017cadnych danych, na podstawie kt\u00f3rych mogliby\u015bmy powiedzie\u0107, \u017ce dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca by\u0142 w I-II w. po Chr. dniem \u015bwi\u0105tecznym\u2019, co wi\u0119cej \u2018nigdy nie by\u0142 to dzie\u0144 kultu, nawet w religii Mitry\u2019.\u201d (\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d Pozna\u0144 1998, s. 122).<\/span><\/span>
\nTe stwierdzenia potwierdza Tertulian (ur. 155), kt\u00f3ry pisze:<\/span>
\n\u201ePoganie s\u0105 wierniejsi od nas swojej religii, gdy\u017c nie uznaj\u0105 za swoje \u017cadnego ze \u015bwi\u0105t chrze\u015bcija\u0144skich. Nie obchodz\u0105 z nami niedzieli, ani Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego, cho\u0107 je znaj\u0105, gdy\u017c boj\u0105 si\u0119, by ich nie uznano za chrze\u015bcijan. My za\u015b nie dr\u017cymy o to, by nas nie miano za pogan. Je\u015bli chodzi o odpoczynek dla cia\u0142a, masz nie tylko par\u0119 dni, ale wiele. Poganie bowiem maj\u0105 tylko jeden dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny w roku, a ty masz co osiem dni [por. J 20:26]. We\u017a poszczeg\u00f3lne \u015bwi\u0119ta r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w i policz: nie wype\u0142ni\u0105 nawet okresu Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy\u201d (\u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 53).<\/span>
\nJak wida\u0107, Tertulian m\u00f3wi, \u017ce poganie nie obchodz\u0105 razem z chrze\u015bcijanami niedzieli, ani nie jest to u nich jaki\u015b dzie\u0144 kultu. Samo za\u015b u\u017cywanie w I-II wieku termin\u00f3w \u201edzie\u0144 S\u0142o\u0144ca\u201d, \u201edzie\u0144 Saturna\u201d, \u201edzie\u0144 Ksi\u0119\u017cyca\u201d itd. niczego nie dowodzi w interesuj\u0105cej nas sprawie.<\/span>
\nSam Bacchiocchi zreszt\u0105 o tej sprawie wspomina nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\n\u201eProces, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do wywy\u017cszenia dnia s\u0142o\u0144ca kosztem dnia Saturna, jest trudny do uchwycenia z powodu braku \u015bcis\u0142ych danych co do tego jakie zwyczaje religijne, je\u017celi w og\u00f3le jakie\u015b, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 z tym dniem\u201d (s. 271).<\/span>
\n\u201eCzczenie s\u0142o\u0144ca jednak\u017ce, jak si\u0119 wydaje, nie wymaga\u0142o od pogan, aby uczestniczyli w organizowanych w tym celu specjalnych nabo\u017ce\u0144stwach publicznych\u201d (s. 272).<\/span>
\nTymi stwierdzeniami Bacchiocchi zapewne sprawia zaw\u00f3d wielu sabatarianom, kt\u00f3rym wydaje si\u0119 chyba, \u017ce by\u0142o zupe\u0142nie inaczej.<\/span>
\nTertulian (ur. 155) nawet wskaza\u0142, wbrew sugestiom Bacchiocchiego, \u017ce niekt\u00f3rzy poganie raczej odpoczywali (\u2018sabatyzowali\u2019) w dzie\u0144 Saturna, a nie w dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca:<\/span>
\n\u201eInni bardziej po ludzku s\u0105dz\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, jako, \u017ce jest rzecz\u0105 znan\u0105, i\u017c podczas modlitwy zwracamy si\u0119 na wsch\u00f3d, albo \u017ce cieszymy si\u0119 w dniu s\u0142o\u0144ca. Czy inaczej post\u0119pujecie? Czy wielu spo\u015br\u00f3d was uwielbiaj\u0105c niekiedy cia\u0142a niebieskie nie porusza wargami o wschodzie s\u0142o\u0144ca? Faktycznie jeste\u015bcie tymi, kt\u00f3rzy do spisu tygodnia przyj\u0119li\u015bcie s\u0142o\u0144ce, jako podstaw\u0119 siedmiodniowego tygodnia, a… [przypis: Tekst zepsuty] z samych dni wybrali\u015bcie jeden, w kt\u00f3rym unikacie k\u0105pieli, lub odk\u0142adacie j\u0105 na wiecz\u00f3r, wzgl\u0119dnie dbacie o odpoczynek, lub posi\u0142ek. Czyni\u0105c to, odst\u0119pujecie sami od w\u0142asnej, a przechodzicie do obcej religii. \u017bydowskimi bowiem \u015bwi\u0119tami s\u0105 szabaty i czyste potrawy i \u017cydowski kult \u015bwiec i posty razem z chlebami prza\u015bnymi, oraz modlitwy nad brzegami rzek. Przecie\u017c to wszystko obce jest dla waszych bog\u00f3w. Dlatego, – \u017ce nie odst\u0105pi\u0119 od obranej drogi – zauwa\u017cacie podobie\u0144stwo wy, kt\u00f3rzy zarzucacie nam kult s\u0142o\u0144ca i jego dnia, \u017ce nie jeste\u015bmy zbyt daleko od Saturna i waszych szabat\u00f3w!\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13).<\/span>
\n\u201eopini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. Ostatecznie podejrzenie to st\u0105d pochodzi, poniewa\u017c jest rzecz\u0105 wiadom\u0105, \u017ce my modlimy si\u0119 zwr\u00f3ceni ku wschodowi. Ale i z was wielu nieraz pragn\u0105c pomodli\u0107 si\u0119 do swoich niebian, porusza wargami ku wschodowi s\u0142o\u0144ca. Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca, bo stoimy chyba zaraz za tymi, kt\u00f3rzy dzie\u0144 Saturna na pr\u00f3\u017cnowanie i uczty po\u015bwi\u0119caj\u0105, przy czym naturalnie odst\u0119puj\u0105 od \u017cydowskich zwyczaj\u00f3w, nie znaj\u0105c ich dobrze\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span><\/span>
\nTe teksty Tertuliana wskazuj\u0105, \u017ce poga\u0144ski dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 takiego wp\u0142ywu na chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 niedziel\u0119 jak si\u0119 wydaje wielu sabatarianom, poniewa\u017c poganie raczej \u2018sabatyzowali\u2019 po poga\u0144sku w dzie\u0144 Saturna, a nie w dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca.<\/span>
\nPoniewa\u017c jednak tekst powy\u017cszy \u201eDo pogan\u201d (I:13) we fragmencie z uwag\u0105 \u2018Tekst zepsuty\u2019 (patrz powy\u017cej) bywa r\u00f3\u017cnie t\u0142umaczony, o co Bacchiocchi \u201ekruszy kopie\u201d (s. 273), przytaczamy te\u017c inny jego przek\u0142ad, taki kt\u00f3ry on zapewne akceptuje:<\/span>
\n\u201ePoganie po ludzku mniemaj\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, bo jest powszechnie wiadome, \u017ce modlimy si\u0119 zwr\u00f3ceni na wsch\u00f3d, a dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca jest dla nas dniem rado\u015bci. A wy, czy inaczej czynicie? Czy wielu z was nie porusza wargami przy wschodzie s\u0142o\u0144ca chc\u0105c te\u017c czasami odda\u0107 ho\u0142d cia\u0142om niebieskim? A przecie\u017c to wy\u015bcie przyj\u0119li s\u0142o\u0144ce na list\u0119 siedmiu dni i postawili\u015bcie je na czele waszych dni; nie bierzecie w nim k\u0105pieli, lub te\u017c przesuwacie j\u0105 na wiecz\u00f3r. W nim te\u017c dbacie o wypoczynek i o lepszy posi\u0142ek. Takim post\u0119powaniem wy r\u00f3wnie\u017c oddalacie si\u0119 od swoich, a przechodzicie do cudzych praktyk religijnych: takimi s\u0105 \u015bwi\u0119ta \u017cydowskie, szabat, czysta wieczerza, \u017cydowski obrz\u0119d zapalania \u015bwiate\u0142, post z niekwaszonym chlebem, modlitwa nad rzek\u0105, a to wszystko jest przecie\u017c obce waszym bogom. Wobec tego – aby sko\u0144czy\u0107 dygresj\u0119 – wy, kt\u00f3rzy nam robicie wyrzuty z powodu s\u0142o\u0144ca i jego dnia, uznajecie bliskie s\u0105siedztwo: znajdujemy si\u0119 niedaleko od Saturna i od waszych szabat\u00f3w\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 111).<\/span>
\nJak wida\u0107, albo poganie \u2018sabatyzowali\u2019 wtedy jeszcze w dniu Saturna (co potwierdza cytowany \u201eApologetyk\u201d), albo ju\u017c wtedy przenie\u015bli to \u2018sabatyzowanie\u2019 z dnia Saturna na dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, jak wskazywa\u0142by drugi przek\u0142ad. Nadmieniam, \u017ce oba dzie\u0142a Tertuliana datowane s\u0105 na 197 rok, a wi\u0119c na wiele lat po sugerowanym przez Bacchiocchiego wprowadzeniu niedzieli przez chrze\u015bcijan.<\/span>
\nBacchiocchi stara\u0142 si\u0119 te\u017c ukaza\u0107, \u017ce dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca uzyska\u0142 przewag\u0119 (\u201ewywy\u017cszy\u0142 si\u0119\u201d) nad dniem Saturna w po\u0142owie II wieku (s. 274-75), cho\u0107 nadal nie wykaza\u0142, \u017ce by\u0142 to wtedy \u201edzie\u0144 kultu\u201d u pogan!<\/span>
\nTa przewaga s\u0142o\u0144ca nad Saturnem potrzebna mu jest do tego, by udowodni\u0107, \u017ce te \u201ewywy\u017cszone\u201d s\u0142o\u0144ce mia\u0142o wp\u0142yw na wprowadzenie chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli zamiast szabatu.<\/span>
\nJednak powy\u017csze teksty Tertuliana wydaj\u0105 si\u0119 przeczy\u0107, temu \u201ewywy\u017cszeniu si\u0119\u201d dnia S\u0142o\u0144ca (bynajmniej zauwa\u017calnie), w czasie gdy pisa\u0142 on swe dzie\u0142a.<\/span>
\nBacchiocchi te\u017c w tej sprawie przedstawia swe pewne \u2018w\u0105tpliwo\u015bci\u2019:<\/span>
\n\u201enie da si\u0119 ustali\u0107 dok\u0142adnie czasu, kiedy dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca uzyska\u0142 status pierwszego i najwa\u017cniejszego dnia tygodnia…\u201d (s. 275).<\/span>
\nCzy w po\u0142owie II wieku s\u0142o\u0144ce tak wywy\u017cszy\u0142o si\u0119 nad Saturna, jakby chcia\u0142 Bacchiocchi? Ot\u00f3\u017c jak widzieli\u015bmy (patrz powy\u017cej) sam on poda\u0142 za Tertulianem (s. 276), \u017ce w czasie jego \u017cycia (155-220) by\u0142y obchodzone Saturnalia! A mo\u017ce wi\u0119c, czego zapewne Bacchiocchi nie zechce uzna\u0107, dla niekt\u00f3rych pogan wa\u017cniejszy by\u0142 nadal Saturn, a dla innych s\u0142o\u0144ce? Pr\u00f3cz tego, Tertulian w swych pismach cz\u0119\u015bciej pisze o Saturnie ni\u017c s\u0142o\u0144cu (patrz np. \u201eDo pogan\u201d II) i nie chce si\u0119 wierzy\u0107, by ju\u017c wtedy ta popularno\u015b\u0107 kultu s\u0142o\u0144ca by\u0142a wi\u0119ksza.<\/span>
\nCo ciekawe Bacchiocchi tak zafascynowa\u0142 si\u0119 tym wywy\u017cszeniem dnia S\u0142o\u0144ca nad dniem Saturna u pogan, \u017ce wprowadzi\u0142 podobn\u0105 rzecz u chrze\u015bcijan tzn. wywy\u017cszenie niedzieli nad szabat, w obu przypadkach w pierwszej po\u0142owie II wieku (por. s. 332). Zaskakuj\u0105co dok\u0142adna jest ta zbie\u017cno\u015b\u0107 dotycz\u0105ca dni i czasu dla takich zmian!<\/span>
\nBacchiocchi cho\u0107 przyznaje, \u017ce pisarze wczesnochrze\u015bcija\u0144scy neguj\u0105 jakikolwiek wp\u0142yw poga\u0144skiego dnia S\u0142o\u0144ca na chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 niedziel\u0119 (\u201e[w pismach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a] nie wida\u0107 by\u0142o \u017cadnego powa\u017cniejszego wysi\u0142ku zmierzaj\u0105cego do usprawiedliwienia \u015bwi\u0119cenia niedzieli poprzez symbolik\u0119 dnia S\u0142o\u0144ca\u201d s. 286), to jak zawsze przedstawia jednak swoje \u201eale\u201d. Czyli jakby nie pisali oni, czy to zaprzeczaj\u0105c, czy milcz\u0105c w tej sprawie, nasz adwentysta zawsze b\u0119dzie doszukiwa\u0142 si\u0119 drugiego dna tzn. \u015bladu poga\u0144skiego w niedzieli. I gdy takowego Bacchiocchi nie znajduje w pierwszych trzech wiekach, to doszukuje si\u0119 go w pismach z IV i V wieku (s. 286-288, 292). Ale je\u015bli nawet jego dociekania doprowadzaj\u0105 go do jakich\u015b \u201eodmiennych\u201d wniosk\u00f3w, to czy\u017c te p\u00f3\u017aniejsze pisma maj\u0105 narzuci\u0107 nam inny punkt widzenia na wcze\u015bniejsze teksty? Przecie\u017c sam Bacchiocchi, gdy mu to potrzebne, nie zgadza si\u0119 z tym by pisma chrze\u015bcija\u0144skie z lat 100-200 \u015bwiadczy\u0142y o naszej wyk\u0142adni (wcze\u015bniejszych wobec nich) tekst\u00f3w biblijnych np. Ap 1:10. My nie p\u00f3jdziemy tu \u015bcie\u017ck\u0105 adwentystycznego badacza, gdy\u017c jak za\u0142o\u017cyli\u015bmy, nasz\u0105 uwag\u0119 kierujemy na lata 30-250 i nie b\u0119dziemy tu rozpatrywa\u0107 tekst\u00f3w ani za, ani przeciw niedzieli, z okresu p\u00f3\u017aniejszego. Bo tym tropem by\u015bmy doszli w nast\u0119pne wieki, do racjonalizmu, liberalizmu i do ludzi pokroju Bacchiocchiego, kt\u00f3rzy w ka\u017cdym wieku chcieli wmawia\u0107 chrze\u015bcijanom, \u017ce ich kult ma \u201eco\u015b\u201d wsp\u00f3lnego z poga\u0144skim s\u0142o\u0144cem. Dotyczy\u0142o to za\u015b tak os\u00f3b \u015bwi\u0119c\u0105cych szabat, jak i zwalczaj\u0105cych zar\u00f3wno i sobot\u0119 i niedziel\u0119. Bo jakim\u015b dziwnym zbiegiem okoliczno\u015bci jest to, \u017ce wnioski sabataria\u0144skie cz\u0119sto pokrywaj\u0105 si\u0119 z ateistycznymi.<\/span>
\nNam powinno wystarczy\u0107, \u017ce sam Bacchiocchi pisze, \u017ce istnia\u0142a \u201epierwotna niech\u0119\u0107 Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a do wyra\u017anego przyznawania si\u0119 do faktu adopcji dnia S\u0142o\u0144ca oraz jego symboliki\u201d (s. 292).<\/span>
\nAle przytoczmy jednak, cho\u0107 przyk\u0142adowo, jedn\u0105 z wypowiedzi z IV wieku, kt\u00f3r\u0105 omawia Bacchiocchi i sami w duchu oce\u0144my, czy zawiera ona jaki\u015b \u201e\u015blad poga\u0144ski\u201d w chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli. Oto s\u0142owa \u015bw. Hieronima (340-420) zacytowane przez naszego adwentyst\u0119, kt\u00f3re pozostawiamy bez komentarza:<\/span>
\n\u201eJe\u017celi jest to tak nazwany przez pogan dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca, to my jak najch\u0119tniej uznajemy go za taki, skoro tego dnia\u00a0\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata<\/em>\u00a0ukaza\u0142a si\u0119 i tego dnia\u00a0powsta\u0142o S\u0142o\u0144ce Sprawiedliwo\u015bci<\/em>\u00a0[In die dominica Paschale homilia<\/em>]\u201d (s. 286).<\/span><\/span>
\nI ju\u017c tylko tak na marginesie zaznaczmy, \u017ce zdanie to jest bezpo\u015brednio poprzedzone w pi\u015bmie Hieronima nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami, kt\u00f3re Bacchiocchi albo celowo przemilcza, albo po prostu nie by\u0142y mu one do niczego potrzebne:<\/span>
\n\u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski, dzie\u0144 zmartwychwstania, dzie\u0144 chrze\u015bcijan, jest dniem naszym. Dlatego za\u015b nazywa si\u0119 go dniem Pa\u0144skim, poniewa\u017c w nim Pan wst\u0105pi\u0142 do Ojca jako zwyci\u0119zca\u201d (\u201eZ Homilii na Niedziel\u0119 Zmartwychwstania\u201d; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 85).<\/span>
\nInny \u201eodmiennie\u201d omawiany przez Bacchiocchiego (s. 286) fragment Euzebiusza z Cezarei (ur. 260) cytujemy powy\u017cej w rozdziale \u201eInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli\u201d (dotyczy jego \u201eKomentarza do Psalmu 91\u201d).<\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczne\u2019 wypowiedzi Bacchiocchiego, kt\u00f3re powinny dotrze\u0107 do wielu adwentyst\u00f3w i sabatarian, by nie mylili poj\u0119\u0107 zwi\u0105zanych z kultem niedzieli i s\u0142o\u0144ca:<\/span>
\n\u201eWyb\u00f3r ten jednak [niedzieli], jak musimy raz jeszcze stwierdzi\u0107, nie by\u0142 umotywowany pragnieniem uczczenia S\u0142o\u0144ca jako boga, w owym dniu, ale raczej tym, \u017ce jego symbolika, mog\u0142a znakomicie upami\u0119tnia\u0107 dwa wa\u017cne wydarzenia z historii zbawienia: stworzenie i zmartwychwstanie. (…) Ponadto dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca pozwala\u0142 chrze\u015bcijanom wyja\u015bni\u0107 \u015bwiatu poga\u0144skiemu tajemnice biblijne przy pomocy skutecznej symboliki, tak bardzo im bliskiej\u201d (s. 293).<\/span>
\n\u201ePonadto, czy fakt, \u017ce Chrystus i Jego zmartwychwstanie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca, nie m\u00f3g\u0142 \u0142atwo uspasabia\u0107 chrze\u015bcijan do oddawania czci wschodz\u0105cemu \u2018S\u0142o\u0144cu Sprawiedliwo\u015bci\u2019 w\u0142a\u015bnie w dniu S\u0142o\u0144ca?\u201d (s. 280).<\/span>
\n\u201ePoganom chrze\u015bcijanie mogli wyja\u015bni\u0107, \u017ce w tym dniu S\u0142o\u0144ca nie czcz\u0105 oni S\u0142o\u0144ca jako boga, ale obchodz\u0105 stworzenie \u015bwiat\u0142a i powstanie S\u0142o\u0144ca Sprawiedliwo\u015bci, a wi\u0119c wydarzenia, do kt\u00f3rego pierwszego dnia dosz\u0142o. Obchodz\u0105cym za\u015b sabat (sobot\u0119) mogli m\u00f3wi\u0107, \u017ce pierwszy dzie\u0144 zachowuje sw\u0105 nadrz\u0119dno\u015b\u0107 nad si\u00f3dmym, poniewa\u017c upami\u0119tnia pocz\u0105tek stworzenia, rocznic\u0119 nowego stworzenia i dzie\u0142o sprawcze Chrystusa\u201d (s. 303).<\/span>
\nModlitwa w kierunku wschodnim<\/strong><\/span>
\n17)<\/strong>\u00a0Bacchiocchi napisa\u0142: \u201ePrzyj\u0119cie przez chrze\u015bcijan kierunku wschodu (w miejsce Jerozolimy) jako nowego kierunku odniesienia w modlitwie dostarcza nam dodatkowej wa\u017cnej wskaz\u00f3wki. Okazuje si\u0119, mianowicie, jak powa\u017cny by\u0142 wp\u0142yw kultu S\u0142o\u0144ca na nabo\u017ce\u0144stwa wczesnochrze\u015bcija\u0144skie\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 279).<\/span><\/span>
\nUczony adwentyst\u00f3w opisuj\u0105c (s. 279-81) to zagadnienie potraktowa\u0142 je bardzo og\u00f3lnikowo. Ani nie wykaza\u0142, \u017ce poganie zwracali si\u0119 na wsch\u00f3d podczas modlitw do s\u0142o\u0144ca, ani nie pokaza\u0142, \u017ce oni to czynili pierwsi, przed chrze\u015bcijanami. Cho\u0107 nie kwestionujemy tego, ale dziwne, \u017ce tak skrupulatny analityk, a przegapi\u0142 tak istotne rzeczy.<\/span>
\nDwie sprawy trzeba jednak zarzuci\u0107 Bacchiocchiemu:<\/span>
\nPo pierwsze, nie udowodni\u0142, \u017ce chrze\u015bcijanie przej\u0119li zwracanie si\u0119 w kierunku wschodnim\u00a0od<\/u>\u00a0pogan<\/u>.<\/span><\/span>
\nPo drugie, nie udowodni\u0142, \u017ce chrze\u015bcijanie przyj\u0119li zwracanie si\u0119 w kierunku wschodnim\u00a0z<\/u>\u00a0powodu<\/u>\u00a0s\u0142o\u0144ca<\/u>.<\/span><\/span>
\nPo trzecie nie udowodni\u0142, \u017ce chrze\u015bcijanie pocz\u0105tkowo zwracali si\u0119 w kierunku Jerozolimy, podobnie jak \u017bydzi.<\/span>
\nBacchiocchiemu zapewne wydaje si\u0119 nieprawdopodobne by np. dwie religie mia\u0142y ten sam (niezale\u017cnie od siebie) spos\u00f3b wyra\u017cania modlitwy. Dla niego jest oczywiste, \u017ce chrze\u015bcijanie musieli \u201eprzej\u0105\u0107 kierunek wschodni\u201d od pogan. Ale czy to jest tak oczywiste? Tertulian (ur. 155) opisuj\u0105c te zagadnienie nawet nie sugeruje, \u017ce chrze\u015bcijanie mogliby przej\u0105\u0107 ten zwyczaj od pogan. Pisze on:<\/span>
\n\u201eInni bardziej po ludzku s\u0105dz\u0105, \u017ce s\u0142o\u0144ce jest bogiem chrze\u015bcijan, jako, \u017ce jest rzecz\u0105 znan\u0105, i\u017c podczas modlitwy zwracamy si\u0119 na wsch\u00f3d [por. \u0141k 1:78], albo \u017ce cieszymy si\u0119 w dniu s\u0142o\u0144ca. Czy inaczej post\u0119pujecie? Czy wielu spo\u015br\u00f3d was uwielbiaj\u0105c niekiedy cia\u0142a niebieskie nie porusza wargami o wschodzie s\u0142o\u0144ca? Faktycznie jeste\u015bcie tymi, kt\u00f3rzy do spisu tygodnia przyj\u0119li\u015bcie s\u0142o\u0144ce, jako podstaw\u0119 siedmiodniowego tygodnia\u201d (\u201eDo pogan\u201d I:13).<\/span>
\nJe\u015bli wi\u0119c w rozdziale \u201eKult Mitry wed\u0142ug pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich\u201d wykazano, \u017ce \u201erzymscy\u201d mitrai\u015bci przejmowali niekt\u00f3re zwyczaje chrze\u015bcijan, dlaczego nie mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce i tu mamy podobn\u0105 sytuacj\u0119. Przecie\u017c nawet Bacchiocchi napisa\u0142:<\/span>
\n\u201eProces, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do wywy\u017cszenia dnia s\u0142o\u0144ca kosztem dnia Saturna, jest trudny do uchwycenia z powodu braku \u015bcis\u0142ych danych co do tego jakie zwyczaje religijne, je\u017celi w og\u00f3le jakie\u015b, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 z tym dniem\u201d (s. 271).<\/span>
\nZwyczaj zwracania si\u0119 w kierunku wschodnim podczas modlitwy by\u0142 chrze\u015bcijanom znany ze Starego Testamentu (Ez 8:16), ale oni absolutnie nie \u0142\u0105czyli swej praktyki z tamt\u0105 form\u0105 poga\u0144sk\u0105. Tertulian tekst Ez 8:16 wytoczy\u0142 przeciw \u017bydom:<\/span>
\n\u201eW\u0142a\u015bnie za te winy wasze, Ezechiel zwiastuje przysz\u0142y wasz upadek, nie tylko na tym \u015bwiecie, czyli upadek, kt\u00f3ry ju\u017c nadszed\u0142, ale r\u00f3wnie\u017c w dniu zap\u0142aty, kt\u00f3ry nast\u0105pi. Od tego upadku nikt nie b\u0119dzie uwolniony, chyba tylko ten, kto b\u0119dzie oznaczony m\u0119k\u0105 Chrystusa, kt\u00f3rego odrzucili\u015bcie. Tak bowiem napisano: [Ez 8:12-9:6] \u2018(…) by\u0142o oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu m\u0119\u017c\u00f3w, odwr\u00f3cili si\u0119 ty\u0142em do \u015bwi\u0105tyni Pana a twarze swoje zwr\u00f3cili na Wsch\u00f3d. Ci oddawali cze\u015b\u0107 s\u0142o\u0144cu\u2019 [Ez 8:16]…\u201d (\u201ePrzeciw \u017bydom\u201d 11).<\/span>
\nOto powody dla kt\u00f3rych chrze\u015bcijanie zwracali si\u0119 podczas modlitwy w kierunku wschodnim:<\/span>
\nKlemens Aleksandryjski (ur. 150) – \u201eA poniewa\u017c obrazem dnia narodzin jest wsch\u00f3d s\u0142o\u0144ca i st\u0105d rozlewa si\u0119 \u015bwiat\u0142o, pocz\u0105tkowo \u2018rozb\u0142ys\u0142e w ciemno\u015bci\u2019 [por. 2Kor 4:6], a z kolei ludziom trwaj\u0105cym w niewiedzy, zal\u015bni\u0142 [por Mt 4:16] dzie\u0144 poznania prawdy na wz\u00f3r s\u0142o\u0144ca, wi\u0119c modlitwy wznosimy w kierunku wschodu jutrzenki. St\u0105d i najstarsze spo\u015br\u00f3d \u015bwi\u0119tych przybytk\u00f3w spogl\u0105da\u0142y na zach\u00f3d, aby ludzie stoj\u0105cy twarz\u0105 do pos\u0105g\u00f3w byli przyzwyczajani do zwracania si\u0119 w kierunku wschodu\u201d (\u201eKobierce\u201d VII:43,6-7).<\/span>
\nTertulian (ur. 155) – \u201eopini\u0119 maj\u0105 o nas i s\u0142o\u0144ce uwa\u017caj\u0105 za naszego boga. Mo\u017ce nawet do Pers\u00f3w b\u0119dziemy zaliczeni, chocia\u017c s\u0142o\u0144ca na p\u0142\u00f3tnie wymalowanego nie czcimy, poniewa\u017c je mamy zawsze na jego drodze niebieskiej. Ostatecznie podejrzenie to st\u0105d pochodzi, poniewa\u017c jest rzecz\u0105 wiadom\u0105, \u017ce my modlimy si\u0119 zwr\u00f3ceni ku wschodowi. Ale i z was wielu nieraz pragn\u0105c pomodli\u0107 si\u0119 do swoich niebian, porusza wargami ku wschodowi s\u0142o\u0144ca. Podobnie, je\u015bli dzie\u0144 s\u0142o\u0144ca po\u015bwi\u0119camy rado\u015bci, ale z ca\u0142kiem innego powodu ani\u017celi ze czci dla s\u0142o\u0144ca…\u201d (\u201eApologetyk\u201d 16:9-11).<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) – \u201ePowiedzmy jeszcze par\u0119 s\u0142\u00f3w, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 \u015bwiata nale\u017cy si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 przy modlitwie. Skoro s\u0105 cztery strony: p\u00f3\u0142noc, po\u0142udnie, zach\u00f3d, i wsch\u00f3d, kt\u00f3\u017c nie przyzna, \u017ce w czasie modlitwy winni\u015bmy patrze\u0107 ku wschodowi na znak, \u017ce dusza wygl\u0105da wzej\u015bcia \u2018prawdziwej \u015bwiat\u0142o\u015bci\u2019 [J 1:3] (\u201eO modlitwie\u201d 32:1).<\/span>
\n\u201eDidaskalia\u201d (tu\u017c po 200) – \u201ePowinni\u015bcie bowiem modli\u0107 si\u0119 zwr\u00f3ceni na wsch\u00f3d, jak wiecie, poniewa\u017c jest napisane: \u2018Chwalcie Boga, kt\u00f3ry wst\u0119puje do nieba niebios na wschodzie\u2019 [Ps 67:34 wg LXX]\u201d (2:57,5; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 101).<\/span>
\n\u201eKonstytucje Apostolskie\u201d (IV w.) – \u201ePotem maj\u0105 wszyscy zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku wschodowi i, po odej\u015bciu katechumen\u00f3w i pokutnik\u00f3w, zanosi\u0107 mod\u0142y do Boga, \u2018kt\u00f3ry wst\u0105pi\u0142 na niebiosa niebios, na wsch\u00f3d s\u0142o\u0144ca\u2019 [Ps 67:34 wg LXX] i przypomnie\u0107 sobie dawne posiadanie raju po\u0142o\u017conego tak\u017ce na wschodzie, sk\u0105d cz\u0142owiek zosta\u0142 dlatego wyp\u0119dzony, \u017ce us\u0142uchawszy rady w\u0119\u017ca wzgardzi\u0142 Bo\u017cym przykazaniem\u201d (2:57; cytat za \u201eEucharystia pierwszych chrze\u015bcijan\u201d ks. M. Starowieyski, Krak\u00f3w 1987, s. 257).<\/span>
\nCho\u0107 fragment ten pochodzi z IV wieku, a dla nas granic\u0105 jest rok 250, ale przytoczyli\u015bmy go, gdy\u017c jak wida\u0107, modlitwa w kierunku wschodnim by\u0142a r\u00f3wnie\u017c praktykowana przez chrze\u015bcijan kt\u00f3rzy, jak wiemy z innych miejsc tego dzie\u0142a, zachowywali zar\u00f3wno szabat jak i niedziel\u0119 (patrz powy\u017cej rozdzia\u0142 \u201eInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli\u201d). Bacchiocchi cho\u0107 wspomina o tek\u015bcie powy\u017cszym, o zwracaniu si\u0119 w kierunku wschodnim (s. 279), to jednak nie by\u0142 skory przypomnie\u0107, \u017ce \u201eKonstytucje Apostolskie\u201d m\u00f3wi\u0142y te\u017c o tym, \u017ce chrze\u015bcijanie Wschodu (szczeg\u00f3lnie Syrii) \u015bwi\u0119cili zar\u00f3wno szabat jak i niedziel\u0119. By\u0107 mo\u017ce, \u017ce to nie pasowa\u0142o do koncepcji naszego analityka adwentystycznego. Bo jak\u017ce to wygl\u0105da, \u017ce czciciele szabatu modl\u0105 si\u0119 w kierunku wschodnim, a nie w kierunku Jerozolimy? Czy ten szabat i t\u0105 modlitw\u0119 dzisiejsi sabatarianie mog\u0105 pogodzi\u0107 z kultem s\u0142o\u0144ca i modlitw\u0105 ku wschodowi do niego?<\/span>
\nTo samo dotyczy wcze\u015bniej cytowanych \u201eDidaskalii\u201d (tu\u017c po 200), bo Bacchiocchi tak\u017ce podaje, \u017ce m\u00f3wi\u0142y one o modlitwie w kierunku wschodnim (s. 279) oraz uwa\u017ca, \u017ce uczy\u0142y one o obchodzeniu zar\u00f3wno niedzieli, jak i szabatu (\u201eOdpoczynek cz\u0142owieka\u201d W-wa 1985, s. 59).<\/span>
\nBacchiocchi przytacza te\u017c inne wypowiedzi pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich na ten temat (s. 279-280), ale ani jedna z niech nie m\u00f3wi o tym, \u017ce \u201ekierunek wschodni\u201d modlitwy by\u0142 praktykowany z powodu czci dla s\u0142o\u0144ca, czy pochodzi\u0142 ze zwyczaju pogan. Uczony adwentyst\u00f3w nawet przyznaje, \u017ce chrze\u015bcijanie podaj\u0105c \u201ekierunek wschodni\u201d powo\u0142ywali si\u0119 np. na raj Bo\u017cy, usytuowany \u201ena wschodzie\u201d (Rdz 2:8). Ma\u0142o tego, sam te\u017c pisze:<\/span>
\n\u201eWczesnochrze\u015bcija\u0144ski autor syryjski powiada: \u2018Dlatego aposto\u0142owie ustalili, aby\u015bcie si\u0119 modlili z twarz\u0105 zwr\u00f3con\u0105 ku wschodowi, poniewa\u017c \u00abjak b\u0142yskawica, kt\u00f3ra wychodzi ze wschodu, jest widoczna na zachodzie, tak b\u0119dzie i z przyj\u015bciem Syna Cz\u0142owieczego\u00bb [Mt 24:27], a\u017ceby\u015bmy my przez to poznali i zrozumieli, \u017ce uka\u017ce si\u0119 On nagle na wschodzie\u2019 (Didascalie d\u2019Addaj<\/em>\u00a02, 1, …)\u201d (s. 280).<\/span><\/span>
\nWcze\u015bni chrze\u015bcijanie znali te\u017c mn\u00f3stwo innych biblijnych stwierdze\u0144 o wschodzie i jego znaczeniu, \u017ce nie musieli szuka\u0107 uzasadnie\u0144 w poga\u0144stwie dla swej modlitwy. Oto niekt\u00f3re z nich: Ml 1:11, Mt 2:2, 9, \u0141k 1:78, Ap 7:2, Syr 26:16, Iz 60:3. R\u00f3wnie\u017c do obrania kierunku wschodniego mog\u0142y sk\u0142ania\u0107 chrze\u015bcijan i niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w (patrz poni\u017cej) inne teksty Starego Testamentu, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y mi\u0119dzy innymi o porannej modlitwie o wschodzie s\u0142o\u0144ca np. Mdr 16:28, Ps 50:1, 57:9-10, 113:3, 148:3.<\/span>
\nPr\u00f3cz tego, w pismach wczesnochrze\u015bcija\u0144skich za tekstem Za 6:12 z Septuaginty Chrystus nazywany jest Wschodem, co ju\u017c sugeruje w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 zwr\u00f3ceni chrze\u015bcijanie mogli zanosi\u0107 modlitwy do Jezusa:<\/span>
\nJustyn M\u0119czennik (ur. 100) – \u201eMo\u017cecie natomiast znale\u017a\u0107 ludzi z ka\u017cdej narodowo\u015bci, kt\u00f3rzy dla imienia Jezusa cierpieli i dalej cierpi\u0105 wszelkiego rodzaju tortury, a nie chc\u0105 si\u0119 wyrzec wiary w niego. Bowiem Jego s\u0142owo prawdy i m\u0105dro\u015b\u0107 ja\u015bniej\u0105 mocniej ni\u017c moc s\u0142o\u0144ca, tote\u017c dociera do g\u0142\u0119bin serca i umys\u0142u. Dlatego te\u017c S\u0142owo powiedzia\u0142o: \u2018Ponad s\u0142o\u0144ce wzniesie si\u0119 imi\u0119 Jego\u2019 [Ps 72:17]. A Zachariasz m\u00f3wi: \u2018Wsch\u00f3d imi\u0119 Jego\u2019 [Za 6:12 wg LXX]\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:121,2).<\/span>
\n\u201eSynem i my Go zowiemy (…) wyszed\u0142 z Ojca moc\u0105 i wol\u0105 Jego, Ten, kt\u00f3rego M\u0105dro\u015bci\u0105, Dniem, Wschodem [Za 6:12 wg LXX], Mieczem, Kamieniem, Lask\u0105 (…) i jeszcze inaczej zowi\u0105 s\u0142owa prorocze\u201d (\u201eDialog z \u017bydem Tryfonem\u201d II:100,4).<\/span>
\nOrygenes (ur. 185) – \u201ekiedy Judasz wzi\u0105\u0142 kromk\u0119 i zaraz wyszed\u0142, w\u00f3wczas noc by\u0142a dla tego, kt\u00f3ry wyszed\u0142: nie by\u0142o bowiem przy nim m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 Wsch\u00f3d [Za 6:12 wg LXX], poniewa\u017c przez odej\u015bcie porzuci\u0142 s\u0142o\u0144ce sprawiedliwo\u015bci [Ml 3:20]\u201d (\u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana\u201d XXXII:24,316).<\/span>
\nPo tych wszystkich wypowiedziach chrze\u015bcijan na temat \u201ekierunku wschodniego\u201d i ich zdecydowanej krytyki kultu s\u0142o\u0144ca (patrz pkt 14), \u201e\u015bmieszne\u201d wydaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa Bacchiocchiego:<\/span>
\n\u201eSilny wp\u0142yw kultu s\u0142o\u0144ca na chrze\u015bcijan sugeruje zatem mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u2018przyj\u0119cia\u2019 przez nich nie tylko kierunku wschodniego w czasie odmawiania\u00a0codziennych<\/em>\u00a0modlitw, ale tak\u017ce wprowadzenia dnia s\u0142o\u0144ca jako \u015bwi\u0119ta\u00a0cotygodniowego<\/em>\u201d (s. 281).<\/span><\/span>
\nNawiasem m\u00f3wi\u0105c Bacchiocchi \u201e\u015bmiesznymi\u201d nazywa za\u015b \u201e\u2018\u015bwiadectwa\u2019 (…) wyci\u0105gane ze Starego Testamentu dla \u2018udowodnienia\u2019, \u017ce \u00f3smy dzie\u0144 [niedziela] mia\u0142 wi\u0119ksze znaczenie ni\u017c si\u00f3dmy\u201d (s. 328).<\/span>
\nNa marginesie za\u015b zaznaczmy, \u017ce adwenty\u015bci nie praktykuj\u0105 zwracania si\u0119 \u201ew kierunku Jerozolimy\u201d podczas modlitwy, jak \u017bydzi \u015bwi\u0119c\u0105cy szabat, cho\u0107 z dywagacji Bacchiocchiego mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce \u201e\u017ca\u0142uje\u201d on tego, \u017ce chrze\u015bcijanie zarzucili to na rzecz \u201ekierunku wschodniego\u201d.<\/span>
\nJest jeszcze jedna sprawa. Ot\u00f3\u017c na og\u00f3\u0142 przemilczane lub niedoceniane jest przez sabatarian i analityka adwentyst\u00f3w Bacchiocchiego \u015bwiadectwo dotycz\u0105ce tego, \u017ce i u niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w by\u0142o w praktyce zwracanie si\u0119 w kierunku wschodnim podczas modlitwy. H. Pietras SJ pisze o tym:<\/span>
\n\u201eOt\u00f3\u017c Filon (ok. 15 p.n.e. – ok. 41 n.e.) pobo\u017cny i uczony \u017byd z Aleksandrii, w dziele\u00a0O \u017cyciu kontemplacyjnym<\/em>\u00a0opisuje istniej\u0105ce w Egipcie, w okolicach Aleksandrii, \u017cydowskie wsp\u00f3lnoty tak zwanych \u2018Terapeut\u00f3w\u2019. Prowadzili oni \u017cycie wsp\u00f3lne po\u015bwi\u0119caj\u0105c si\u0119 studiom Biblii i modlitwie. Mieli w zwyczaju spotykanie si\u0119 w noc po tak zwanym \u2018Wielkim Szabacie\u2019, czyli w szabat szabat\u00f3w, co pi\u0119\u0107dziesi\u0105ty dzie\u0144. (…) Przez ca\u0142\u0105 noc czytali Pismo \u015awi\u0119te, komentowali je, dyskutowali, modlili si\u0119, \u015bpiewali, spo\u017cywali wsp\u00f3lny posi\u0142ek, a o \u015bwicie, zwr\u00f3ceni ku wschodz\u0105cemu s\u0142o\u0144cu, oddawali cze\u015b\u0107 Bogu (nie s\u0142o\u0144cu!), dawcy stworzenia, \u017cycia i nowego dnia. Dzi\u0119ki pismom Filona byli oni znani chrze\u015bcijanom, cho\u0107 pewnie te wsp\u00f3lnoty nie dotrwa\u0142y do II wieku. W ka\u017cdym razie ich po\u015bredni wp\u0142yw na p\u00f3\u017aniejsze \u017cycie zakonne i ascez\u0119 wydaje si\u0119 by\u0107 znaczny\u201d (\u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d Krak\u00f3w 1992, s. 93).<\/span><\/span>
\nBacchiocchi w\u0142a\u015bciwie prze\u015blizn\u0105\u0142 si\u0119 tylko nad t\u0105 informacj\u0105 pisz\u0105c: \u201eFilo,\u00a0De vita contemplativa<\/em>\u00a03, 27 pisze, \u017ce Terapeuta modli\u0142 si\u0119 o wschodzie s\u0142o\u0144ca, wypatruj\u0105c niebia\u0144skiego \u015bwiat\u0142a\u201d (s. 262).<\/span><\/span>
\nWida\u0107 wi\u0119c, \u017ce \u201ekierunek wschodni\u201d nie musia\u0142 by\u0107 przyj\u0119ty od pogan, ale je\u015bli nie by\u0142 on samodzielnym pomys\u0142em samych chrze\u015bcijan, m\u00f3g\u0142 by\u0107 zapo\u017cyczony od ich \u2018starszych braci w wierze\u2019, jeszcze w I wieku. Tym bardziej, \u017ce pierwsi wyznawcy Chrystusa, to w wi\u0119kszo\u015bci pochodz\u0105cy z \u017byd\u00f3w chrze\u015bcijanie.<\/span>
\nNa koniec \u2018ekumeniczne\u2019 s\u0142owa uczonego adwentysty (wydaj\u0105 si\u0119 one by\u0107 sprzeczne z cytowanymi powy\u017cej ze s. 281), kt\u00f3re powinien zapewne zapami\u0119ta\u0107 ka\u017cdy z sabatarian:<\/span>
\n\u201eChrze\u015bcijanie, kt\u00f3rzy poprzednio czcili S\u0142o\u0144ce, staj\u0105c przed konieczno\u015bci\u0105 od\u0142\u0105czenia si\u0119 od \u017byd\u00f3w najwidoczniej nie tylko zarzucili zwyczaj modlenia si\u0119 z twarz\u0105 zwr\u00f3con\u0105 w stron\u0119 Jerozolimy. ale tak\u017ce zwracali si\u0119 odt\u0105d (by\u0107 mo\u017ce nie\u015bwiadomie) w kierunku wschodu s\u0142o\u0144ca, reinterpretuj\u0105c jego znaczenie w \u015bwietle poselstwa chrze\u015bcija\u0144skiego\u201d (s. 280).<\/span>
\n\u201ePonadto, czy fakt, \u017ce Chrystus i Jego zmartwychwstanie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca, nie m\u00f3g\u0142 \u0142atwo uspasabia\u0107 chrze\u015bcijan do oddawania czci wschodz\u0105cemu \u2018S\u0142o\u0144cu Sprawiedliwo\u015bci\u2019 w\u0142a\u015bnie w dniu S\u0142o\u0144ca?\u201d (s. 280).<\/span>
\nZmartwychwstanie Chrystusa, a niedziela<\/strong><\/span>
\n18)<\/strong>\u00a0J. Salij OP o pogl\u0105dach Bacchiocchiego na temat zmartwychwstania Chrystusa napisa\u0142:<\/span><\/span>
\n\u201eOt\u00f3\u017c Bacchiocchi w swojej ksi\u0105\u017cce formu\u0142uje hipotez\u0119, \u017ce chrze\u015bcijanie zacz\u0119li \u015bwi\u0119ci\u0107 niedziel\u0119 dopiero we wczesnych czasach poapostolskich, mianowicie w pierwszej po\u0142owie II wieku. Jego zdaniem, fakt, \u017ce Chrystus zmartwychwsta\u0142 w\u0142a\u015bnie w niedziel\u0119, niewiele si\u0119 do tego przyczyni\u0142, gdy\u017c zmiana \u015bwi\u0119tego dnia nast\u0105pi\u0142a g\u0142\u00f3wnie pod wp\u0142ywem narastaj\u0105cego konfliktu z judaizmem i z ch\u0119ci m\u0142odego Ko\u015bcio\u0142a, aby nie by\u0107 uwa\u017canym przez ludzi z zewn\u0105trz za jedn\u0105 z jego ga\u0142\u0119zi. Bacchiocchi uwa\u017ca, \u017ce utrwalenie si\u0119 niedzieli jako chrze\u015bcija\u0144skiego dnia kultu dokona\u0142o si\u0119 pod wp\u0142ywem olbrzymiego autorytetu, jakim cieszy\u0142 si\u0119 w \u00f3wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 228-9).<\/span>
\nBacchiocchi, kiedy tylko mo\u017ce, podkre\u015bla, \u017ce zmartwychwstanie Chrystusa by\u0142o pono\u0107, wed\u0142ug wczesnych pism chrze\u015bcija\u0144skich, tylko \u201edrugorz\u0119dnym\u201d powodem dla \u015bwi\u0119cenia niedzieli (np. \u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 87, 224, 243, 253, 256, 296, 297, 298, 327, 335). Pisze on r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201eO zmartwychwstaniu jako takim tylko nie\u015bmia\u0142o si\u0119 tam wspomina\u201d (s. 129). Czytaj\u0105c jego dzie\u0142o ma si\u0119 nawet wra\u017cenie jakiej\u015b \u2018obsesji\u2019 z jego strony na punkcie tej \u201edrugorz\u0119dno\u015bci\u201d. Czy on uwa\u017ca, \u017ce uczniowie Aposto\u0142\u00f3w i kolejni chrze\u015bcijanie \u2018zagubili\u2019 nauk\u0119 o zmartwychwstaniu?<\/span>
\nCo to znaczy dla Bacchiocchiego, \u017ce zmartwychwstanie Jezusa jest wspominane tylko jako \u201edrugorz\u0119dny\u201d motyw dla niedzieli? Przecie\u017c ono zawsze jest jednak wymieniane! Czy a\u017c tak bardzo Bacchiocchi troszczy si\u0119 o kolejno\u015b\u0107 czyn\u00f3w Bo\u017cych? I tak gdy u p\u00f3\u017aniejszych pisarzy chrze\u015bcija\u0144skich regularnie zmartwychwstanie znajduje si\u0119 na pierwszym miejscu, nie jest to istotne dla naszego adwentystycznego uczonego, bo przecie\u017c z g\u00f3ry on s\u0105dzi, \u017ce ono nie daje podstaw do \u015bwi\u0119cenia niedzieli.<\/span>
\nTymczasem zmartwychwstanie Chrystusa w Nowym Testamencie by\u0142o \u201epierwszorz\u0119dnym\u201d tematem katechezy pierwotnego Ko\u015bcio\u0142a i dziwne by by\u0142o, by dzie\u0144, kt\u00f3ry mia\u0142 to zmartwychwstanie upami\u0119tni\u0107 sta\u0142 si\u0119 \u201edrugorz\u0119dnym\u201d lub zmartwychwstanie sta\u0142o si\u0119 \u201edrugorz\u0119dnym\u201d motywem dla obchodzenia tego dnia. Tylko \u2018dziwne\u2019 spojrzenie na teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie mo\u017ce da\u0107 takie wnioski, do jakich dochodzi Bacchiocchi. W innych rozdzia\u0142ach zauwa\u017cyli\u015bmy, \u017ce w pismach pozabiblijnych zmartwychwstanie Jezusa by\u0142o bardzo wa\u017cnym wydarzeniem dla chrze\u015bcijan, tutaj za\u015b zobaczymy co maj\u0105 nam do powiedzenia fragmenty biblijne.<\/span>
\nOto teksty o zmartwychwstaniu Jezusa, o kt\u00f3rych zapewne nie wszyscy sabatarianie chc\u0105 s\u0142ysze\u0107, by nie mie\u0107 przypadkiem \u201epierwszorz\u0119dnego\u201d motywu do jego upami\u0119tniania:<\/span>
\n\u201eLecz B\u00f3g wskrzesi\u0142 Go, zerwawszy wi\u0119zy \u015bmierci, gdy\u017c niemo\u017cliwe by\u0142o, aby ona panowa\u0142a nad Nim, bo Dawid m\u00f3wi\u0142 o Nim:…\u201d Dz 2:24; patrz a\u017c do Dz 2:32.<\/span>
\n\u201eTego w\u0142a\u015bnie Jezusa wskrzesi\u0142 B\u00f3g, a my wszyscy jeste\u015bmy tego \u015bwiadkami\u201d Dz 2:32.<\/span>
\n\u201eZabili\u015bcie Dawc\u0119 \u017cycia, ale B\u00f3g wskrzesi\u0142 Go z martwych, czego my jeste\u015bmy \u015bwiadkami\u201d Dz 3:15.<\/span>
\n\u201eto niech b\u0119dzie wiadomo wam wszystkim i ca\u0142emu ludowi Izraela, \u017ce w imi\u0119 Jezusa Chrystusa Nazarejczyka – kt\u00f3rego wy ukrzy\u017cowali\u015bcie, a kt\u00f3rego B\u00f3g wskrzesi\u0142 z martwych…\u201d Dz 4:10.<\/span>
\n\u201epocz\u0105wszy od chrztu Janowego a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym zosta\u0142 wzi\u0119ty do nieba, sta\u0142 si\u0119 z nami \u015bwiadkiem Jego zmartwychwstania\u201d Dz 1:22.<\/span>
\n\u201eDla was w pierwszym rz\u0119dzie wskrzesi\u0142 B\u00f3g S\u0142ug\u0119 swego i pos\u0142a\u0142 Go, aby b\u0142ogos\u0142awi\u0142 ka\u017cdemu z was w odwracaniu si\u0119 od grzech\u00f3w\u201d Dz 3:26.<\/span>
\n\u201eAposto\u0142owie z wielk\u0105 moc\u0105 \u015bwiadczyli o zmartwychwstaniu Pana Jezusa…\u201d Dz 4:33. Por. Dz 4:2.<\/span>
\n\u201eB\u00f3g naszych ojc\u00f3w wskrzesi\u0142 Jezusa, kt\u00f3rego stracili\u015bcie zawiesiwszy na drzewie\u201d Dz 5:30.<\/span>
\n\u201eB\u00f3g wskrzesi\u0142 Go trzeciego dnia i pozwoli\u0142 Mu ukaza\u0107 si\u0119 nie ca\u0142emu ludowi, ale nam, wybranym uprzednio przez Boga na \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy\u015bmy z Nim jedli i pili po Jego zmartwychwstaniu\u201d Dz 10:40-41.<\/span>
\n\u201eAle B\u00f3g wskrzesi\u0142 Go z martwych, a On ukazywa\u0142 si\u0119 przez wiele dni tym, kt\u00f3rzy z Nim razem poszli z Galilei do Jerozolimy, a teraz daj\u0105 \u015bwiadectwo o Nim przed ludem\u201d Dz 13:30-31.<\/span>
\n\u201eB\u00f3g spe\u0142ni\u0142 j\u0105 [obietnic\u0119] wobec nas jako ich dzieci, wskrzesiwszy Jezusa. Tak te\u017c jest napisane w psalmie drugim (…) A [to], \u017ce Go wskrzesi\u0142 z martwych i \u017ce nie mia\u0142 ju\u017c nigdy ulec rozk\u0142adowi, tak wyrazi\u0142…\u201d Dz 13:33-34.<\/span>
\n\u201eLecz nie uleg\u0142 ska\u017ceniu Ten, kt\u00f3rego B\u00f3g wskrzesi\u0142\u201d Dz 13:37.<\/span>
\n\u201ewyja\u015bnia\u0142 i naucza\u0142: Mesjasz musia\u0142 cierpie\u0107 i zmartwychwsta\u0107\u201d Dz 17:3.<\/span>
\n\u201eg\u0142osi\u0142 Jezusa i zmartwychwstanie\u201d Dz 17:18.<\/span>
\n\u201edlatego \u017ce wyznaczy\u0142 dzie\u0144, w kt\u00f3rym sprawiedliwie b\u0119dzie s\u0105dzi\u0107 \u015bwiat przez Cz\u0142owieka, kt\u00f3rego na to przeznaczy\u0142, po uwierzytelnieniu Go wobec wszystkich przez wskrzeszenie Go z martwych. Gdy us\u0142yszeli o zmartwychwstaniu, jedni si\u0119 wy\u015bmiewali, a inni powiedzieli…\u201d Dz 17:31-32.<\/span>
\n\u201e\u017ce Mesjasz ma cierpie\u0107, \u017ce pierwszy zmartwychwstanie\u201d Dz 26:23. Por. Dz 26:8.<\/span>
\n\u201eale i ze wzgl\u0119du na nas, jako \u017ce b\u0119dzie poczytane i nam, kt\u00f3rzy wierzymy w Tego, co wskrzesi\u0142 z martwych Jezusa, Pana naszego. On to zosta\u0142 wydany za nasze grzechy i wskrzeszony z martwych dla naszego usprawiedliwienia\u201d Rz 4:24-25.<\/span>
\n\u201eJe\u017celi bowiem przez \u015bmier\u0107, podobn\u0105 do Jego \u015bmierci, zostali\u015bmy z Nim z\u0142\u0105czeni w jedno, tak samo b\u0119dziemy z Nim z\u0142\u0105czeni w jedno przez zmartwychwstanie\u201d Rz 6:5.<\/span>
\n\u201eA je\u017celi mieszka w was Duch Tego, kt\u00f3ry Jezusa wskrzesi\u0142 z martwych, to Ten co wskrzesi\u0142 Chrystusa z martwych, przywr\u00f3ci do \u017cycia wasze \u015bmiertelne cia\u0142a…\u201d Rz 8:11.<\/span>
\n\u201eponi\u00f3s\u0142 [za nas] \u015bmier\u0107, co wi\u0119cej – zmartwychwsta\u0142…\u201d Rz 8:34.<\/span>
\n\u201eJe\u017celi wi\u0119c ustami swoimi wyznasz, \u017ce Jezus jest Panem, i w sercu swoim uwierzysz, \u017ce B\u00f3g Go wskrzesi\u0142 z martwych – osi\u0105gniesz zbawienie\u201d Rz 10:9.<\/span>
\n\u201ePo to bowiem Chrystus umar\u0142 i powr\u00f3ci\u0142 do \u017cycia, by zapanowa\u0107 tak nad umar\u0142ymi, jak nad \u017cywymi\u201d Rz 14:9.<\/span>
\n\u201eB\u00f3g za\u015b i Pana wskrzesi\u0142, i nas r\u00f3wnie\u017c sw\u0105 moc\u0105 wskrzesi z martwych\u201d 1Kor 6:14.<\/span>
\n\u201e\u017ce zosta\u0142 pogrzebany, \u017ce zmartwychwsta\u0142 trzeciego dnia, zgodnie z Pismem\u201d 1Kor 15:4.<\/span>
\n\u201eOkazuje si\u0119 bowiem, \u017ce\u015bmy fa\u0142szywymi \u015bwiadkami Boga, skoro umarli nie zmartwychwstaj\u0105, przeciwko Bogu \u015bwiadczyli\u015bmy, \u017ce z martwych wskrzesi\u0142 Chrystusa\u201d 1Kor 15:15.<\/span>
\nPatrz te\u017c ca\u0142y fragment 1Kor 15:4-21.<\/span>
\n\u201eprzekonani, \u017ce Ten, kt\u00f3ry wskrzesi\u0142 Jezusa, z Jezusem przywr\u00f3ci \u017cycie tak\u017ce nam…\u201d 2Kor 4:14.<\/span>
\n\u201e\u017cyli (…) dla Tego, kt\u00f3ry za nich umar\u0142 i zmartwychwsta\u0142\u201d 2Kor 5:15.<\/span>
\n\u201ePawe\u0142 (…) z ustanowienia Jezusa Chrystusa i Boga Ojca, kt\u00f3ry Go wskrzesi\u0142 z martwych\u201d Ga 1:1.<\/span>
\n\u201eWykaza\u0142 On je, gdy wskrzesi\u0142 Go z martwych i posadzi\u0142 po swojej prawicy…\u201d Ef 1:20.<\/span>
\n\u201eRazem te\u017c wskrzesi\u0142 i razem posadzi\u0142 na wy\u017cynach niebieskich – w Chrystusie Jezusie\u201d Ef 2:6.<\/span>
\n\u201eprzez poznanie Jego: zar\u00f3wno mocy Jego zmartwychwstania, jak i udzia\u0142u w Jego cierpieniach\u201d Flp 3:10.<\/span>
\n\u201ew kt\u00f3rym te\u017c razem zostali\u015bcie wskrzeszeni przez wiar\u0119 w moc Boga, kt\u00f3ry Go wskrzesi\u0142 (…) razem z Nim przywr\u00f3ci\u0142 do \u017cycia…\u201d Kol 2:12-13.<\/span>
\n\u201ei oczekiwa\u0107 z niebios Jego Syna, kt\u00f3rego wskrzesi\u0142 z martwych, Jezusa…\u201d 1Tes 1:10.<\/span>
\n\u201eJe\u015bli bowiem wierzymy, \u017ce Jezus istotnie umar\u0142 i zmartwychwsta\u0142…\u201d 1Tes 4:14.<\/span>
\n\u201eWy\u015bcie przez Niego uwierzyli w Boga, kt\u00f3ry wskrzesi\u0142 Go z martwych i udzieli\u0142 Mu chwa\u0142y…\u201d 1P 1:21.<\/span>
\n\u201edzi\u0119ki zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa\u201d 1P 3:21.<\/span>
\nR\u00f3wnie\u017c sam Chrystus akcentowa\u0142 w swych mowach swoje zmartwychwstanie \u201etrzeciego dnia\u201d (o znaczeniu tego okre\u015blenia patrz pkt 4):<\/span>
\n\u201eOdt\u0105d zacz\u0105\u0142 Jezus wskazywa\u0107 swoim uczniom na to, \u017ce musi i\u015b\u0107 do Jerozolimy (…) b\u0119dzie zabity i trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d Mt 16:21.<\/span>
\n\u201eNie opowiadajcie nikomu o tym widzeniu, a\u017c Syn Cz\u0142owieczy zmartwychwstanie\u201d Mt 17:9.<\/span>
\n\u201eOni zabij\u0105 Go, ale trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d Mt 17:23.<\/span>
\n\u201ei wydadz\u0105 Go poganom na wyszydzenie, ubiczowanie i ukrzy\u017cowanie; a trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d Mt 20:19.<\/span>
\n\u201eI wyszed\u0142szy z grob\u00f3w po Jego zmartwychwstaniu…\u201d Mt 27:53.<\/span>
\n\u201eNie ma Go tu, bo zmartwychwsta\u0142, jak powiedzia\u0142…\u201d Mt 28:6.<\/span>
\n\u201eI zacz\u0105\u0142 ich poucza\u0107, \u017ce Syn Cz\u0142owieczy musi wiele wycierpie\u0107 (…) \u017ce b\u0119dzie zabity, ale po trzech dniach zmartwychwstanie\u201d Mk 8:31.<\/span>
\n\u201ePoucza\u0142 swoich uczni\u00f3w (…) Syn Cz\u0142owieczy b\u0119dzie wydany w r\u0119ce ludzi. Ci Go zabij\u0105, lecz zabity po trzech dniach zmartwychwstanie\u201d Mk 9:31.<\/span>
\n\u201eI b\u0119d\u0105 z Niego szydzi\u0107, opluj\u0105 Go, ubiczuj\u0105 i zabij\u0105, a po trzech dniach zmartwychwstanie\u201d Mk 10:34.<\/span>
\n\u201ePo swym zmartwychwstaniu, wczesnym rankiem w pierwszy dzie\u0144 tygodnia, Jezus ukaza\u0142 si\u0119…\u201d Mk 16:9.<\/span>
\n\u201eW ko\u0144cu ukaza\u0142 si\u0119 samym Jedenastu (…) \u017ce nie wierzyli tym, kt\u00f3rzy widzieli Go zmartwychwsta\u0142ego\u201d Mk 16:14.<\/span>
\n\u201eSyn Cz\u0142owieczy (…) b\u0119dzie zabity, a trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d \u0141k 9:22.<\/span>
\n\u201eubiczuj\u0105 Go i zabij\u0105, a trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d \u0141k 18:33.<\/span>
\n\u201eNie ma Go tutaj; zmartwychwsta\u0142\u201d \u0141k 24:6.<\/span>
\n\u201eSyn Cz\u0142owieczy musi by\u0107 wydany (…) ukrzy\u017cowany, lecz trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d \u0141k 24:7.<\/span>
\n\u201ePan rzeczywi\u015bcie zmartwychwsta\u0142 i ukaza\u0142 si\u0119 Szymonowi\u201d \u0141k 24:34.<\/span>
\n\u201eTak jest napisane: Mesjasz b\u0119dzie cierpia\u0142 i trzeciego dnia zmartwychwstanie\u201d \u0141k 24:46.<\/span>
\n\u201eGdy zmartwychwsta\u0142, przypomnieli sobie uczniowie Jego…\u201d J 2:22.<\/span>
\n\u201eJa jestem zmartwychwstaniem i \u017cyciem\u201d J 11:25.<\/span>
\n\u201eTo ju\u017c trzeci raz, jak Jezus ukaza\u0142 si\u0119 uczniom od chwili, gdy zmartwychwsta\u0142\u201d J 21:14.<\/span>
\nPrzy tak wielu tekstach o zmartwychwstaniu Chrystusa, jako centralnego wydarzenia, a\u017c dziw bierze, \u017ce mo\u017cna twierdzi\u0107, \u017ce to nie daje \u017cadnych przes\u0142anek do wprowadzania upami\u0119tniania tego faktu przez obchodzenie niedzieli. Bacchiocchi, cho\u0107 nie przytacza tekst\u00f3w biblijnych o zmartwychwstaniu Jezusa (jedynie podaje na s. 82 w przypisie niepe\u0142ny spis werset\u00f3w), o tym pisze nast\u0119puj\u0105co:<\/span>
\n\u201eje\u017celi z jednej strony staranne zbadanie wszystkich tekst\u00f3w Nowego Testamentu, wspominaj\u0105cych o zmartwychwstaniu ukazuje niepor\u00f3wnywalne znaczenie tego wydarzenia, to z drugiej – nie daje ono \u017cadnej wskaz\u00f3wki na temat wyboru szczeg\u00f3lnego dnia upami\u0119tniaj\u0105cego ten fakt\u201d (s. 82).<\/span>
\nCo to znaczy wed\u0142ug Bacchiocchiego, \u017ce pomimo istnienia tylu tekst\u00f3w o zmartwychwstaniu Chrystusa nie ma \u017cadnych przes\u0142anek, by obra\u0107 ten dzie\u0144 dniem kultu, w kt\u00f3rym si\u0119 ono wydarzy\u0142o? Czy dlatego, \u017ce nie jest powiedziane wprost: \u201e\u015bwi\u0119\u0107cie niedziel\u0119\u201d? Przecie\u017c Jezus te\u017c nie powiedzia\u0142 bezpo\u015brednio: \u201ejestem Bogiem\u201d, ale chcia\u0142 by wierni sami, tak jak Tomasz (J 20:28), wyci\u0105gn\u0119li wnioski i odgadli kim On jest, wed\u0142ug Jego czyn\u00f3w. Podobnie jest z niedziel\u0105, kt\u00f3ra zosta\u0142a obrana dniem kultu (Dz 20:7) dla czyn\u00f3w Jezusa, kt\u00f3re si\u0119 dzia\u0142y w ten dzie\u0144.<\/span>
\nNie b\u0119dziemy tu, z racji obszerno\u015bci tematu, przytacza\u0107 setek tekst\u00f3w, w kt\u00f3rych pisarze wczesnochrze\u015bcija\u0144scy m\u00f3wi\u0105 o zmartwychwstaniu Chrystusa jako centralnej prawdzie Ko\u015bcio\u0142a (tych bez konkretnego odniesienia do \u015bwi\u0119cenia niedzieli). Wystarczy, \u017ce zrobili\u015bmy to przy omawianiu najwcze\u015bniejszych i najwa\u017cniejszych dla nas tekst\u00f3w pozabiblijnych takich jak \u201eDidache\u201d, \u201eListu Barnaby\u201d, pism Ignacego Antioche\u0144skiego i Justyna M\u0119czennika. Uczciwy badacz sam poszuka takich fragment\u00f3w i przekona si\u0119, \u017ce zmartwychwstanie Jezusa, a nie s\u0142o\u0144ce, by\u0142o najwa\u017cniejszym klejnotem, kt\u00f3ry Ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 i przekazywa\u0142 p\u00f3\u017aniejszym wiekom.<\/span>
\nNa koniec jeszcze dwie \u2018ekumeniczne\u2019 wypowiedzi Bacchiocchiego, kt\u00f3re warto by wielu sabatarian zapami\u0119ta\u0142o. A tak na marginesie zauwa\u017cmy, jak ten uczony adwentystyczny kluczy, neguj\u0105c warto\u015b\u0107 zmartwychwstania i podkre\u015blaj\u0105c jednocze\u015bnie jego wa\u017cno\u015b\u0107:<\/span>
\n\u201enie ma nigdzie \u017cadnej wzmianki wskazuj\u0105cej na to, i\u017c w okresie dzia\u0142alno\u015bci aposto\u0142\u00f3w podejmowano jakiekolwiek wysi\u0142ki w celu stworzenia instytucji cotygodniowej wzgl\u0119dnie corocznej dla upami\u0119tniania w niedziel\u0119 aktu Zmartwychwstania. Niemniej jednak jest faktem, \u017ce Zmartwychwstanie sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 \u015bwi\u0119cenia niedzieli\u201d (s. 295).<\/span>
\n\u201ePonadto, czy fakt, \u017ce Chrystus i Jego zmartwychwstanie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze wschodem s\u0142o\u0144ca, nie m\u00f3g\u0142 \u0142atwo uspasabia\u0107 chrze\u015bcijan do oddawania czci wschodz\u0105cemu \u2018S\u0142o\u0144cu Sprawiedliwo\u015bci\u2019 w\u0142a\u015bnie w dniu S\u0142o\u0144ca?\u201d (s. 280).<\/span>
\nOdpoczynek niedzielny<\/strong><\/span>
\n19)<\/strong>\u00a0Niekt\u00f3rym adwentystom wydaje si\u0119, \u017ce my twierdzimy, \u017ce niedziela by\u0142a do pocz\u0105tku dniem odpoczynku w chrze\u015bcija\u0144stwie. Tymczasem nikt nie uwa\u017ca, \u017ce by\u0142a ona zawsze zwi\u0105zana z faktem nie podejmowania pracy. Jedynie tam, gdzie by\u0142y ku temu warunki starano si\u0119 ten dzie\u0144 w pierwszych wiekach uczyni\u0107 wolnym od pracy. Przyk\u0142adowo gdy pan-chrze\u015bcijanin i jego niewolnik-chrze\u015bcijanin wsp\u00f3lnie uczestniczyli w Eucharystii, to zapewne r\u00f3wnie\u017c razem wstrzymywali si\u0119 od zaj\u0119\u0107.<\/span><\/span>
\nPosiadamy kilka tekst\u00f3w z pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o odpoczynku w niedziel\u0119:<\/span>
\nTertulian (ur. 155) – \u201eW dniu zmartwychwstania Pana (…) musimy powstrzyma\u0107 si\u0119 od wszystkiego, co przynosi niepok\u00f3j i od naszych codziennych zaj\u0119\u0107, odk\u0142adaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c nasze interesy, by nie dawa\u0107 okazji diab\u0142u\u201d (\u201eO modlitwie\u201d 23:2; cytat za \u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 128, 169).<\/span>
\n\u201eJe\u015bli chodzi o odpoczynek dla cia\u0142a, masz nie tylko par\u0119 dni, ale wiele. Poganie bowiem maj\u0105 tylko jeden dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny w roku, a ty masz co osiem dni [por. J 20:26]\u201d (\u201eO ba\u0142wochwalstwie\u201d 14:7; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 53).<\/span>
\nKlemens Aleksandryjski (ur. 150) – \u201eA zatem dzie\u0144 si\u00f3dmy [sobota] og\u0142oszony zosta\u0142 jako dzie\u0144 odpoczynku oraz przez powstrzymanie si\u0119 od z\u0142a sta\u0142 si\u0119 czasem przygotowania do dnia stanowi\u0105cego prapocz\u0105tek stworzenia \u015bwiata [niedziela], staj\u0105c si\u0119 dla nas dniem odpoczynku, za\u015b istotowo to dzie\u0144 samego pocz\u0105tku \u015bwiata (…) Od tego dnia \u015bwieci nam pram\u0105dro\u015b\u0107 i poznanie\u201d (\u201eKobierce\u201d VI:138,1-2).<\/span>
\nPodobnie pisa\u0142 Klemens Aleksandryjski (ur. 150) o chrze\u015bcija\u0144skich gnostykach (I\/IIw.), kt\u00f3rzy uczyli:<\/span>
\n\u201eOdpoczynek duchowych ludzi wypada w dniu Pana, w dniu \u00f3smym [por. J 20:26], kt\u00f3ry jest nazwany dniem Pana [por. Ap 1:10]\u201d (\u201eWypisy z Theodota\u201d I:63,1).<\/span>
\n\u201eDidaskalia\u201d (tu\u017c po 200) – \u201eNie przedk\u0142adajcie nad S\u0142owo Bo\u017ce potrzeb obecnego \u017cycia, lecz w dniu niedzielnym, odk\u0142adaj\u0105c na bok wszelkie sprawy, \u015bpieszcie do ko\u015bcio\u0142a\u201d (2:59,2; cytat za \u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 169).<\/span>
\nNiekt\u00f3rzy uczeni r\u00f3wnie\u017c wzmiank\u0119 u Justyna \u201ep\u00f3ki czas na to pozwala\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,3), dotycz\u0105c\u0105 d\u0142ugo\u015bci spotka\u0144 eucharystycznych, traktuj\u0105 jako po\u015brednie potwierdzenie, \u017ce przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 chrze\u015bcijan traktowa\u0142a niedziel\u0119 jako dzie\u0144, w kt\u00f3ry si\u0119 nie pracuje i dla nich przed\u0142u\u017canie si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa nie by\u0142o przeszkod\u0105.<\/span>
\nJednym z powod\u00f3w dla kt\u00f3rego niedziela jest dniem odpoczynku s\u0105 s\u0142owa Chrystusa, kt\u00f3rymi oferuje On i daje odpoczynek:<\/span>
\n\u201eP\u00f3jd\u017acie do mnie wszyscy, kt\u00f3rzy\u015bcie spracowani i obci\u0105\u017ceni, a Ja wam sprawi\u0119 odpocznienie\u201d (Mt 11:28 BG; por. \u201eGrecko-polski Nowy Testament wydanie interlinearne…\u201d t\u0142um. ks. prof. dr hab. R. Popowski SDB, dr M. Wojciechowski, W-wa 1993).<\/span>
\n\u201eP\u00f3jd\u017acie wy sami osobno na miejsce pustynne i wypocznijcie nieco!\u201d (Mk 6:31).<\/span>
\nJako \u017ce Jezus sam w swym zmartwychwstaniu wszed\u0142 do odpoczynku Ojca w niedziel\u0119, wi\u0119c wskaza\u0142 po\u015brednio tym na ten dzie\u0144 jako na najodpowiedniejszy czas na odpocznienie.<\/span>
\nNie jest wi\u0119c prawd\u0105, \u017ce cesarz Konstantyn narzuci\u0142 chrze\u015bcijanom odpoczynek, jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy sabatarianie. On jedynie przez swe zarz\u0105dzenia udogodni\u0142 to co oni praktykowali, gdy to by\u0142o mo\u017cliwe.<\/span>
\nSabatarianie wi\u0119c zamiast atakowa\u0107 niedziel\u0119 jako \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d powinni cieszy\u0107 si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki Chrystusowi i Jego Ko\u015bcio\u0142owi mog\u0105 odpocz\u0105\u0107 w ten dzie\u0144 wolny od pracy. Szabat za\u015b mog\u0105 obchodzi\u0107 z innych, sobie znanych powod\u00f3w.<\/span>
\nNakaz \u015bwi\u0119cenia niedzieli i odpoczynku wyp\u0142ywa te\u017c z przykazania danego Izraelitom: \u201ePami\u0119taj o dniu szabatu, aby go u\u015bwi\u0119ci\u0107\u201d Wj 20:8. W czasach apostolskich nie obowi\u0105zywa\u0142o ju\u017c \u015bwi\u0119cenie soboty (Kol 2:16), bo jako dzie\u0144 odpoczynku by\u0142a ona tylko zapowiedzi\u0105 (Kol 2:17) nowego odpoczynku w Jezusie, teraz (Mt 11:28, Hbr 4:8-11) i po \u015bmierci (Ap 6:11, 14:13). \u015awi\u0119cenie szabatu zwi\u0105zane by\u0142o te\u017c z liturgi\u0105 Izraela (Kp\u0142 23:1-44), kt\u00f3ra nie obowi\u0105zywa\u0142a chrze\u015bcijan bo mieli oni swoj\u0105 liturgi\u0119 (gr.\u00a0leitourgia<\/em>\u00a0Dz 13:2). Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce obowi\u0105zuj\u0105ce przykazanie \u015bwi\u0119cenia dnia ju\u017c w czasach apostolskich zacz\u0119\u0142o dotyczy\u0107 niedzieli. S\u0142usznie wi\u0119c Ko\u015bci\u00f3\u0142 przykazaniu temu nada\u0142 katechizmow\u0105 form\u0119 \u201ePami\u0119taj aby\u015b dzie\u0144 \u015bwi\u0119ty \u015bwi\u0119ci\u0142\u201d. Jednak te zagadnienia om\u00f3wili\u015bmy w opracowaniu dotycz\u0105cym szabatu i tam odsy\u0142amy zainteresowanych (artyku\u0142 pt. \u201eCzy \u2018Dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijan powinien by\u0107 szabat? Polemika z nauk\u0105 adwentyst\u00f3w i innych sabatarian\u201d opublikowany na www.trinitarians.info).<\/span><\/span>
\nSob\u00f3r Nicejski o niedzieli<\/strong><\/span>
\n20)<\/strong>\u00a0Czasem niekt\u00f3rym sabatarianom wydaje si\u0119, \u017ce Sob\u00f3r Nicejski (325) wprowadzi\u0142 niedziel\u0119 jako dzie\u0144 kultu w Ko\u015bciele. Tymczasem sob\u00f3r ten nie zajmowa\u0142 si\u0119 wprowadzaniem czego\u015b co ju\u017c od wiek\u00f3w istnia\u0142o. Uregulowywa\u0142 on tylko kwestie modlitwy i postawy stoj\u0105cej podczas niej w niedziel\u0119, jako pozycji kojarz\u0105cej si\u0119 ze zmartwychwstaniem. Oto jego s\u0142owa:<\/span><\/span>
\n\u201ePoniewa\u017c znajduj\u0105 si\u0119 tacy, co w dniu Pa\u0144skim i w dniach Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy zginaj\u0105 kolana, \u015bwi\u0119ty sob\u00f3r postanawia celem zaprowadzenia powszechnej jedno\u015bci, \u017ce mod\u0142y nale\u017cy stoj\u0105co do Boga zanosi\u0107\u201d (20; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 126).<\/span>
\nAby jednak kto\u015b nie pomy\u015bla\u0142, \u017ce sob\u00f3r dopiero \u201ewymy\u015bli\u0142\u201d ten zwyczaj przedstawiamy du\u017co wcze\u015bniejsz\u0105 wypowied\u017a Tertuliana (ur. 155) na ten temat:<\/span>
\n\u201ePost i modlenie si\u0119 na kl\u0119czkach w dniu Pa\u0144skim uwa\u017camy za rzecz niedozwolon\u0105. T\u0105 sam\u0105 wolno\u015bci\u0105 cieszymy si\u0119 od dnia Paschy do Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego\u201d (De Corona<\/em>\u00a03; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 113).<\/span><\/span>
\nZ jeszcze innego powodu, ani Sob\u00f3r Nicejski, ani Konstantyn Wielki (patrz te\u017c poni\u017cej pkt 20), nie mogli \u201ewprowadzi\u0107\u201d chrze\u015bcijanom niedzieli, jako dnia kultu, bo przecie\u017c a\u017c do tego czasu bywali oni karani (nawet \u015bmierci\u0105) za \u015bwi\u0119cenie Dnia Pa\u0144skiego. Oto ostatnie zachowane \u015bwiadectwo z tym zwi\u0105zane, z 304 roku:<\/span>
\n\u201eZatrzymani za nielegalne gromadzenie si\u0119, staj\u0105 przed prokonsulem, kt\u00f3ry zarzuca im naruszanie cesarskich edykt\u00f3w i celebrowanie Eucharystii w domu jednego spo\u015br\u00f3d nich.<\/span>
\nSaturninus odpowiada: \u2018Mamy obowi\u0105zek \u015bwi\u0119ci\u0107 dzie\u0144 Pa\u0144ski. To nasze prawo\u2019.<\/span>
\nZ kolei prokonsul zwraca si\u0119 do Emeritusa: \u2018Czy w twoim domu mia\u0142y miejsce zakazane spotkania?<\/span>
\nTak, \u015bwi\u0119cili\u015bmy dzie\u0144 Pa\u0144ski.<\/span>
\nDlaczego pozwoli\u0142e\u015b im wej\u015b\u0107?<\/span>
\nOni s\u0105 moimi bra\u0107mi, nie mog\u0142em im tego zabroni\u0107.<\/span>
\nPowiniene\u015b by\u0142 to uczyni\u0107.<\/span>
\nNie mog\u0142em tego zrobi\u0107; my nie mo\u017cemy \u017cy\u0107 bez celebrowania Wieczerzy Pa\u0144skiej\u2019.\u201d (\u201eAkta m\u0119cze\u0144skie Saturninusa i innych\u201d; cytat za \u201e\u017bycie codzienne pierwszych chrze\u015bcijan (95-197)\u201d A. G. Hamman, W-wa 1990, s. 258; d\u0142u\u017csze fragmenty tego \u2018dominicum\u2019 patrz \u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998, s. 167, 188-89 lub \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 76-77).<\/span>
\nOto za\u015b kilka du\u017co wcze\u015bniejszych zda\u0144 Tertuliana (ur. 155), kt\u00f3ry daj\u0119 rady jak obchodzi\u0107 Dzie\u0144 Pa\u0144ski w czasie prze\u015bladowa\u0144:<\/span>
\n\u201eAle – powiesz – jak b\u0119dziemy mogli si\u0119 zebra\u0107, w jaki spos\u00f3b sprawowa\u0107 niedzieln\u0105 uroczysto\u015b\u0107? Oczywi\u015bcie tak, jak Aposto\u0142owie, ubezpieczeni wiar\u0105, a nie pieni\u0119dzmi. Je\u017celi wiara mo\u017ce g\u00f3ry przenosi\u0107, to daleko bardziej \u017co\u0142nierza. B\u0105d\u017a ubezpieczony m\u0105dro\u015bci\u0105, nie przekupstwem. Nie b\u0119dziesz zaraz zabezpieczony przed lud\u017ami, je\u017celi przekupisz urz\u0119dnik\u00f3w policyjnych. (…) Wreszcie, je\u017celi nie mo\u017cesz urz\u0105dzi\u0107 zebrania za dnia, masz noc [por. Dz 20:7n.]; \u015bwiat\u0142o Chrystusa j\u0105 rozja\u015bnia. Czy nie mo\u017cesz tworzy\u0107 ma\u0142ych grup, je\u015bli przecie\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ju\u017c tam, gdzie jest trzech? Lepiej, \u017ceby\u015b nie widzia\u0142 tych twoich t\u0142um\u00f3w, ni\u017c mia\u0142by\u015b si\u0119 zaprzeda\u0107 w niewol\u0119\u201d (\u201eO ucieczce w czasie prze\u015bladowania\u201d 14:1; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 112).<\/span>
\nKonstantyn i niedziela<\/strong><\/span>
\n21)<\/strong>\u00a0Sabatarianie twierdz\u0105, \u017ce cesarz Konstantyn wprowadzi\u0142 w IV wieku chrze\u015bcijanom niedziel\u0119. Adwentysta Z. \u0141yko o tym pisze:<\/span><\/span>
\n\u201eNakazuj\u0105c \u2018odpoczynek niedzielny\u2019, zadecydowa\u0142 o tym, \u017ce niedziela sta\u0142a si\u0119 \u2018zjawiskiem powszechnym\u2019, a nawet \u2018urz\u0119dowym \u015bwi\u0119tem chrze\u015bcijan\u2019, przejmuj\u0105c \u2018wszystkie cechy sabatu\u2019.\u201d (\u201eNauki Pisma \u015awi\u0119tego\u201d W-wa 1989, s. 211).<\/span>
\nOt\u00f3\u017c dla chrze\u015bcijan, jak wiemy, niedziela by\u0142a \u2018zjawiskiem powszechnym\u2019 ju\u017c od wiek\u00f3w i ich \u2018urz\u0119dowym \u015bwi\u0119tem\u2019, w kt\u00f3rym, je\u015bli tylko mogli odpoczywali. Konstantyn wi\u0119c udogodni\u0142 tylko chrze\u015bcijanom ich kult i wprowadzi\u0142 te\u017c ulg\u0119 w pracy poganom.<\/span>
\nOto fragmenty o Konstantynie i niedzieli z pism tamtego czasu:<\/span>
\nEuzebiusz z Cezarei (ur. 260) – \u201eKonstantyn zarz\u0105dzi\u0142, by dzie\u0144, kt\u00f3ry jest czcigodny i pierwszy, dzie\u0144 Pana i zbawienia, by\u0142 uwa\u017cany za dzie\u0144 modlitwy. Jego s\u0142udzy, a r\u00f3wnocze\u015bnie ludzie po\u015bwi\u0119ceni Bogu, godni podziwu z powodu ich \u017cycie i wszelkiej cnoty, odpowiedzialni za prowadzenie ca\u0142ego domu, a tak\u017ce pretorianie, wierna stra\u017c osobista, uzbrojeni w charakter \u017cyczliwy i wierny, bior\u0105c cesarza za nauczyciela prawide\u0142 pobo\u017cno\u015bci, czcili nie mniej Pa\u0144ski dzie\u0144 zbawienia, wznosz\u0105c w tym dniu modlitwy ulubione przez cesarza.<\/span>
\nDo tej praktyki b\u0142ogos\u0142awiony cz\u0142owiek zach\u0119ca\u0142 wszystkich, gdy\u017c \u015blubowa\u0142 doprowadzi\u0107 wszystkich ludzi do pobo\u017cno\u015bci. Dlatego te\u017c nakaza\u0142 prawem, aby wszyscy obywatele cesarstwa rzymskiego powstrzymywali si\u0119 od pracy w dzie\u0144 zwany Pa\u0144skim, a r\u00f3wnie\u017c, by \u015bwi\u0119towali dzie\u0144 przed szabatem, aby upami\u0119tni\u0107, jak s\u0105dz\u0119, wspominane wype\u0142nienie zbawienia, jakie w tym dniu nast\u0105pi\u0142o.<\/span>
\nPragn\u0105c nauczy\u0107 \u017co\u0142nierzy czci, w ten dzie\u0144 zbawienia, kt\u00f3ry s\u0142usznie nazywa si\u0119 dniem \u015bwiat\u0142a i s\u0142o\u0144ca, zwolni\u0142 tych, kt\u00f3rzy przyst\u0105pili do wiary w Boga, aby mogli bez przeszk\u00f3d wiernie i\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a i modli\u0107 si\u0119.<\/span>
\nTym, kt\u00f3rzy nie nawr\u00f3cili si\u0119 jeszcze na wiar\u0119 w Bo\u017ce S\u0142owo, osobnym prawem nakaza\u0142, by w niedziel\u0119 udawali si\u0119 poza obszar zamieszka\u0142y, na otwarte pole, i tam razem zwracali si\u0119 do Boga modlitw\u0105, kt\u00f3r\u0105 recytowali z pami\u0119ci. Nie powinni bowiem pok\u0142ada\u0107 nadziei ani we w\u0142\u00f3czni, ani w ca\u0142ym uzbrojeniu, ani we w\u0142asnej sile fizycznej, ale [powinni] pozna\u0107 Boga, kt\u00f3ry jest ponad wszystkim, dawc\u0119 wszelkiego dobra i samego zwyci\u0119stwa, do kt\u00f3rego nale\u017cy si\u0119 zwraca\u0107 ustalonymi modlitwami, podnosz\u0105c r\u0119ce ku niebu, zwracaj\u0105c w g\u00f3r\u0119 oczy duszy, ku Kr\u00f3lowi nieba i wzywaj\u0105c Dawc\u0119 zwyci\u0119stwa, Zbawiciela, Opiekuna i Pomocnika. Wszystkich \u017co\u0142nierzy on sam nauczy\u0142 jednej modlitwy i kaza\u0142 im tak m\u00f3wi\u0107 w j\u0119zyku Rzymian…\u201d (Vita Constantini\u00a0<\/em>IV; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 128-9).<\/span><\/span>
\nSozomen (V w.) – \u201eCo za\u015b do tak zwanego dnia Pa\u0144skiego, kt\u00f3ry Hebrajczycy nazywaj\u0105 pierwszym dniem tygodnia. a poganie po\u015bwi\u0119caj\u0105 czci s\u0142o\u0144ca, i co do dnia poprzedzaj\u0105cego szabat, cesarz Konstantyn zarz\u0105dzi\u0142, aby wtedy wszyscy wolni byli od s\u0105d\u00f3w i od innych zaj\u0119\u0107 urz\u0119dowych i czcili Boga przez nabo\u017ce\u0144stwa i mod\u0142y. a szanowa\u0142 \u00f3w dzie\u0144 Pa\u0144ski dlatego, \u017ce tego w\u0142a\u015bnie dnia Chrystus zmartwychwsta\u0142, a ten drugi dlatego, \u017ce w tym dniu Chrystus zosta\u0142 ukrzy\u017cowany\u201d (\u201eHistoria Ko\u015bcio\u0142a\u201d I:8,22; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 130).<\/span>
\nKonstantyn Wielki (zm. 337) – \u201eWszyscy s\u0119dziowie i ludno\u015b\u0107 miejska oraz wszelkiego rodzaju rzemie\u015blnicy maj\u0105 wstrzyma\u0107 si\u0119 od pracy w czcigodnym dniu s\u0142o\u0144ca. Jednak\u017ce ludno\u015b\u0107 wiejska mo\u017ce swobodnie i bez przeszk\u00f3d zajmowa\u0107 si\u0119 upraw\u0105 roli, poniewa\u017c cz\u0119sto si\u0119 tak zdarza, \u017ce w innym dniu nie da si\u0119 tak dogodnie zasia\u0107 zbo\u017ca czy obrobi\u0107 winnicy; nie mo\u017ce wi\u0119c przepa\u015b\u0107 dogodna okazja dana przez niebiesk\u0105 Opatrzno\u015b\u0107\u201d (\u201eCesarz Konstantyn do A. Helpidiusza [prefekta Rzymu] z 3 III 321. Kodeks Justyniana III:12,2 [529]\u201d; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 127).<\/span>
\n\u201eJak ze wszech miar niegodne by\u0142o w czcigodnym, z powodu oddawanego kultu, dnia s\u0142o\u0144ca zajmowa\u0107 si\u0119 rozpatrywaniem spor\u00f3w i k\u0142\u00f3tni procesuj\u0105cych si\u0119 stron, tak mi\u0142e i chwalebne jest w dzie\u0144 ten wype\u0142nia\u0107 przyrzeczenia. Dlatego wszyscy otrzymuj\u0105 pozwolenie na dokonywanie emancypacji [Przypis: oficjalny akt wyzwolenia syna spod w\u0142adzy ojca] i wyzwalania niewolnik\u00f3w w dniu \u015bwi\u0119tym, i nie zakazuje si\u0119 podejmowania zwi\u0105zanych z tym czynno\u015bci\u201d (\u201eCesarz Konstantyn do A. Helpidiusza [prefekta Rzymu] z 3 VII 321. Kodeks Teodozja\u0144ski 2:8,1 [438]\u201d; cytat za \u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992, s. 127).<\/span>
\nCzy data \u015bwi\u0119ta Narodzin Niezwyci\u0119\u017conego S\u0142o\u0144ca wp\u0142yn\u0119\u0142a na termin obchodzenia Bo\u017cego Narodzenia?<\/strong><\/span>
\n22)<\/strong>\u00a0Aby wykaza\u0107, \u017ce niedziela zosta\u0142a przej\u0119ta od pogan, Bacchiocchi pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 analogi\u0105. Uwa\u017ca, \u017ce tak jak przej\u0119\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo \u201edzie\u0144 Narodzin Niezwyci\u0119\u017conego S\u0142o\u0144ca\u201d (dies natalis Solis Invicti<\/em>) na dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia, tak samo wcze\u015bniej sta\u0142o si\u0119 z Dniem S\u0142o\u0144ca, kt\u00f3ry nazwano Dniem Pa\u0144skim (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 281-285).<\/span><\/span>
\nTymczasem sprawa nie jest tak prosta, jak si\u0119 wydaje wielu sabatarianom. Bacchiocchi sam pisze:<\/span>
\n\u201eCzy \u017ar\u00f3d\u0142a chrze\u015bcija\u0144skie otwarcie przyznaj\u0105, \u017ce zapo\u017cyczono od pogan dat\u0119 poga\u0144skiego \u015bwi\u0119ta? Oczywi\u015bcie, nie!\u201d (s. 282).<\/span>
\nDodajmy, \u017ce chodzi mu o dawne pisma chrze\u015bcija\u0144skie.<\/span>
\nTymczasem chrze\u015bcijanie wcale nie musieli przejmowa\u0107 daty 25 XII od pogan na swe \u015bwi\u0119to, tak samo jak w \u017cadnym dziele wczesnochrze\u015bcija\u0144skim nie pisze, \u017ce przej\u0119li oni \u201eod pogan\u201d ich poga\u0144ski dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca. Dlaczego tak s\u0105dzimy w kwestii daty Bo\u017cego Narodzenia?<\/span>
\nOt\u00f3\u017c dlatego, \u017ce data ta znana im by\u0142a z ich w\u0142asnych pism. Bacchiocchi sam pisze o tym:<\/span>
\n\u201eNiekt\u00f3rzy Ojcowie wyra\u017cali pogl\u0105d, \u017ce zar\u00f3wno pocz\u0119cie, jak i m\u0119ka Chrystusa nast\u0105pi\u0142y w czasie wiosennego zr\u00f3wnania dnia z noc\u0105, czyli dnia 25 marca. Gdy policzy si\u0119 od tej daty dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy ci\u0105\u017cy Marii, w\u00f3wczas data narodzin Chrystusa wypada\u0142aby w dniu 25 grudnia\u201d (s. 282-3).<\/span>
\nI cho\u0107, jak zauwa\u017ca on, takie wyliczenia nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci, to jednak by\u0142y takowe!<\/span>
\nT\u0119 wypowied\u017a uzupe\u0142nia te\u017c \u201eEncyklopedia Katolicka\u201d (Tom 2, Lublin 1985, has\u0142o \u2018Bo\u017ce Narodzenie\u2019 s. 866):<\/span>
\n\u201eInna hipoteza (L. Duchesne, H. Engberding, L. Fendt, A. Strobel) wyb\u00f3r daty B[o\u017cego] N[arodzenia] uzasadnia opartym na apokryfach NT przekonaniem chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy uwa\u017cali, \u017ce pocz\u0119cie Chrystusa dokona\u0142o si\u0119 25 III, st\u0105d jego narodzenie powinno przypada\u0107 25 XII\u201d.<\/span>
\nBacchiocchiemu i sabatarianom mo\u017cna zarzuci\u0107 te\u017c brak rzetelno\u015bci poniewa\u017c na og\u00f3\u0142 unikaj\u0105 cytowania fragmentu Hipolita (ur. przed 170), kt\u00f3ry pisa\u0142:<\/span>
\n\u201ePierwsze przyj\u015bcie Pana naszego wcielonego, w kt\u00f3rym narodzi\u0142 si\u0119 w Betlejem mia\u0142o miejsce \u00f3smego dnia przed kalendami styczniowymi [25 XII]\u201d (In Danielem<\/em>\u00a04,23,3).<\/span><\/span>
\nJe\u015bli dodamy, \u017ce Hipolit zmar\u0142 ok. 235 roku, a \u201edzie\u0144 Narodzin Niezwyci\u0119\u017conego S\u0142o\u0144ca\u201d wprowadzi\u0142 cesarz Aurelian (270-75) w 274 roku, to wszystko staje si\u0119 jasne (por. Bacchiocchi s. 282; patrz te\u017c s. 209, gdzie Bacchiocchi przyznaje, \u017ce cytowane pismo Hipolita powsta\u0142o w latach 202-234). Wida\u0107 jasno, \u017ce chrze\u015bcijanie nie musieli korzysta\u0107 z \u201epoga\u0144skiej daty\u201d, bo znali j\u0105 du\u017co wcze\u015bniej.<\/span>
\nDopiero p\u00f3\u017aniej pojawia si\u0119 znane sabatarianom\u00a0Depositio Martyrum<\/em>\u00a0z 336 roku z tekstem: \u201e\u00f3smego dnia przed kalendami styczniowymi narodzi\u0142 si\u0119 Chrystus w Betlejem [25 XII]\u201d, kt\u00f3re na og\u00f3\u0142 oni i Bacchiocchi przytaczaj\u0105 (s. 284). A tak na marginesie, to Bacchiocchi tylko wspomnia\u0142 w przypisie o istnieniu tekstu Hipolita (s. 283). Czy\u017cby by\u0142 on niewygodny dla tak wytrawnego analityka, \u017ce wola\u0142 go nie przytoczy\u0107 i nie omawia\u0107?<\/span><\/span>
\nW \u015bwietle powy\u017cszego zastan\u00f3wmy si\u0119 jak patrze\u0107 na podsumowanie Bacchiocchiego:<\/span>
\n\u201eprzyj\u0119cie daty 25 grudnia jako \u015bwi\u0119ta narodzin Chrystusa stanowi dodatkowy przyk\u0142ad nie tylko wp\u0142ywu kultu s\u0142o\u0144ca, ale \u015bwiadczy tak\u017ce o prymacie uzyskanym przez Rzym w zakresie wprowadzania innowacji liturgicznych\u201d (s. 285).<\/span>
\nNawiasem m\u00f3wi\u0105c wyra\u017amy cho\u0107 zadowolenie z tego, jakim autorytetem obdarza Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymski cz\u0142owiek obozu adwentystycznego.<\/span>
\nNa koniec za\u015b sprawa, kt\u00f3ra chocia\u017c niewiele ma wsp\u00f3lnego z sam\u0105 dat\u0105 Bo\u017cego Narodzenia, ale raczej ma zwi\u0105zek z czasem wprowadzenia tego \u015bwi\u0119ta.<\/span>
\nOt\u00f3\u017c chocia\u017c najstarszym\u00a0zachowanym<\/u>\u00a0dowodem dotycz\u0105cym obchodzenia \u015bwi\u0105t Narodzenia Pa\u0144skiego jest\u00a0Depositio Martyrum<\/em>\u00a0z 336 r. to jednak \u201eEncyklopedia Katolicka\u201d (Tom 2, Lublin 1985, has\u0142o \u2018Bo\u017ce Narodzenie\u2019 s. 866) podaje:<\/span><\/span>
\n\u201eNie wiadomo ile lat [wcze\u015bniej] przed 336 r. obchodzono Bo\u017ce Narodzenie\u201d.<\/span>
\nDogmatyk ks. W. Granat w ksi\u0105\u017cce pt. \u201eChrystus B\u00f3g-Cz\u0142owiek\u201d o pocz\u0105tkach naszego \u015bwi\u0119ta pisze:<\/span>
\n\u201eNie ma \u017cadnej wzmianki historycznej pewnej o samym ustanowieniu \u015bwi\u0119ta, natomiast tradycja, kt\u00f3rej \u015blady znajdujemy w\u00a0Liber Pontificalis<\/em>\u00a0uwa\u017ca, \u017ce istnia\u0142o ono w Rzymie ju\u017c w pierwszej po\u0142owie II wieku…\u201d (s. 310).<\/span><\/span>
\n\u201e\u015awi\u0119to Epifanii albo Objawienia istnieje na Wschodzie chrze\u015bcija\u0144skim w II wieku i oznacza w og\u00f3le objawienie si\u0119 S\u0142owa Wcielonego w ludzkim ciele\u201d (s. 311).<\/span>
\nJedno jest pewne, Ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c w I wieku przyj\u0105\u0142 od Izraelit\u00f3w zwyczaj czytania na nabo\u017ce\u0144stwach eucharystycznych fragment\u00f3w Biblii (\u0141k 4:17, Dz 13:15, 1Tes 5:27, Kol 4:16). Potwierdza to Justyn M\u0119czennik (ur. 100) kt\u00f3ry pisze:<\/span>
\n\u201eW dniu za\u015b zwanym Dniem S\u0142o\u0144ca, odbywa si\u0119 zebranie w jednym miejscu (…) Tedy czyta si\u0119 Pami\u0119tniki apostolskie, albo Pisma prorockie…\u201d (\u201eApologia\u201d I:67,3).<\/span>
\nWiadomo te\u017c, \u017ce tak Izraelici jak i chrze\u015bcijanie posiadali kalendarz czyta\u0144 liturgicznych. Wyznawcy Chrystusa odczytywali zapewne przynajmniej jednego dnia w roku fragmenty Ewangelii o narodzeniu Pana, a nast\u0119pnie komentowali je. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce ju\u017c wtedy chrze\u015bcijanie upami\u0119tniali i rozwa\u017cali narodzenie Pa\u0144skie. P\u00f3\u017aniej, pewnie po 313 r., kiedy mogli oficjalnie krzewi\u0107 sw\u0105 wiar\u0119, zacz\u0119li jawne, uroczyste obchodzenie Bo\u017cego Narodzenia. Jak za\u015b wierzyli pierwsi chrze\u015bcijanie pisze Orygenes (ur. 185):<\/span>
\n\u201eJego narodziny, wychowanie, moc, m\u0119ka i zmartwychwstanie nie tylko dokona\u0142y si\u0119 \u00f3wcze\u015bnie, ale i teraz w nas si\u0119 dokonuj\u0105\u201d (\u201eHomilie o Ewangelii \u015bw. \u0141ukasza\u201d 7:7).<\/span>
\nNa zako\u0144czenie wspomnijmy, \u017ce hipotez\u0119, i\u017c dzie\u0144 25 grudnia zosta\u0142 wybrany na \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia, aby \u201eschrystianizowa\u0107\u201d wprowadzone przez cesarza Aureliana \u015bwi\u0119to \u201enarodzin niezwyci\u0119\u017conego s\u0142o\u0144ca\u201d, sformu\u0142owa\u0142 dopiero uczony niemiecki Franz D\u00f6<\/span>lger, \u017cyj\u0105cy w latach 1879-1940 (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Czy Ko\u015bcio\u0142owi wolno by\u0142o ustanowi\u0107 \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia?\u2019 J. Salij OP, Pozna\u0144 1991, s. 234-241).<\/span><\/span>
\nZako\u0144czenie<\/strong><\/span>
\nPrzypomnijmy jeszcze raz s\u0142owa J. Salija OP, kt\u00f3re wskazywa\u0142y nam tezy Bacchiocchiego (i cz\u0119sto innych sabatarian), z kt\u00f3rymi przeprowadzali\u015bmy polemik\u0119:<\/span>
\n\u201eOt\u00f3\u017c Bacchiocchi w swojej ksi\u0105\u017cce formu\u0142uje hipotez\u0119, \u017ce chrze\u015bcijanie zacz\u0119li \u015bwi\u0119ci\u0107 niedziel\u0119 dopiero we wczesnych czasach poapostolskich, mianowicie w pierwszej po\u0142owie II wieku. Jego zdaniem, fakt, \u017ce Chrystus zmartwychwsta\u0142 w\u0142a\u015bnie w niedziel\u0119, niewiele si\u0119 do tego przyczyni\u0142, gdy\u017c zmiana \u015bwi\u0119tego dnia nast\u0105pi\u0142a g\u0142\u00f3wnie pod wp\u0142ywem narastaj\u0105cego konfliktu z judaizmem i z ch\u0119ci m\u0142odego Ko\u015bcio\u0142a, aby nie by\u0107 uwa\u017canym przez ludzi z zewn\u0105trz za jedn\u0105 z jego ga\u0142\u0119zi. Bacchiocchi uwa\u017ca, \u017ce utrwalenie si\u0119 niedzieli jako chrze\u015bcija\u0144skiego dnia kultu dokona\u0142o si\u0119 pod wp\u0142ywem olbrzymiego autorytetu, jakim cieszy\u0142 si\u0119 w \u00f3wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 228-9).<\/span><\/span>
\nW naszym opracowaniu ukazali\u015bmy, \u017ce Bacchiocchi (i zapewne wielu sabatarian), chcia\u0142by aby wszystkie elementy jego \u201euk\u0142adanki\u201d z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 mu na \u201epierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 II wieku\u201d, a wi\u0119c antyjudaizm chrze\u015bcija\u0144ski, wyparcie przez dzie\u0144 S\u0142o\u0144ca dnia Saturna, usuni\u0119cie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 szabatu, dominuj\u0105ca rola Ko\u015bcio\u0142a Rzymskiego, wprowadzenie przez ten Ko\u015bci\u00f3\u0142 niedzieli oraz inne czynniki. Tymczasem, jak widzieli\u015bmy, nie wszystko to da si\u0119 i trzeba tak uzgodni\u0107 jak chcia\u0142by tego Bacchiocchi.<\/span>
\nWspomniany dominikanin J. Salij ko\u0144cz\u0105c omawianie niekt\u00f3rych tez Bacchiocchiego napisa\u0142 s\u0142owa pod kt\u00f3rymi te\u017c si\u0119 podpisujemy:<\/span>
\n\u201eFakt bardzo wczesnego obchodzenia niedzieli uznaje Bacchiocchi dopiero pod naciskiem \u015bwiadectw absolutnie jednoznacznych. Bo tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce rzadko kt\u00f3ra instytucja chrze\u015bcija\u0144ska ma tak bogate potwierdzenie w \u017ar\u00f3d\u0142ach wczesnochrze\u015bcija\u0144skich, jak w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119cenie niedzieli. I nawet przy zastosowaniu kryteri\u00f3w skrajnie rygorystycznych musia\u0142 Bacchiocchi uzna\u0107 bardzo wczesne istnienie chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli.<\/span>
\nZauwa\u017cmy jednak: Zar\u00f3wno tekst Ignacego (ok. 108 r.) jak tzw.\u00a0List Barnaby<\/em>\u00a0(ok. 130 r.) m\u00f3wi\u0105 nie o ustanowieniu niedzieli, ale o jej istnieniu. Wci\u0105\u017c wi\u0119c pozostaje pytanie: kiedy chrze\u015bcijanie\u00a0zacz\u0119li<\/em>\u00a0\u015bwi\u0119ci\u0107 niedziel\u0119? Je\u017celi wcze\u015bniej ni\u017c w roku 130, je\u017celi wcze\u015bniej ni\u017c w roku 108, to mo\u017ce jednak nie ma innego wyj\u015bcia ni\u017c uzna\u0107, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to ju\u017c w czasach apostolskich?<\/span><\/span>
\nSam Bacchiocchi, w momencie, kiedy to mu by\u0142o wygodne, obur\u0105cz podpisa\u0142 si\u0119 pod nast\u0119puj\u0105c\u0105 tez\u0105: \u2018to, co chrze\u015bcijanie p\u00f3\u017aniejszej epoki napisali, mog\u0142o zosta\u0107 powiedziane i pomy\u015blane przez nich wcze\u015bniej, nawet je\u017celi nie zosta\u0142o to napisane\u2019 (s. 287). Wypada by\u0107 konsekwentnym i uzna\u0107 tez\u0119 znacznie bardziej oczywist\u0105: Je\u015bli jaka\u015b instytucja istnia\u0142a w czasach p\u00f3\u017aniejszych (w roku 108 i w roku 130), to nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, \u017ce pojawi\u0142a si\u0119 ona wcze\u015bniej, nawet je\u015bli moment jej pojawienia nie zosta\u0142 utrwalony w tek\u015bcie. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, nawet zastosowanie skrajnie rygorystycznych kryteri\u00f3w interpretacji, co pozwoli\u0142o na odsuni\u0119cie kilku niezwykle wczesnych \u015bwiadectw, niewiele pomog\u0142o adwentystycznemu uczonemu. R\u00f3wnie\u017c te teksty, kt\u00f3rych wymow\u0119 dla naszego tematu Bacchiocchi uznaje, wci\u0105\u017c wskazuj\u0105 na to, \u017ce niedziela sta\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnym dniem liturgicznym chrze\u015bcijan najprawdopodobniej ju\u017c w czasach apostolskich\u201d (\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019, Pozna\u0144 1991, s. 233-234).<\/span>
\nBacchiocchi w ostatnim rozdziale o niedzieli (\u201eRetrospekcja i perspektywa\u201d), widz\u0105c \u017ce prawdopodobnie nie uda mu si\u0119 katolik\u00f3w odwie\u015b\u0107 od tego dnia, a zach\u0119ci\u0107 do soboty, pr\u00f3buje przem\u00f3wi\u0107 do rozs\u0105dku protestant\u00f3w. Przypomina im, \u017ce poniewa\u017c niedziela nie jest wed\u0142ug niego biblijna, a wywodzi si\u0119 z tradycji rzymskiej, wi\u0119c powinni przynajmniej oni porzuci\u0107 ten dzie\u0144 (s. 338), a przyj\u0105\u0107 szabat.<\/span>
\nDalej Bacchiocchi pr\u00f3buje przeciwstawi\u0107 \u201egodzinne nabo\u017ce\u0144stwo niedzielne\u201d, adwentystycznemu \u201esobotniemu ca\u0142kowitemu oddaniu si\u0119 Bogu\u201d, przypominaj\u0105c nam, \u017ce wed\u0142ug tradycji rabinistycznej \u201eS\u0142u\u017cb\u0119 religijn\u0105 wype\u0142niano w synagodze w pi\u0105tek wiecz\u00f3r, w sobot\u0119 rano i w sobot\u0119 po po\u0142udniu. Czas ten sp\u0119dzano na czytaniu ksi\u0105g Zakonu i pism prorok\u00f3w oraz na omawianiu ich tre\u015bci\u201d (s. 348).<\/span>
\nPoza tym w\u0142a\u015bciwie nie wiadomo o co chodzi Bacchiocchiemu w jego postulowanym kulcie soboty, bo wszystko o czym pisze (odpoczynek, modlitwa, s\u0142u\u017cba dla bli\u017anich) jest, a przynajmniej powinno by\u0107, praktykowane przez uznaj\u0105cych niedziel\u0119. Nie mog\u0119 te\u017c z w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 potwierdzi\u0107, \u017ce u sabatarian szabat jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c niewiele ponad \u201egodzinnym nabo\u017ce\u0144stwem sobotnim\u201d.<\/span>
\nPoniewa\u017c w dziele Bacchiocchiego krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 wypowiedzi skrajnie antyniedzielne z \u2018ekumenicznymi\u2019 nasuwa si\u0119 przypuszczenie, \u017ce albo mu bardzo zale\u017ca\u0142o by ta jego praca zosta\u0142a dopuszczona do obrony na katolickiej uczelni (st\u0105d ten ekumenizm w niej), pomimo \u017ce ma mo\u017ce on oficjalnie inne, bardziej skrajne pogl\u0105dy, albo jest on pe\u0142en w\u0105tpliwo\u015bci i trudno mu zbudowa\u0107 ostateczne wnioski, st\u0105d te przemieszanie r\u00f3\u017cnych wypowiedzi. Bo c\u00f3\u017c przyk\u0142adowo z ekumenizmem ma wsp\u00f3lnego nast\u0119puj\u0105ca jego wypowied\u017a dotycz\u0105ca tak\u017ce i Justyna: \u201eTe polemiczne, cz\u0119sto absurdalne argumenty sfabrykowano po to, aby usprawiedliwi\u0107 i wywy\u017cszy\u0107 niedziel\u0119 kosztem sabatu\u201d (s. 333).<\/span>
\nWydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce poniewa\u017c Bacchiocchi jest adwentyst\u0105 i nie wierzy by B\u00f3g dzia\u0142a\u0142 w Ko\u015bciele Katolickim, wi\u0119c stara si\u0119 wszystko co jest zwi\u0105zane z nim (w tym i niedziel\u0119), wyt\u0142umaczy\u0107 w spos\u00f3b racjonalistyczny. Jego spos\u00f3b referowania dziej\u00f3w i fenomenu niedzieli przypomina dowodzenia historyk\u00f3w ateistycznych, kt\u00f3rzy nie wierz\u0105c, \u017ce B\u00f3g istnieje i dzia\u0142a pr\u00f3buj\u0105 znale\u017a\u0107, na wszystko co z sakrum zwi\u0105zane, wyt\u0142umaczenie poprzez \u201ewarunki spo\u0142eczno-polityczne\u201d panuj\u0105ce w \u015bwiecie.<\/span>
\nI jeszcze jedno zdanie S. Bacchiocchiego z jego dzie\u0142a, jako\u015b niezauwa\u017cone:<\/span>
\n\u201eNasze studium nie zajmuje si\u0119 liturgicznymi czy pastoralnymi aspektami \u015bwi\u0119cenia niedzieli w chrze\u015bcija\u0144stwie pierwotnym…\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 16).<\/span>
\nP\u00f3\u017aniej odsy\u0142a on w tych tematach do opracowa\u0144 innych uczonych, w tym katolickich.<\/span>
\nWydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce to o czym wspomina Bacchiocchi jest najwi\u0119kszym mankamentem jego opracowania, bowiem nie mo\u017cna zatrzymywa\u0107 si\u0119 tylko na sprawach politycznych, kulturowych i religijnych (judaizmu i poga\u0144stwa), gdy m\u00f3wi si\u0119 o zaprzestaniu obchodzenia szabatu i wprowadzeniu \u015bwi\u0119cenia niedzieli przez chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/span>
\nNa koniec warto wspomnie\u0107, \u017ce kwestie niedzieli jako Dnia Pa\u0144skiego i szabatu podejmuj\u0105 wielokrotnie tu cytowane i godne polecenia ksi\u0105\u017cki katolickie:<\/span>
\n\u201eDzie\u0144 \u015awi\u0119ty\u201d H. Pietras SJ, Krak\u00f3w 1992 (wyd. \u201eWAM\u201d);<\/span>
\n\u201eNiedziela. Dzie\u0144 Pana. Dzie\u0144 Cz\u0142owieka\u201d E. Bianchi, Pozna\u0144 1998 (wyd. \u201eW drodze\u201d);<\/span>
\n\u201ePoszukiwania w wierze\u201d rozdz. \u2018Sp\u00f3r o niedziel\u0119\u2019 J. Salij OP, Pozna\u0144 1991 (wyd. \u201eW drodze\u201d).<\/span>
\nTrzeba te\u017c powiedzie\u0107 o dw\u00f3ch najwi\u0119kszych dzie\u0142ach obcoj\u0119zycznych z tej tematyki. Pierwsze katolika (Mosna), a drugie protestanta (Rordorf):<\/span>
\nStoria della domenica dalle origini fino agli inizi del V secolo<\/em>\u00a0C. S. Mosna, Roma 1969;<\/span>
\nSunday. The History of the Day of Rest and Worship in the Earliest Centuries of the Christian Church<\/em>\u00a0W. Rordorf, London 1969 (orygina\u0142 niemiecki: Z\u00fc<\/span>rich 1962).<\/span>
\nTe opracowania s\u0142u\u017cy\u0142y najcz\u0119\u015bciej Bacchiocchiemu jako materia\u0142 do polemiki. Pomimo tego, \u017ce nie straci\u0142y one swej aktualno\u015bci, to autorzy nie poprzestali na tym co napisali i po wydaniu przez adwentyst\u0119 jego pracy kontynuowali prac\u0119 (szczeg\u00f3lnie Rordorf), najcz\u0119\u015bciej w formie artyku\u0142\u00f3w i replik do \u201eodmiennych wniosk\u00f3w\u201d Bacchiocchiego. Tak\u0105 zapowied\u017a da\u0142 ju\u017c w roku 1979 Rordorf w s\u0142owach, kt\u00f3re Bacchiocchi przytacza: \u201eWilly Rordorf we wst\u0119pie do wydania w\u0142oskiego swojej ksi\u0105\u017cki\u00a0Sabato e domenica nella Chiesa antica<\/em>\u00a0(maj 1979), pisze \u0142askawie: \u2018Jest oczywiste, \u017ce Bacchiocchi nie dzieli si\u0119 pogl\u0105dem historycznego rozwoju (\u015bwi\u0119cenia niedzieli), kt\u00f3ry przedstawiamy we wst\u0119pie do naszego zbioru dokument\u00f3w. Odwo\u0142uje si\u0119 jednak do tych samych tekst\u00f3w. Dlatego koniecznym b\u0119dzie wzi\u0119cie tych samych tekst\u00f3w i przestudiowanie ich uwa\u017cniej, je\u015bli doj\u015b\u0107 chcemy do lepszego ekumenicznego zrozumienia w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan o r\u00f3\u017cnej przynale\u017cno\u015bci konfesyjnej\u2019.\u201d (\u201eOdpoczynek cz\u0142owieka\u201d W-wa 1985, s. 15-16).<\/span><\/span>
\nDodatek<\/strong><\/span>
\nPoniewa\u017c w moim artykule pt. \u201eCzy \u2018Dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijan powinien by\u0107 szabat? Polemika z nauk\u0105 adwentyst\u00f3w i innych sabatarian\u201d (opublikowany na www.trinitarians.info) ukaza\u0142o si\u0119 poni\u017cej cytowane zdanie o serze oraz wegetariani\u017amie i nie wszyscy zdaj\u0105 si\u0119 wierzy\u0107, \u017ce tak jest w istocie jak napisano, potwierdzimy to konkretnymi tekstami \u017ar\u00f3d\u0142owym adwentyst\u00f3w. Przypominam moje s\u0142owa: \u201eE. White nie zaleca\u0142a te\u017c, czy odwodzi\u0142a od spo\u017cywania sera oraz zach\u0119ca\u0142a do ca\u0142kowitego wegetarianizmu wszystkich adwentyst\u00f3w, nie tylko pastor\u00f3w\u201d.<\/span><\/span>
\nTeraz za\u015b przytaczamy zdania dotycz\u0105ce tej problematyki z pism zwi\u0105zanych z adwentystyczn\u0105 prorokini\u0105:<\/span>
\n\u201eOstrych ser\u00f3w nie nale\u017cy u\u017cywa\u0107\u201d (\u201e\u015aladami Wielkiego Lekarza\u201d E. G. White, W-wa 1991, s. 73).<\/span>
\n\u201ePokazano mi, \u017ce B\u00f3g nie chcia\u0142, aby ludzie spo\u017cywali mi\u0119so. Przeznaczy\u0142 im inn\u0105 diet\u0119…\u201d (\u201eChrze\u015bcijanin a dieta\u201d E. G. White, W-wa 1993, s. 57-8).<\/span>
\n\u201eJest rzecz\u0105 s\u0142uszn\u0105 niepodawanie w naszych sanatoriach herbaty, kawy lub pokarm\u00f3w mi\u0119snych…\u201d (j\/w. s. 198).<\/span>
\n\u201eAni jeden kawa\u0142ek mi\u0119sa nie powinien dosta\u0107 si\u0119 do naszego \u017co\u0142\u0105dka. Jedzenie mi\u0119sa jest nienaturalne…\u201d (j\/w. s. 264).<\/span>
\n\u201eTo dla dobra cz\u0142onk\u00f3w ostatniego Ko\u015bcio\u0142a Pan radzi im porzuci\u0107 pokarmy mi\u0119sne, herbat\u0119, kaw\u0119 i inne szkodliwe produkty. Jest pod dostatkiem innych rzeczy z kt\u00f3rych mo\u017cemy korzysta\u0107, a kt\u00f3re s\u0105 zdrowe i dobre\u201d (j\/w. s. 265).<\/span>
\n\u201eDieta mi\u0119sna d\u0105\u017cy do rozwini\u0119cia zwierz\u0119co\u015bci w cz\u0142owieku. Rozw\u00f3j zwierz\u0119co\u015bci os\u0142abia duchowo\u015b\u0107, czyni\u0105c umys\u0142 niezdolnym do zrozumienia prawdy…\u201d (j\/w. s. 266).<\/span>
\n\u201e\u015awiat\u0142o, jakie mi zosta\u0142o dane, wskazuje, \u017ce w nied\u0142ugim czasie, b\u0119dziemy musieli porzuci\u0107 jedzenie wszelkich pokarm\u00f3w zwierz\u0119cych. Nawet mleko trzeba b\u0119dzie porzuci\u0107…\u201d (j\/w. s. 267).<\/span>
\n\u201eDieta mi\u0119sna jest kwesti\u0105 powa\u017cn\u0105. Czy ludzie maj\u0105 od\u017cywia\u0107 si\u0119 mi\u0119sem? Odpowied\u017a, zgodnie ze \u015bwiat\u0142em otrzymanym od Boga, brzmi: Nie, stanowczo nie…\u201d (j\/w. s. 270).<\/span>
\n\u201eOtrzyma\u0142am pouczenie, \u017ce spo\u017cywanie mi\u0119sa prowadzi do zezwierz\u0119cenia natury i pozbawienia m\u0119\u017cczyzn i kobiet mi\u0142o\u015bci i przyja\u017ani, jak\u0105 powinni mie\u0107 do siebie nawzajem (…) potrawy mi\u0119sne nie s\u0105 w\u0142a\u015bciwym pokarmem dla ludu Bo\u017cego…\u201d (j\/w. s. 271).<\/span>
\n\u201eMamy pod dostatkiem dobrych rzeczy dla zaspokojenia g\u0142odu bez potrzeby wprowadzania trup\u00f3w do swego jad\u0142ospisu i podawania ich na st\u00f3\u0142\u201d (j\/w. s. 272).<\/span>
\n\u201eSera nie powinno si\u0119 nigdy wprowadza\u0107 do \u017co\u0142\u0105dka. (Przypis: Nale\u017cy przez to rozumie\u0107 ser zgliwia\u0142y. – Kompilatorzy)\u201d (j\/w. s. 257).<\/span>
\n\u201eOdno\u015bnie sera mog\u0119 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce od lat ani nie kupowali\u015bmy ani te\u017c nie stawiali\u015bmy go na naszym stole. Nigdy nie zamierzamy zrobi\u0107 ze\u0144 artyku\u0142u spo\u017cywczego, a tym bardziej kupowa\u0107 go\u201d (j\/w. s. 258).<\/span>
\nAneks do \u201eNiedziela \u2018Dniem Pa\u0144skim\u2019 chrze\u015bcijan\u201d<\/strong><\/span><\/span>
\nPoniewa\u017c po jakim\u015b czasie, ju\u017c po opublikowaniu materia\u0142u zwi\u0105zanego z niedziel\u0105, nasun\u0119\u0142y si\u0119 autorowi pewne uzupe\u0142nienia, wi\u0119c przedstawia je w formie dopisk\u00f3w do poszczeg\u00f3lnych rozdzia\u0142\u00f3w.<\/span><\/span>
\nInne teksty biblijne o niedzieli<\/strong><\/span>
\n4)<\/strong><\/span><\/span>
\nMo\u017cna te\u017c zapyta\u0107, dlaczego Jezus z udowadnianiem Tomaszowi \u017ce \u017cyje czeka\u0142 a\u017c do niedzieli, a nie zrobi\u0142 tego ka\u017cdego innego dnia, mi\u0119dzy dwiema niedzielami (J 20:24-29)?<\/span><\/span>
\nKto\u015b mo\u017ce powiedzie\u0107, \u017ce dlatego, \u017ce wtedy zebrali si\u0119 Aposto\u0142owie razem na modlitwie, ale tym stwierdzeniem tylko potwierdzi kultyczne znaczenie niedzieli.<\/span><\/span>
\nInne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli<\/strong><\/span>
\n9)<\/strong><\/span><\/span>
\nJe\u015bli chodzi o Polikarpa (69-156) to mamy nadziej\u0119, \u017ce \u0141yko nie s\u0105dzi aby on wcale nie zna\u0142 chrze\u015bcija\u0144skiej niedzieli, chodzi mu tyl<\/span><\/span>ko o termin \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d. Wyra\u017camy te\u017c nadziej\u0119. \u017ce nasz adwentysta wie, \u017ce w sprawie Niedzieli Zmartwychwstania i 14 nisan dyskutowa\u0142 on z papie\u017cem (patrz pkt 11). Pr\u00f3cz tego \u0141yko sam pisa\u0142, \u017ce przed chrze\u015bcijanami terminem \u201eDzie\u0144 Pa\u0144ski\u201d niedziel\u0119 oznaczali poganie (patrz pkt 3). Jak\u017ce wi\u0119c wg niego Polikarp nie m\u00f3g\u0142 o tym s\u0142ysze\u0107?<\/span><\/span>
\nS\u0142o\u0144ce i jego kult, a chrze\u015bcijanie<\/strong><\/span>
\n14)<\/strong><\/span><\/span>
\nMeliton z Sardes (ok. 160) wskazuje, \u017ce Chrystus jest Stw\u00f3rc\u0105 s\u0142o\u0144ca, \u015bwiat\u0142a i wszech\u015bwiata:<\/span>
\n\u201e<\/span><\/span>On jest w\u0142a\u015bnie Pierworodnym Boga, tym, kt\u00f3ry zrodzony jest przed Jutrzenk\u0105, kt\u00f3ry \u015bwiat\u0142o obudzi\u0142, kt\u00f3ry dzie\u0144 roz\u015bwieci\u0142, kt\u00f3ry ciemno\u015bci oddzieli\u0142, kt\u00f3ry pierwszy g\u0142az utwierdzi\u0142, kt\u00f3ry ziemi\u0119 zawiesi\u0142, otch\u0142a\u0144 wysuszy\u0142, firmament rozpostar\u0142, \u015bwiat uporz\u0105dkowa\u0142, gwiazdy porozwiesza\u0142 na niebie, ja\u015bniej\u0105ce cia\u0142a rozpali\u0142, w niebie stworzy\u0142 anio\u0142\u00f3w i tam trony utwierdzi\u0142, a na ziemi cz\u0142owieka ukszta\u0142towa\u0142\u201d (\u201eHomilia Paschalna\u201d 82).<\/span>
\nModlitwa w kierunku wschodnim<\/strong><\/span>
\n17)<\/strong><\/span><\/span>
\nCiekawe te\u017c, \u017ce \u201epozycja wschodnia\u201d podczas modlitwy tak bulwersuje sabatarian, a \u201epozycji stoj\u0105cej\u201d (patrz pkt 20), kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 u chrze\u015bcijan ze zmartwychwstaniem, nie przywo\u0142uj\u0105 oni, ani nie pr\u00f3buj\u0105 \u0142\u0105czy\u0107 z jakim\u015b poga\u0144skim zwyczajem. Czy\u017cby takiej praktyki u pogan nie by\u0142o? Tak, jak z czym innym, ni\u017c poganie, \u0142\u0105czyli chrze\u015bcijanie \u201epozycj\u0119 wschodni\u0105\u201d, tak i analogicznie \u201epozycj\u0119 stoj\u0105c\u0105\u201d.<\/span>
\nZmartwychwstanie Chrystusa, a niedziela<\/strong><\/span>
\n18)<\/strong><\/span><\/span>
\nW\u0142a\u015bciwie pewnie tylko jeden raz Bacchiocchiemu \u201ewyrwa\u0142o si\u0119\u201d, \u017ce jednak zmartwychwstanie Chrystusa jest istotnym motywem dla obchodzenia niedzieli, gdy podkre\u015bli\u0142 on jedno\u015b\u0107 Niedzieli Wielkanocnej i ka\u017cdej jednej. Nadmie\u0144my, \u017ce Wielkanocy nie przypisuje on innego pochodzenia jak od zmartwychwstania Pana. Bacchiocchi napisa\u0142:<\/span><\/span>
\n\u201eChocia\u017c wcze\u015bniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a nie wymieniaj\u0105 zmartwychwstania jako dominuj\u0105cego motywu \u015bwi\u0119cenia niedzieli, to wydaje si\u0119, i\u017c nie ma kwestii co do zasadniczej jedno\u015bci obu \u015bwi\u0105t\u201d (s. 224).<\/span><\/span>
\nJe\u015bli wi\u0119c ta \u201ejedno\u015b\u0107 obu \u015bwi\u0105t\u201d jest faktem, to mo\u017ce jej wyrazem jest w\u0142a\u015bnie zmartwychwstanie Pana?<\/span><\/span>
\nBacchiocchi jest tego \u015bwiadom, ale znaczenie zmartwychwstania dla niedzieli przypisuje \u2018dopiero\u2019 czasom Ireneusza (130-202). Pisze on:<\/span><\/span>
\n\u201eW dokumencie przypisywanym Ireneuszowi zaleca si\u0119 szczeg\u00f3lnie, a\u017ceby nie kl\u0119ka\u0107 ani w niedziel\u0119, ani w Zielone \u015awi\u0119ta, przypadaj\u0105ce w siedem tygodni po Wielkanocy, \u2018poniewa\u017c jest to \u015bwi\u0119to wa\u017cne na r\u00f3wni z dniem Pa\u0144skim\u2019 [Fragm. 7]. Wymienia si\u0119 te\u017c pow\u00f3d: obydwa \u015bwi\u0119ta s\u0105 \u2018symbolem zmartwychwstania\u2019.\u201d (s. 223).<\/span><\/span>
\nMy za\u015b nie mamy powod\u00f3w by s\u0105dzi\u0107, \u017ce przed Ireneuszem pojmowano sprawy zmartwychwstania i niedzieli inaczej.<\/span><\/span>
\nSob\u00f3r Nicejski o niedzieli<\/strong><\/span>
\n20)<\/strong><\/span><\/span>
\nJeszcze wcze\u015bniej pisa\u0142 o tym Ireneusz (ur. 130-40), kt\u00f3rego przytacza nawet Bacchiocchi:<\/span>
\n\u201eW dokumencie przypisywanym Ireneuszowi zaleca si\u0119 szczeg\u00f3lnie, a\u017ceby nie kl\u0119ka\u0107 ani w niedziel\u0119, ani w Zielone \u015awi\u0119ta, przypadaj\u0105ce w siedem tygodni po Wielkanocy, \u2018poniewa\u017c jest to \u015bwi\u0119to wa\u017cne na r\u00f3wni z dniem Pa\u0144skim\u2019 [Fragm. 7]\u201d (\u201eOd soboty do niedzieli\u201d W-wa 1985, s. 223).<\/span>
\nW\u0142odzimierz Bednarski
\nUwagi:<\/strong><\/span>
\nTeksty pism wczesnochrze\u015bcija\u0144skich (poza oznaczonymi bezpo\u015brednio) cytowane wed\u0142ug:<\/span>
\n\u201eOjcowie Apostolscy\u201d t\u0142um. A. \u015awiderk\u00f3wna, Warszawa 1990;<\/span>
\n\u201ePierwsi Apologeci Greccy\u201d t\u0142um. Ks. L. Misiarczyk, Krak\u00f3w 2004;<\/span>
\n\u201ePro\u015bba za chrze\u015bcijanami. O zmartwychwstaniu umar\u0142ych<\/em>. Atenagoras z Aten\u201d t\u0142um. S. Kalinkowski, Warszawa 1985;<\/span><\/span>
\n\u201eApologia. Dialog z \u017bydem Tryfonem.<\/em>\u00a0\u015awi\u0119ty Justyn filozof i m\u0119czennik\u201d Ks. A. Lisiecki, Pozna\u0144 1926;<\/span><\/span>
\n\u201eApologie.\u00a0Oktawiusz.<\/em>\u00a0Minucjusz Feliks.\u00a0Do Diogneta<\/em>.\u00a0Zach\u0119ta Grek\u00f3w.<\/em>\u00a0Klemens Aleksandryjski\u201d t\u0142um. M. Szarmach, A. \u015awiderk\u00f3wna, Ks. J. So\u0142owianiuk, Warszawa 1988;<\/span><\/span>
\n\u201eB\u00f3g w Ciele i Krwi.<\/em>\u00a0\u015aw. Ireneusz z Lyonu\u201d t\u0142um. W. Myszor, Krak\u00f3w 2001;<\/span><\/span>
\n\u201eApologetyk<\/em>. Tertulian\u201d dr J. Sajdak, Pozna\u0144 1947;<\/span><\/span>
\n\u201eWyb\u00f3r Pism. Tertulian\u201d t\u0142um. Ks. W. Myszor, O. E. Stanula, Ks. W. Kania, Warszawa 1970;<\/span>
\n\u201eTertulian. Wyb\u00f3r Pism II\u201d ks. W. Myszor, o. E. Stanula, ks. A. C. Guryn, ks. K. Obrycki, Warszawa 1983;<\/span>
\n\u201eTr\u00f3jca \u015awi\u0119ta. Tertulian.\u00a0Przeciw Prakseaszowi<\/em>. Hipolit.\u00a0Przeciw Noetosowi<\/em>\u201d E. Buszewicz, S. Kalinkowski, Krak\u00f3w 1997.<\/span><\/span>
\n\u201eKobierce.<\/em>\u00a0Klemens Aleksandryjski\u201d t\u0142um. J. Niemirska-Pliszczy\u0144ska, Warszawa 1994;<\/span>
\n\u201eKlemens Aleksandryjski,\u00a0Wypisy z Theodota<\/em>\u201d t\u0142um. P. Siejkowski, Krak\u00f3w 2001;<\/span>
\n\u201eDemonologia w nauce Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a.\u00a0O Antychry\u015bcie<\/em>. Hipolit\u201d t\u0142um. S. Kalinkowski, Krak\u00f3w 2000;<\/span>
\n\u201ePrzeciw Celsusowi.<\/em>\u00a0Orygenes\u201d t\u0142um. S. Kalinkowski, Warszawa 1986;<\/span>
\n\u201eKomentarz do Ewangelii \u015bw. Jana<\/em>, Orygenes\u201d przek\u0142. S. Kalinkowski, Warszawa 1981;<\/span><\/span>
\n\u201eHomilie o Ewangelii \u015bw. \u0141ukasza<\/em>, Orygenes\u201d przek\u0142. S. Kalinkowski, Warszawa 1986;<\/span><\/span>
\n\u201eHomilie o Ksi\u0119gach Izajasza i Ezechiela<\/em>, Orygenes\u201d przek\u0142. S. Kalinkowski, Krak\u00f3w 2000;<\/span><\/span>
\n\u201eHomilie o Ksi\u0119gach Rodzaju, Wyj\u015bcia, Kap\u0142a\u0144skiej<\/em>, Orygenes\u201d przek\u0142. S. Kalinkowski, Krak\u00f3w 1984;<\/span>
\n\u201ePisma I<\/em>.\u00a0Traktaty.<\/em>\u00a0\u015aw. Cyprian\u201d t\u0142um. Ks. dr J. Czuj, Pozna\u0144 1937;<\/span>
\n\u201e\u015aw. Cyprian.\u00a0Listy<\/em>\u201d t\u0142um. O. W. Szo\u0142drski CSsR, Warszawa 1969;<\/span>
\n\u201eOdpowied\u017a na S\u0142owo. Najstarsi mistrzowie chrze\u015bcija\u0144skiej modlitwy<\/em>, Tertulian, Cyprian, Orygenes\u201d H. Pietras, Krak\u00f3w 1993;<\/span>
\n\u201eHistoria Ko\u015bcielna<\/em>.\u00a0O M\u0119czennikach Palesty\u0144skich<\/em>. Euzebiusz z Cezarei\u201d t\u0142um. Ks. A. Lisiecki, Pozna\u0144 1924;<\/span>
\n\u201eApokryfy Nowego Testamentu\u201d Ks. M. Starowieyski, Lublin 1986;<\/span>
\n\u201eApokryfy Nowego Testamentu\u201d D. Rops, F. Amiot, t\u0142um. Z. Romanowiczowa, Londyn 1955.<\/span>\n<\/div>\n

Tagi<\/h3>\n

licznik: 9630
\nW\u0142odzimierz Bednarski<\/a>
\n

Czytaj wi\u0119cej na:\u00a0<\/span>http:\/\/bednarski.apologetyka.info\/inne-tematy\/niedziela-dniem-panskim-chrzescijan,300.htm<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

SPIS TRE\u015aCI Od autora. Wst\u0119p. Niedziela. 1) 1 Kor 16:2. 2) Dz 20:7. 3) Ap 1:10. 4) Inne teksty biblijne o niedzieli. 5) \u201eDidache\u201d. 6) Ignacy Antioche\u0144ski. 7) \u201eList Barnaby\u201d. 8) Justyn M\u0119czennik. 9) Inne teksty wczesnochrze\u015bcija\u0144skie o niedzieli. 10)… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[950],"tags":[],"class_list":["post-1808","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-adwentysci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1808","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1808"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1808\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1808"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1808"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1808"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}