{"id":1506,"date":"2017-12-05T15:02:19","date_gmt":"2017-12-05T14:02:19","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=1506"},"modified":"2017-12-05T15:02:19","modified_gmt":"2017-12-05T14:02:19","slug":"jezus-zrodlach-pozabiblijnych-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/jezus-zrodlach-pozabiblijnych-2\/","title":{"rendered":"Jezus w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych"},"content":{"rendered":"

Niniejszy tekst jest polemik\u0105 z tekstem Jerzego S\u0119dziaka pt. Jezus w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych<\/em>[1]<\/a>, opublikowanym w serwisie Racjonalista[2]<\/a>. W tek\u015bcie tym S\u0119dziak powiela zarzut, \u017ce w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych z czas\u00f3w bliskich Jezusowi zachowa\u0142o si\u0119 bardzo niewiele wzmianek (lub wcale) na temat Jezusa i chrze\u015bcijan. Zarzuty te nie s\u0105 nowe ani oryginalne (czy ktokolwiek widzia\u0142 cokolwiek oryginalnego na Racjonali\u015bcie?) w zasadzie jest to odgrzewanie starych racjonalistycznych kotlet\u00f3w. Wcze\u015bniej zarzut ten stawiali ju\u017c tacy racjonali\u015bci, jak Kautsky[3]<\/a>, Kosidowski[4]<\/a>, Poniatowski[5]<\/a>, Keller[6]<\/a>, Deschner[7]<\/a> itd. Uwa\u017cam ten zarzut za wychodz\u0105cy z b\u0142\u0119dnych i nieuzasadnionych za\u0142o\u017ce\u0144, st\u0105d poni\u017csza polemika z S\u0119dziakiem, kt\u00f3rym rozbudowa\u0142 argumenty poprzedzaj\u0105cych go racjonalist\u00f3w. Z owego komentowanego przeze mnie tekstu S\u0119dziaka nic nie wycinam. Aby u\u0142atwi\u0107 odr\u00f3\u017cnienie moich wypowiedzi od komentowanego przeze mnie ni\u017cej tekstu S\u0119dziaka, jego wypowiedzi zaznaczam za pomoc\u0105 kursywy. Moje wypowiedzi pozostawiam natomiast bez zmian formatu czcionki. Na samym pocz\u0105tku swego tekstu S\u0119dziak pisze:
\nW kanadyjskich wypo\u017cyczalniach film\u00f3w video od paru lat dost\u0119pny jest film pod tytu\u0142em „The Greatest Story Ever Told” co mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107: „Najwi\u0119ksza opowie\u015b\u0107 jak\u0105 s\u0142ysza\u0142 \u015bwiat”. Jest to oczywi\u015bcie film o \u017cyciu i dzia\u0142alno\u015bci Jezusa z Nazaretu. Ale co autor tego filmu powiedzia\u0142by, gdyby us\u0142ysza\u0142, \u017ce ten najwi\u0119kszy bohater wszechczas\u00f3w, za jakiego niew\u0105tpliwie uwa\u017ca Jezusa z Nazaretu, podobnie jak wielu chrze\u015bcijan, by\u0142 prawie nieznany historykom i kronikarzom jego czas\u00f3w, to jest I-go wieku naszej ery? Co gorsza, s\u0105 dowody na to, \u017ce nawet w II i III wieku Jezus nie by\u0142 gwiazdorem w grecko-rzymskim \u015bwiecie. A przecie\u017c nie wiek XX lecz w\u0142a\u015bnie tamten okres powinien dostarczy\u0107 nam dowod\u00f3w wielko\u015bci Jezusa Nazarejczyka.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nJak wida\u0107 ateuszom wydaje si\u0119, \u017ce Jezus powinien by\u0107 kim\u015b w rodzaju Michaela Jacksona, a \u00f3wcze\u015bni kronikarze powinni by\u0107 kim\u015b w rodzaju redaktor\u00f3w czasopisma \u201eBravo\u201d, kt\u00f3rzy nie mieli nic do roboty poza bieganiem za lokalnymi sensacjami i pog\u0142oskami na temat konkretnego cz\u0142owieka. Tymczasem \u00f3wcze\u015bni historycy nie mieli niestety do dyspozycji telewizji satelitarnej, kt\u00f3ra szybko mog\u0142aby dostarczy\u0107 im (a tym bardziej potwierdzi\u0107) nadzwyczajnych wiadomo\u015bci o Jezusie. Wiadomo\u015bci rozchodzi\u0142y si\u0119 wtedy o wiele wolniej ni\u017c obecnie. Analizowanie dost\u0119pu do informacji w tamtych czasach przez pryzmat b\u0142yskawicznego (dzi\u0119ki nowoczesnym mediom i wynalazkowi druku) rozchodzenia si\u0119 informacji w czasach obecnych nie ma wi\u0119c sensu. Po drugie \u2013 i co wa\u017cniejsze \u2013 \u00f3wcze\u015bni historycy nie zajmowali si\u0119 te\u017c religioznawstwem w \u015bcis\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu, byli raczej kronikarzami politycznymi, naukowymi, zainteresowanymi histori\u0105 pod tymi w\u0142a\u015bnie konkretnymi k\u0105tami. Cz\u0119sto pisali oni wr\u0119cz na \u017cyczenie swych cesarzy jako po prostu ich nadworni kronikarze lub ich opiniotw\u00f3rcy (tak by\u0142o m.in. z Flawiuszem, kt\u00f3ry \u201episa\u0142 tak, by przypodoba\u0107 si\u0119 w\u0142adzom rzymskim i odci\u0105gn\u0105\u0107 swych rodak\u00f3w od idei mesjanizmu narodowego\u201d[8]<\/a>). St\u0105d nic dziwnego, \u017ce ma\u0142o pisali oni o Jezusie. Jest to zupe\u0142nie zrozumia\u0142e, je\u015bli we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 cele redakcyjne, jakie przy\u015bwieca\u0142y tym pisarzom. Np. o Tacycie jeden z niewierz\u0105cych historyk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa pisze, \u017ce \u201eTacyt nie zajmuje si\u0119 chrze\u015bcijanami, lecz wspomina o nich dlatego, \u017ce ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 wi\u0105za\u0142a si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Nerona\u201d[9]<\/a>. Jak zauwa\u017ca\u0142 inny z niewierz\u0105cych badaczy, Tacyt \u201enie wspomina nawet o bardziej znacznych, stoj\u0105cych nad prokuratorem legatach, namiestnikach Syrii, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi\u0142a Judea\u201d[10]<\/a>. A wi\u0119c wida\u0107, \u017ce g\u0142\u00f3wny cel redakcyjny historyk\u00f3w tego czasu by\u0142 inny: pisa\u0107 g\u0142\u00f3wnie o konkretnych politykach i mo\u017cnych tamtego \u015bwiata, a o innych rzeczach wspomina\u0107 o tyle, o ile si\u0119 one jako\u015b z tym zjawiskiem wi\u0105za\u0142y. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce Jezus i pierwsi chrze\u015bcijanie mieli z pocz\u0105tku znikomy wp\u0142yw na g\u0142\u00f3wne wydarzenia polityczne i spo\u0142eczne tamtych czas\u00f3w, staje si\u0119 zupe\u0142nie zrozumia\u0142e, dlaczego \u00f3wcze\u015bni historycy ignorowali to zjawisko i po\u015bwi\u0119cali mu tak niewiele miejsca.
\nPierwszy wiek naszej ery nie by\u0142 bynajmniej epok\u0105 ciemnoty i zacofania, podobnie jak dwa nast\u0119pne stulecia. W grecko-rzymskim \u015bwiecie, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a w\u00f3wczas terytorialnie r\u00f3wnie\u017c Palestyna, \u017cyli znani do dzisiaj pisarze i kronikarze, kt\u00f3rzy z pewno\u015bci\u0105 nie przegapiliby wielkich rzeczy opisanych w Nowym Testamencie gdyby o nich s\u0142yszeli – jak cho\u0107by dwa przypadki cudownego nakarmienia kilku tysi\u0119cy ludzi paroma bochenkami chleba. By\u0142y to przecie\u017c wielkie wydarzenia publiczne, nieprawda\u017c?<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nAle nie by\u0142y to g\u0142\u00f3wne wydarzenia polityczne i spo\u0142eczne ani nie by\u0142y one zwi\u0105zane z mo\u017cnymi \u00f3wczesnego \u015bwiata, wi\u0119c si\u0119 tym nie interesowali. A nawet gdyby si\u0119 interesowali, to cele redakcyjne ich dzie\u0142 wyklucza\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 pisania o tym. Kto\u015b pisz\u0105cy np. dzie\u0142o o wypiekaniu ciast, nie pisze w swej ksi\u0105\u017cce o konfliktach na Bliskim Wschodzie, nawet je\u015bli bardzo si\u0119 tym interesuje. Kto\u015b pisz\u0105cy histori\u0119 Krakowa albo biografi\u0119 Lecha Wa\u0142\u0119sy nie wyskakuje nagle z g\u0142upia frant z opisami dziej\u00f3w konkretnych os\u00f3b \u017cyj\u0105cych na Bia\u0142orusi czy w Szwecji, chyba \u017ce Lech Wa\u0142\u0119sa urodzi\u0142by si\u0119 i \u017cy\u0142 tam jaki\u015b czas lub by\u0142by zwi\u0105zany z tymi konkretnymi postaciami. Tak samo kto\u015b, kto pisze dzie\u0142o o historii politycznej swego pa\u0144stwa, nie musia\u0142 pisa\u0107 o Jezusie, nawet je\u015bli s\u0142ysza\u0142 o Nim i o zwi\u0105zanych z Nim niezwyk\u0142ych wydarzeniach (jak rozmno\u017cenie chleba) wystarczaj\u0105co wiele. Warto te\u017c w tym miejscu wspomnie\u0107, \u017ce esse\u0144czycy te\u017c niew\u0105tpliwie istnieli w czasach Jezusa, nie znajdujemy jednak o nich nawet najmniejszej wzmianki w Nowym Testamencie. Czy to wi\u0119c oznacza, \u017ce esse\u0144czycy tak naprawd\u0119 nie istnieli? Oczywi\u015bcie, \u017ce nie, to oznacza tylko tyle, \u017ce mamy tu kolejne potwierdzenie faktu, \u017ce nie pisano ani nie wzmiankowano o czym\u015b, co nie nale\u017ca\u0142o do przedmiotu zainteresowa\u0144 danego autora.
\nJudea by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 wielkiego imperium rzymskiego i wszystko co si\u0119 tam dzia\u0142o by\u0142o \u0142atwe do sprawdzenia.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nCiekawe, jak? \u2013 za pomoc\u0105 TV satelitarnej, a mo\u017ce za pomoc\u0105 wideofonu? Jezus nie czyni\u0142 cud\u00f3w pod publik\u0119, zwo\u0142uj\u0105c wcze\u015bniej niczym s\u0142ynny David Copperfield jakie\u015b wielkie zbiorowisko. Cz\u0119sto dokonywa\u0142o si\u0119 to wszystko spontanicznie i bez wyra\u017anej zapowiedzi, \u017ce to si\u0119 stanie, st\u0105d \u015bwiadkowie tych wydarze\u0144 byli z regu\u0142y nieliczni i raczej przypadkowi.
\nNie jest wi\u0119c prawd\u0105 – jak pr\u00f3buj\u0105 wm\u00f3wi\u0107 nam niekt\u00f3rzy – i\u017c powodem tego, \u017ce ma\u0142o kto s\u0142ysza\u0142 w\u00f3wczas o Chrystusie i braku informacji o tych wydarzeniach w \u017ar\u00f3d\u0142ach \u015bwieckich, by\u0142o to, \u017ce Judea by\u0142a w\u00f3wczas odizolowan\u0105 od reszty \u015bwiata prowincj\u0105.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nNawet je\u015bli nie by\u0142a odizolowan\u0105 od \u00f3wczesnego \u015bwiata prowincj\u0105, to nie by\u0142y to rzeczy robione \u201epod publik\u0119\u201d.
\nUwa\u017cam za stosowne przytoczy\u0107 kilka fakt\u00f3w i cytat\u00f3w, kt\u00f3re wybra\u0142em spo\u015br\u00f3d kilkudziesi\u0119ciu \u017ar\u00f3de\u0142 z jakimi zapozna\u0142em si\u0119 zanim zabra\u0142em si\u0119 do pisania tego artyku\u0142u. Plutarch (lata 46-120 n.e.), autor „\u017bywot\u00f3w s\u0142awnych m\u0119\u017c\u00f3w” czyli 46-ciu \u017cyciorys\u00f3w postaci tamtego okresu, nie ma nic do powiedzenia o Jezusie.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nTen argument jest po prostu nonsensowny, i to z wielu powod\u00f3w. S\u0119dziak nie pisze tu ca\u0142ej prawdy, bo gdyby to zrobi\u0142, sprawa zacz\u0119\u0142aby wygl\u0105da\u0107 zupe\u0142nie inaczej, a jego argument natychmiast by wtedy upad\u0142. Po pierwsze, z owych 46 \u017cyciorys\u00f3w zawartych w \u017bywotach s\u0142awnych m\u0119\u017c\u00f3w<\/em> nie zachowa\u0142y si\u0119 wszystkie. Nie mamy dzi\u015b wst\u0119pu do tego dzie\u0142a Plutarcha, a tak\u017ce brak w nim \u017cyciorys\u00f3w Epaminondasa i Scypiona[11]<\/a>. Nie mo\u017cna stanowczo orzeka\u0107, \u017ce kto\u015b, o kim\u015b nie napisa\u0142 w jakim\u015b dziele, jak to czyni S\u0119dziak wy\u017cej, skoro owo dzie\u0142o jest dzi\u015b niekompletne i tym samym nie wiemy do ko\u0144ca, co si\u0119 w nim znajdowa\u0142o.
\nPo drugie, nawet gdyby\u015bmy wspomniane dzie\u0142o Plutarcha posiadali w ca\u0142o\u015bci, to z tego te\u017c nie wynika\u0142oby jeszcze, \u017ce Plutarch \u201epowinien\u201d napisa\u0107 o Jezusie. Jak czytamy w jednym z opracowa\u0144, \u017bywoty<\/em> Plutarcha zosta\u0142y napisane w celu pokazania \u201ezwi\u0105zk\u00f3w, jakie zachodz\u0105 mi\u0119dzy Grekami i Rzymianami\u201d, a tak\u017ce chodzi\u0142o w nich o \u201eukazanie \u017cywot\u00f3w bohater\u00f3w greckich i rzymskich poprzez ich zestawienie w pary dobierane wed\u0142ug mo\u017cliwie najwi\u0119kszego podobie\u0144stwa charakteru lub przebiegu kariery\u201d[12]<\/a>. Sytuacja wygl\u0105da wi\u0119c w tym nowym \u015bwietle zupe\u0142nie inaczej: wiemy ju\u017c teraz, \u017ce Plutarch nie m\u00f3g\u0142 w swych \u017bywotach<\/em> napisa\u0107 o Jezusie, nawet gdyby o Nim s\u0142ysza\u0142, bo jego dzie\u0142o by\u0142o po\u015bwi\u0119cone precyzyjnie okre\u015blonym i zupe\u0142nie innym ni\u017c Jezus postaciom i celom. W \u017bywotach<\/em> Plutarcha nie by\u0142o po prostu miejsca dla Jezusa, skoro to dzie\u0142o zajmowa\u0142o si\u0119 tylko \u017cyciorysami konkretnych os\u00f3b. Z racji tego, \u017ce \u017cyciorysy konkretnych ludzi zawsze ograniczaj\u0105 si\u0119 tylko do zaw\u0119\u017conej grupy os\u00f3b pochodz\u0105cych z ich najbli\u017cszego otoczenia, staje si\u0119 zupe\u0142nie jasne, dlaczego w \u017bywotach<\/em> Plutarcha nie znalaz\u0142o si\u0119 miejsce dla Jezusa.
\nPliniusz Starszy (lata 22-79 n.e.) by\u0142 wsp\u00f3\u0142czesnym Chrystusowi, ale nic o nim nie wspomina.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nTu, podobnie jak wy\u017cej, S\u0119dziak zn\u00f3w nie ukazuje ca\u0142ej prawdy, bo to ca\u0142kowicie zmieni\u0142oby przedstawiany przez niego obraz. Ale od pocz\u0105tku. Po pierwsze, w czasie gdy Jezus umiera, Pliniusz Starszy mia\u0142 zaledwie w przybli\u017ceniu 7 lat (patrz wy\u017csze datowanie S\u0119dziaka), poza tym mieszka\u0142 w Novum Comum, w Galii Nadpada\u0144skiej, tzn. na terenie dzisiejszych W\u0142och[13]<\/a>. Trudno w takim dzieci\u0119cym wieku by\u0107 wnikliwym historykiem \u015bledz\u0105cym i potwierdzaj\u0105cym wydarzenia ewangeliczne, zw\u0142aszcza je\u015bli nie mieszka si\u0119 na obszarze, gdzie rozgrywa\u0142y si\u0119 wydarzenia zwi\u0105zane z Jezusem. Po drugie, i co wa\u017cniejsze, S\u0119dziak zn\u00f3w nie ma prawa stwierdza\u0107, \u017ce Pliniusz Starszy nic \u201enie wspomina\u201d o Jezusie, skoro z 7 napisanych przez Pliniusza dzie\u0142 zachowa\u0142o si\u0119 (nie licz\u0105c kr\u00f3tkich fragment\u00f3w innych i ma\u0142o istotnych dzie\u0142 Pliniusza zachowanych u innych pisarzy) tylko jedno \u2013 Historia naturalna<\/em>[14]<\/a>. Nast\u0119pnie, owa Historia naturalna<\/em> \u2013 podobnie jak w przypadku wy\u017cej wspomnianych \u017bywot\u00f3w<\/em> Plutarcha \u2013 w og\u00f3le nie by\u0142a po\u015bwi\u0119cona \u017cadnym postaciom, by\u0142a to po prostu Encyklopedia<\/em> opisuj\u0105ca stan \u00f3wczesnej wiedzy naukowej z zakresu astronomii, kosmologii, zoologii, biologii, matematyki, geografii, botaniki, ogrodnictwa (!), medycyny, \u00f3wczesnej techniki i architektoniki itd.[15]<\/a> Jak S\u0119dziak mo\u017ce wi\u0119c wymaga\u0107 od publicystki tego rodzaju potwierdzenia istnienia Jezusa? Przecie\u017c to absurdalne, r\u00f3wnie absurdalne by\u0142oby zarzucanie wsp\u00f3\u0142czesnym encyklopediom technicznym, medycznym czy botanicznym, \u017ce nie pisz\u0105 o Jezusie. Po raz kolejny potwierdza si\u0119 to, co pisa\u0142em wy\u017cej: autorzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Jezusowi nie zajmuj\u0105 si\u0119 nim nie dlatego, \u017ce nie istnia\u0142, ale dlatego, \u017ce ich zachowane do dzi\u015b szcz\u0105tkowo dzie\u0142a mia\u0142y z za\u0142o\u017cenia zajmowa\u0107 si\u0119 czym\u015b zupe\u0142nie innym.
\nPliniusz M\u0142odszy (lata 62-110 n.e.) m\u00f3wi o chrze\u015bcijanach w Poncie i Bitynii, ale ogranicza si\u0119 tylko do wzmianki o tym, \u017ce Chrystus by\u0142 obiektem ich kultu.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nCzy potrzeba czego\u015b wi\u0119cej? Jak jaki\u015b historyk staro\u017cytny nie wspomina o Chrystusie \u2013 \u017ale, jak wspomina \u2013 te\u017c niedobrze. Niekt\u00f3rych malkontent\u00f3w po prostu nic nie zadowoli \u2013 gdyby Pliniusz napisa\u0142 jeszcze wi\u0119cej i potwierdzi\u0142 cokolwiek z Ewangelii, wtedy te\u017c by by\u0142o \u017ale i zaraz krzyczano by, \u017ce Pliniusz przecie\u017c nie zna\u0142 Jezusa i pewnie powtarza\u0142 jedynie obiegowe opinie, kt\u00f3re us\u0142ysza\u0142 gdzie\u015b od chrze\u015bcijan. Kij na te wszystkie \u015bwiadectwa zawsze by si\u0119 znalaz\u0142. Je\u015bli Pliniusz urodzi\u0142 si\u0119 30 lat po \u015bmierci Chrystusa, to nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 o Nim wiele do powiedzenia, skoro nie mia\u0142 osobistego kontaktu z wydarzeniami z Nim zwi\u0105zanymi. Zrobi\u0142 wi\u0119c to, co m\u00f3g\u0142 zrobi\u0107 najlepszego (i najbardziej obiektywnego), i potwierdzi\u0142, \u017ce ju\u017c w roku 112 chrze\u015bcijanie wierzyli w Jezusa jako Boga. To bardzo donios\u0142e \u015bwiadectwo.
\nTacyt, moralista i historyk, \u017cy\u0142 i pisa\u0142 w tym samym czasie co autorzy tekst\u00f3w nowotestamentowych, ale podobnie jak Pliniusz M\u0142odszy, czyni o Jezusie tylko kr\u00f3tk\u0105 wzmiank\u0119, w kontek\u015bcie opinii na temat chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nNic dziwnego, skoro \u201eTacyt nie zajmuje si\u0119 chrze\u015bcijanami, lecz wspomina o nich dlatego, \u017ce ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 wi\u0105za\u0142a si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Nerona\u201d[16]<\/a>. Tacyt nie m\u00f3g\u0142 wi\u0119c napisa\u0107 o chrze\u015bcijanach wi\u0119cej, ni\u017c pozwala\u0142by mu na to charakter jego dzie\u0142a. Jego wzmianka jest jednak donios\u0142a, poniewa\u017c jest to pochodz\u0105ce ju\u017c z pocz\u0105tku II wieku niechrze\u015bcija\u0144skie i niezale\u017cne potwierdzenie istnienia Jezusa oraz skazania Go na \u015bmier\u0107 przez Pi\u0142ata, a tak\u017ce prze\u015bladowa\u0144 chrze\u015bcijan przez Nerona w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych I wieku. \u015awiadectwa tego nie negowa\u0142 nawet Karol Kautsky[17]<\/a>, kt\u00f3ry poza tym \u015bwiadectwem nie uznawa\u0142 autentyczno\u015bci \u017cadnego innego \u015bwiadectwa niechrze\u015bcija\u0144skiego na temat Jezusa. Znaczenia tego \u015bwiadectwa nie jest w stanie za\u0107mi\u0107 nawet fakt, \u017ce Dion Kasjusz nie wspomina\u0142 nic na temat prze\u015bladowa\u0144 chrze\u015bcijan przez Nerona. Pisa\u0142 on zreszt\u0105 sto lat po Tacycie, a opis prze\u015bladowa\u0144 podany nam przez Tacyta potwierdza\u0142 \u017cyj\u0105cy nied\u0142ugo po nim Swetoniusz[18]<\/a>. Warto te\u017c doda\u0107, \u017ce mamy tutaj do czynienia z sytuacj\u0105 podobn\u0105 jak w przypadku wcze\u015bniej omawianych autor\u00f3w, bowiem do naszych czas\u00f3w nie dotrwa\u0142y wszystkie dzie\u0142a Tacyta ani Kasjusza[19]<\/a>. Spo\u015br\u00f3d 14 ksi\u0105g Historii<\/em> Tacyta zachowa\u0142y si\u0119 tylko 4 ksi\u0119gi, natomiast spo\u015br\u00f3d jego 16 Rocznik\u00f3w<\/em> mamy tylko 10[20]<\/a>. Zn\u00f3w nie mo\u017cemy wi\u0119c na podstawie zachowanych pism danego autora stanowczo orzeka\u0107, \u017ce pisa\u0142 on o czym\u015b ma\u0142o lub wcale, skoro nie znamy wi\u0119kszo\u015bci jego spu\u015bcizny.
\nInnymi s\u0142owy, ludzie ci nie pisali nic, lub bardzo ma\u0142o, do tego najcz\u0119\u015bciej krytycznie, o m\u0142odej religii chrze\u015bcija\u0144skiej, lecz o jej centralnej postaci nic nie wspominali.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nSkoro przedmiot ich zainteresowa\u0144 by\u0142 zupe\u0142nie inny, to nic dziwnego, \u017ce ludzie ci ma\u0142o pisali o chrze\u015bcijanach. Zarzut S\u0119dziaka jest wi\u0119c ca\u0142y czas bezsensowny, bo wychodzi od b\u0142\u0119dnego za\u0142o\u017cenia, \u017ce kto\u015b mia\u0142 pisa\u0107 o czym\u015b, o czym wcale pisa\u0107 nie zamierza\u0142. Nie mo\u017cna zarzuca\u0107 komu\u015b, \u017ce o czym\u015b nie pisa\u0142 (lub pisa\u0142 ma\u0142o), skoro z za\u0142o\u017cenia mia\u0142 on pisa\u0107 o czym\u015b zupe\u0142nie innym. Poza tym, jak ju\u017c wiemy z powy\u017cszego, zachowane dokumenty z tamtego okresu s\u0105 szcz\u0105tkowe, wi\u0119c tym bardziej nie mo\u017cna na tej podstawie orzeka\u0107 nic pewnego. Nawet Zenon Kosidowski, guru polskich \u201eracjonalist\u00f3w\u201d, zwraca uwag\u0119 na fakt, \u017ce skoro w po\u017carze Rzymu za Nerona sp\u0142on\u0119\u0142y archiwa pa\u0144stwowe i to samo spotka\u0142o archiwa Sanhedrynu w Jerozolimie za Tytusa, to tym samym dysponujemy tylko szcz\u0105tkowymi dokumentami z pierwszego wieku[21]<\/a>. W \u015bwietle tego faktu co najmniej nie na miejscu jest wyrzucanie chrze\u015bcijanom, \u017ce nie posiadamy zbyt obszernych relacji \u015bwieckich z I wieku naszej ery na temat chrze\u015bcija\u0144stwa.
\nNast\u0119pnie by\u0142 Juwenal (lata 60-127 n.e.) moralny krytyk \u00f3wczesnych obyczaj\u00f3w, i stoik Epiktet z Hierapolis (50-130), kt\u00f3rzy r\u00f3wnie\u017c nie maj\u0105 nic do powiedzenia o Jezusie.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nBo zn\u00f3w mieli oni co\u015b do powiedzenia, ale o czym\u015b zupe\u0142nie innym. Ale po kolei, najpierw Juwenalis. I zn\u00f3w w przypadku tego autora wiemy, \u017ce nie zachowa\u0142o si\u0119 wszystko, co napisa\u0142[22]<\/a>. W tym wypadku zn\u00f3w nie mo\u017cna stanowczo orzeka\u0107, \u017ce nie pisa\u0142 on o Jezusie. To po pierwsze. Nast\u0119pnie, w swych 16 satyrach Juwenalis zajmuje si\u0119 przede wszystkim moralnym zepsuciem mo\u017cnych i obywateli Rzymu, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z osobistymi urazami do w\u0142adzy rzymskiej (Juwenalius nie osi\u0105gn\u0105\u0142 wymarzonego stanowiska w administracji rzymskiej, w dodatku zosta\u0142 wygnany z Rzymu[23]<\/a>). Interesuj\u0105 go takie sprawy, jak: d\u0105\u017cenie do w\u0142adzy, bogactwa (satyra 1, 10, 11), zepsucie i okrucie\u0144stwo kobiet w Rzymie (satyra 6), zepsucie i okrucie\u0144stwo cesarzy i urz\u0119dnik\u00f3w dworskich z Rzymu (satyry 1-5), dziedzictwo szlachectwa (satyra 8), bieda rzymskich intelektualist\u00f3w (satyra 7), homoseksualizm (w satyrach 2 i 9 wy\u015bmiewa homoseksualist\u00f3w)[24]<\/a>. Poza tym Juwenal porusza inne konkretne tematy, jak: r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy prawdziw\u0105 i interesown\u0105 przyja\u017ani\u0105 (satyra 12), po\u017cyczanie pieni\u0119dzy przez przyjaci\u00f3\u0142 (satyra 13), sk\u0105pstwo (satyra 14), pewien bunt w Egipcie, podczas kt\u00f3rego zjedzono cz\u0142owieka (satyra 15), kwestia przywilej\u00f3w zawodowych \u017co\u0142nierzy (satyra 16)[25]<\/a> itp. Za pisanie o tym wszystkim Juwenalius zosta\u0142 nawet na jaki\u015b czas wygnany z Rzymu. Co do Epikteta z Hierapolis, to nie wiem, po co S\u0119dziak go tutaj przywo\u0142uje, skoro \u201eEpiktet niczego nie napisa\u0142\u201d[26]<\/a>, a poza tym by\u0142 on filozofem i etykiem[27]<\/a>. Po raz kolejny wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce tak\u017ce i u tych dw\u00f3ch autor\u00f3w nie mo\u017cemy szuka\u0107 \u017cadnych wzmianek o Jezusie, skoro jeden z nich w og\u00f3le nic nie napisa\u0142, a obaj dodatkowo zajmowali si\u0119 oni w swych rozwa\u017caniach z za\u0142o\u017cenia czym\u015b zupe\u0142nie innym ni\u017c religie i wierzenia na ca\u0142ym terenie cesarstwa rzymskiego.
\nW literaturze \u015bwieckiej I wieku nie ma \u017cadnej wzmianki o Chrystusie jako istocie boskiej czy ludzkiej.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nNieprawda. W I wieku wzmiankowa\u0142 o Jezusie J\u00f3zef Flawiusz, kt\u00f3ry w swych napisanych ok. 95 roku Dawnych dziejach Izraela<\/em> pisa\u0142 o skazanym na \u015bmier\u0107 Jakubie, bracie \u201eJezusa, zwanego Chrystusem\u201d[28]<\/a> (por. te\u017c wzmiank\u0119 Paw\u0142a o nim w Ga 1,19), co wyra\u017anie koresponduje z opisem \u015bmierci Jakuba opisanym niezale\u017cnie od Flawiusza przez Klemensa Aleksandryjskiego i Euzebiusza w Historii ko\u015bcielnej<\/em>[29]<\/a>, kt\u00f3ry przytacza ten opis za bardzo starymi Pami\u0119tnikami<\/em> Hegezypa \u017cyj\u0105cego na prze\u0142omie I i II wieku (Hegezyp pami\u0119ta\u0142 bowiem jeszcze czasy cesarza Hadriana, jak sam wspomina w jednym ze swych tekst\u00f3w[30]<\/a>). Ten tekst Flawiusza, w przeciwie\u0144stwie do pewnych innych jego wzmianek o Jezusie, \u201enie budzi \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144 w\u015br\u00f3d krytyk\u00f3w\u201d[31]<\/a>, z czym zgadza si\u0119 tak\u017ce jeden z niewierz\u0105cych historyk\u00f3w, kt\u00f3ry podaje o tym i jeszcze innym \u015bwiadectwie z pism Flawiusza, \u017ce \u201enie budz\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci ani zastrze\u017ce\u0144 i s\u0105 na og\u00f3\u0142 przyjmowane jako autentyczne\u201d[32]<\/a>.
\nBrak wzmianki o Jezusie w pismach Plotyna (lata 204-269) i krytyczne opinie Porfiriusza (233-305) na temat chrze\u015bcija\u0144stwa, to kolejny dow\u00f3d na to, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo nie cieszy\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas zbyt dobr\u0105 s\u0142aw\u0105, a Jezus ci\u0105gle nie by\u0142 gwiazdorem.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nBo Jezus nigdy nie mia\u0142 by\u0107 gwiazdorem. Co\u015b si\u0119 S\u0119dziakowi kompletnie pomiesza\u0142o, on chyba stanowczo za cz\u0119sto ogl\u0105da show biznes w telewizji. Co do wzmianki o Jezusie u Plotyna, to ten argument jest tu chyba do\u0142o\u017cony nieco w po\u015bpiechu i raczej bez specjalnego namys\u0142u, skoro Plotyn \u017cy\u0142 w latach 204-269 n.e. (jak sam wy\u017cej przyznaje S\u0119dziak). W tym czasie chrze\u015bcija\u0144stwo i wiedza o jego Za\u0142o\u017cycielu by\u0142a ju\u017c zjawiskiem mi\u0119dzynarodowym, znanym d\u0142ugo wcze\u015bniej ju\u017c cho\u0107by poganinowi Lukianowi, kt\u00f3ry pisa\u0142 w po\u0142owie II wieku o Jezusie jako \u201eukrzy\u017cowanym m\u0119drcu\u201d, a tak\u017ce Celsusowi, kt\u00f3ry ok. 178 roku[33]<\/a> napisa\u0142 swoj\u0105 s\u0142ynn\u0105 rozpraw\u0119 przeciw chrze\u015bcija\u0144stwu zatytu\u0142owan\u0105 S\u0142owo prawdy<\/em>. Ni\u017cej potwierdza to zreszt\u0105 sam S\u0119dziak, gdy pisze o tym, \u017ce Celsus \u017cy\u0142 w II wieku.
\nJeszcze wi\u0119ksze zastanowienie budzi fakt, \u017ce nie ma \u017cadnej wzmianki o Jezusie w tekstach historyka \u017cydowskiego Filona z Akeksandrii. Filon urodzi\u0142 si\u0119 przed nasza er\u0105 i \u017cy\u0142 d\u0142ugo po \u015bmierci Jezusa. By\u0142 on nami\u0119tnym kronikarzem i opisa\u0142 histori\u0119 \u017byd\u00f3w obejmuj\u0105c\u0105 ca\u0142y okres ziemskiego \u017cycia Jezusa, poza samym Jezusem oczywi\u015bcie.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nNieprawda, Filon nie napisa\u0142 \u201ehistorii \u017byd\u00f3w\u201d. Wszystko, co pisa\u0142 z zakresu historii, by\u0142o zwi\u0105zane tylko z filozoficzn\u0105 interpretacj\u0105 Pi\u0119cioksi\u0119gu i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 histori\u0105 \u017byd\u00f3w \u017cyj\u0105cych w odleg\u0142ej od Palestyny diasporze aleksandryjskiej (o diasporze aleksandryjskiej napisz\u0119 jeszcze dalej). Wyczerpuj\u0105cy wykaz dzie\u0142 napisanych przez Filona (a tak\u017ce tych przypisywanych mu) wraz z kr\u00f3tkim streszczeniem i charakterystyk\u0105 ich tre\u015bci podaje jedna z publikacji[34]<\/a>. Tam te\u017c podaje si\u0119, \u017ce nie zachowa\u0142y si\u0119 wszystkie dzie\u0142a Filona w ca\u0142o\u015bci[35]<\/a>, co po raz kolejny nie upowa\u017cnia nikogo do stanowczego orzekania, \u017ce Filon na pewno nie pisa\u0142 o Jezusie.
\nMieszka\u0142 przez d\u0142ugi czas w Jerozolimie lub w pobli\u017cu tego miasta w okresie, gdy mia\u0142y miejsce takie wielkie wydarzenia jak cudowne narodzenie si\u0119 Jezusa i rze\u017a niemowl\u0105t z rozkazu Heroda. Musia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkiem lub wiedzie\u0107 dobrze o cudownym rozmna\u017caniu chleba, triumfalnym wje\u017adzie Jezusa do Jerozolimy na o\u015ble, nast\u0119pnie jego ukrzy\u017cowaniu podczas kt\u00f3rego zatrz\u0119s\u0142a si\u0119 ziemia, ciemno\u015b\u0107 ogarn\u0119\u0142a \u015bwiat, a zmarli-\u015bwi\u0119ci powstali z grob\u00f3w i ukazali si\u0119 mieszka\u0144com Jerozolimy. Dlaczego Filon nie ma nic a nic do powiedzenia o tych wszystkich wydarzeniach?<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nBo nieprawd\u0105 jest, jakoby Filon \u201emieszka\u0142 przez d\u0142ugi czas w Jerozolimie lub w pobli\u017cu tego miasta w okresie, gdy mia\u0142y miejsce takie wielkie wydarzenia jak cudowne narodzenie si\u0119 Jezusa i rze\u017a niemowl\u0105t z rozkazu Heroda\u201d. S\u0119dziak jest dobry w pisaniu historii \u201eod nowa\u201d. Prawda jest zupe\u0142nie inna, mianowicie taka, \u017ce w ca\u0142ym swoim \u017cyciu Filon by\u0142 co najwy\u017cej na jednej odbytej w m\u0142odo\u015bci (zatem wtedy, gdy Chrystusa nie by\u0142o jeszcze na \u015bwiecie) pielgrzymce do Jerozolimy[36]<\/a>. Poza tym mieszka\u0142 na sta\u0142e w odleg\u0142ej od Palestyny Aleksandrii, gdzie nie znano nawet hebrajskiego (dlatego w\u0142a\u015bnie stworzono tam greck\u0105 Septuagint\u0119<\/em>), sam Filon te\u017c go nie zna\u0142[37]<\/a>. Tym samym niczym innym jak czczym wymys\u0142em s\u0105 powy\u017csze stwierdzenia S\u0119dziaka, \u017ce Filon \u201emieszka\u0142 przez d\u0142ugi czas w Jerozolimie lub w pobli\u017cu tego miasta w okresie, gdy mia\u0142y miejsce takie wielkie wydarzenia jak cudowne narodzenie si\u0119 Jezusa i rze\u017a niemowl\u0105t z rozkazu Heroda. Musia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkiem lub wiedzie\u0107 dobrze o cudownym rozmna\u017caniu chleba, triumfalnym wje\u017adzie Jezusa do Jerozolimy na o\u015ble, nast\u0119pnie jego ukrzy\u017cowaniu podczas kt\u00f3rego zatrz\u0119s\u0142a si\u0119 ziemia, ciemno\u015b\u0107 ogarn\u0119\u0142a \u015bwiat, a zmarli-\u015bwi\u0119ci powstali z grob\u00f3w i ukazali si\u0119 mieszka\u0144com Jerozolimy\u201d.
\nSkoro Filon nie mieszka\u0142 w Palestynie, by\u0142 zhellenizowanym \u017bydem z odleg\u0142ej Aleksandrii, to nie ma si\u0119 co dziwi\u0107, \u017ce nie pisa\u0142 o Jezusie (w przeciwie\u0144stwie do Flawiusza, kt\u00f3ry pisa\u0142 o Jezusie, bo pochodzi\u0142 w\u0142a\u015bnie z rejon\u00f3w Jego dzia\u0142alno\u015bci). Wedle pewnego datowania Filon urodzi\u0142 si\u0119 jakie\u015b 30 lat przed Chrystusem[38]<\/a> i je\u015bli wiemy tylko o jednej jego pielgrzymce do Jerozolimy[39]<\/a>, kt\u00f3r\u0105 odby\u0142 w m\u0142odo\u015bci[40]<\/a>, to nie ma si\u0119 co dziwi\u0107, \u017ce nie pisze on o Jezusie. Te wydarzenia by\u0142y dla niego zbyt odleg\u0142e, poza tym nie \u017cy\u0142 on wiar\u0105 uprawian\u0105 na spos\u00f3b palesty\u0144ski, jego \u015bwiat by\u0142 \u015bwiatem Septuaginty<\/em> i greckich filozof\u00f3w[41]<\/a>. Skoro nie zna\u0142 on j\u0119zyka palesty\u0144skich \u017byd\u00f3w, to informacje o aktualnych wydarzeniach z Palestyny (w tym te dotycz\u0105ce Jezusa) dociera\u0142y do niego z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem. Wp\u0142yw informacji na temat aktualnych wydarze\u0144 z rejonu Palestyny na Filona by\u0142 tym bardziej ograniczony, \u017ce ma\u0142o interesowa\u0142 si\u0119 on \u017cyciem religijnym w tamtym regionie. Widzimy teraz, jak bardzo zmienia si\u0119 obraz ca\u0142ej sprawy, gdy we\u017amiemy pod uwag\u0119 wszystkie te okoliczno\u015bci, o jakich nie wspomina S\u0119dziak.
\nJohn E. Remsburg w ksi\u0105\u017cce „The Christ: A Critical Review and Analysis of the Evidence of His Existence” (Chrystus-krytyczny przegl\u0105d i analiza dowod\u00f3w jego istnienia) pisze: „Te wszystkie wydarzenia, kt\u00f3re musia\u0142y wprawi\u0107 \u015bwiat w zdumienie by\u0142y zupe\u0142nie nieznane Filonowi. Filon, kt\u00f3ry by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 nauki o „Logos” (S\u0142owie wcielonym) jako\u015b nie widzia\u0142 tego S\u0142owa, chocia\u017c mieszka\u0142 w ziemi gdzie objawi\u0142o si\u0119 ono tysi\u0105com ludzi w naukach i cudownych znakach”.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nMamy tu powielania nonsens\u00f3w ci\u0105g dalszy. Ca\u0142kowit\u0105 wyssan\u0105 z palca nieprawd\u0105 jest stwierdzenie, \u017ce Filon \u201emieszka\u0142 w ziemi, gdzie objawi\u0142o si\u0119 ono tysi\u0105com ludzi w naukach i cudownych znakach\u201d. Szczeg\u00f3\u0142owo pisa\u0142em o tym ju\u017c wy\u017cej.
\nInnym wa\u017cnym historykiem tamtego okresu by\u0142 Justus (lata ok. 50-80 n.e.), rywal J\u00f3zefa Flawiusza. Pochodzi\u0142 on z Galilei, czyli rodzinnych stron Jezusa, i w szczeg\u00f3\u0142ach opisywa\u0142 wszystko co dzia\u0142o si\u0119 tam w owych czasach. Pisma Justusa zagin\u0119\u0142y w tajemniczych okoliczno\u015bciach, podobnie jak wiele innych wa\u017cnych pism tamtego okresu, ale Fotiusz, patriarcha z Konstantynopolu \u017cyj\u0105cy w IX wieku pisze: „Przeczyta\u0142em kroniki Justusa z Tyberiady, zatytu\u0142owane „Kroniki kr\u00f3l\u00f3w Judzkich”. Justus opisuje ich wszystkich, od Moj\u017cesza a\u017c do czas\u00f3w kr\u00f3la Agryppy – si\u00f3dmego w\u0142adcy z linii Heroda, ale nie czyni on – stwierdza ze zdumieniem – najmniejszej wzmianki o pojawieniu si\u0119 Chrystusa, jego \u015bmierci i cudach jakich dokonywa\u0142 w judzkiej ziemi.”<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nTen sam Focjusz pisa\u0142 te\u017c, \u017ce w owej wspomnianej wy\u017cej przez S\u0119dziaka Kronice<\/em> Justus \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 niezwykle wa\u017cnych wydarze\u0144 poruszy\u0142 ca\u0142kiem pobie\u017cnie\u201d[42]<\/a>. Skoro Justus wi\u0119kszo\u015b\u0107 niezwykle wa\u017cnych wydarze\u0144 potraktowa\u0142 w swym dziele bardzo zdawkowo, to nic dziwnego, \u017ce nie wspomnia\u0142 on w nim tak\u017ce o Jezusie<\/em>. Milczenie to, a tak\u017ce zdawkowe pisanie o innych wydarzeniach mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 tym, \u017ce kronika Justusa by\u0142a po\u015bwi\u0119cona historii kr\u00f3l\u00f3w judzkich (patrz wy\u017cej tytu\u0142 podany przez S\u0119dziaka), a nie wydarzeniom religijnym. Warto doda\u0107, \u017ce Focjusz twierdzi w przytaczanych wy\u017cej przez S\u0119dziaka s\u0142owach, i\u017c przeczyta\u0142 tylko owe Kroniki kr\u00f3l\u00f3w judzkich<\/em> autorstwa Justusa. Tymczasem wiemy, \u017ce Justus napisa\u0142 te\u017c inne dzie\u0142a (te tak\u017ce ca\u0142kowicie zagin\u0119\u0142y)[43]<\/a>, i co do nich Focjusz nie twierdzi ju\u017c, \u017ce nie zawiera\u0142y one wzmianek o Jezusie. W tym momencie nawet kto\u015b tak nieobiektywny jak Deschner jest obiektywny (ale nie S\u0119dziak), gdy zauwa\u017ca on, \u017ce \u201episma Justusa zachowa\u0142y si\u0119 tylko we fragmentach, wobec czego nie wiadomo, co jeszcze napisa\u0142\u201d[44]<\/a>. Zn\u00f3w nie mo\u017cemy wi\u0119c orzeka\u0107, \u017ce jaki\u015b autor nie pisa\u0142 nic o Jezusie, skoro nie znamy wszystkich jego dzie\u0142.
\nW najstarszych \u017ar\u00f3d\u0142ach rabinicznych nie ma \u017cadnej wzmianki o Jezusie z Nazaretu.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nAle\u017c s\u0105, jak pisa\u0142em wy\u017cej o Jezusie pisa\u0142 Flawiusz, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z rodu kap\u0142a\u0144skiego i od 19 roku \u017cycia by\u0142 faryzeuszem[45]<\/a>. O Jezusie wspomina tak\u017ce w pewnym miejscu Talmud<\/em>, w materiale datowanym na I wiek (z czas\u00f3w Eliezera ben Hirkana i Akiby), o czym donosi\u0142 (i z czym zgadza\u0142 si\u0119) nawet jeden z ojc\u00f3w racjonalizmu europejskiego, A. Robertson[46]<\/a>.
\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach p\u00f3\u017aniejszych takie wzmianki wreszcie pojawiaj\u0105 si\u0119, ale s\u0105 to najprawdopodobniej pierwsze reakcje \u017byd\u00f3w na pisemne i ustne nauki chrze\u015bcijan. Nie zaprzeczaj\u0105 one temu, \u017ce Jezus istnia\u0142 i zosta\u0142 ukrzy\u017cowany, a nawet temu, \u017ce czyni\u0142 cuda, tyle, \u017ce okre\u015blaj\u0105 je jako sztuczki szarlata\u0144skie. W tek\u015bcie „Babilo\u0144ski Sanhedryn” czytamy: „Rabin powiedzia\u0142: Jezus Nazarejczyk praktykowa\u0142 magi\u0119 i zwodzi\u0142 Izrael”. Talmud wspomina o Jezusie w kilku miejscach, ale jako Jezusie Ben Pandera, czyli synu Pandery lub Pantery (interpretacja tego imienia nie jest jednoznaczna).<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nTalmud<\/em> nie zawsze uto\u017csamia Jezusa z ben Pander\u0105. Czasem pisze o Jezusie Nazare\u0144skim w kontek\u015bcie najwyra\u017aniej chrze\u015bcija\u0144skim. Nawet niewierz\u0105cy badacze chrze\u015bcija\u0144stwa zgadzaj\u0105 si\u0119 z tym, \u017ce Talmud<\/em> m\u00f3wi o Jezusie w swych najstarszych partiach[47]<\/a> (patrz te\u017c wy\u017cej wspomniany A. Robertson).
\nCelsus, jeden z pierwszych krytyk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa i filozof z II wieku, opieraj\u0105c si\u0119 zapewne na relacjach wsp\u00f3\u0142czesnych mu \u017byd\u00f3w, oskar\u017cy\u0142 Jezusa o to, \u017ce k\u0142ama\u0142 za \u017cycia m\u00f3wi\u0105c \u017ce narodzi\u0142 si\u0119 z dziewicy, podczas gdy naprawd\u0119 pochodzi\u0142 z pewnej wioski \u017cydowskiej i by\u0142 synem wie\u015bniaczki zarabiaj\u0105cej na \u017cycie jako tkaczka. Jej m\u0105\u017c, z zawodu cie\u015bla, opu\u015bci\u0142 j\u0105 poniewa\u017c by\u0142a mu niewierna. Porzucona i znies\u0142awiona kobieta – wed\u0142ug tych relacji – potajemnie urodzi\u0142a Jezusa, kt\u00f3rego ojcem by\u0142 \u017co\u0142nierz rzymski o imieniu Pantera. Lata wczesnej m\u0142odo\u015bci Jezus sp\u0119dzi\u0142 w Galilei, a potem uda\u0142 si\u0119 do Egiptu gdzie pracowa\u0142 jako najemny robotnik. W Egipcie nauczy\u0142 si\u0119 popularnej w\u015br\u00f3d Egipcjan sztuki magii. Nast\u0119pnie powr\u00f3ci\u0142 do Palestyny z nadziej\u0105, \u017ce dzi\u0119ki temu stanie si\u0119 kim\u015b wielkim, i zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 o sobie, \u017ce jest bogiem.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nTo oczywi\u015bcie jest polemiczna wersja, jaka powsta\u0142a w \u015brodowisku \u017cydowskim. Jest ona o tyle cenna, \u017ce po\u015brednio potwierdza relacje Ewangeliczne o Jezusie jako cie\u015bli (Mt 13,55; Mk 6,3), cudach i zarzutach faryzeusz\u00f3w, \u017ce Jezus czyni\u0142 to za pomoc\u0105 nieczystych sztuczek (Mt 12,24; Mk 3,22), a tak\u017ce potwierdza ona ide\u0119 bosko\u015bci Jezusa (J 1,1; 20,28; Dz 20,28; 1\u00a0J 5,18).
\nSwetoniusz, rzymski historyk i biograf pisa\u0142 w 120 roku n.e. w ksi\u0105\u017cce „\u017bywoty cesarzy”, \u017ce „cesarz Klaudiusz wyp\u0119dzi\u0142 z Rzymu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nieustannie sieli niepok\u00f3j w tym mie\u015bcie za namow\u0105 niejakiego Chrestusa – buntownika i agitatora”. Ale \u00f3w Chrestus – wynika\u0142oby z tego – \u017cy\u0142 kilkana\u015bcie lub kilkadziesi\u0105t lat po \u015bmierci biblijnego Jezusa.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nNiekoniecznie. Tekst Swetoniusza wcale nie podaje, \u017ce owe namowy odbywa\u0142y si\u0119 w tym czasie i na bie\u017c\u0105co. Mo\u017cna to zrozumie\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce owi \u017bydzi byli podburzeni wcze\u015bniej przez Chrestosa, np. jakimi\u015b jego naukami. Inni t\u0142umacz\u0105 ten tekst tak: \u201eKlaudiusz wyp\u0119dzi\u0142 \u017byd\u00f3w z Rzymu, kt\u00f3rzy pod\u017cegani przez Chrestosa wywo\u0142ywali cz\u0119ste zamieszki\u201d[48]<\/a>. S\u0142owo \u201epod\u017cegani\u201d czy \u201epodburzeni\u201d, jak t\u0142umacz\u0105 to s\u0142owo w tym tek\u015bcie r\u00f3wnie\u017c trzej inni niewierz\u0105cy badacze historii chrze\u015bcija\u0144stwa[49]<\/a>, mo\u017cna z powodzeniem zrozumie\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce Chrestos nie podburza\u0142 ich osobi\u015bcie, tylko \u017ce spowodowa\u0142y to jakie\u015b jego idee lub nauki. Korespondowa\u0142oby to doskonale z tym, co podaj\u0105 Dzieje Apostolskie, w kt\u00f3rych czytamy, \u017ce \u201eKlaudiusz wysiedli\u0142 z Rzymu wszystkich \u017byd\u00f3w\u201d (Dz 18,2). \u017bydzi nieraz wszczynali w Rzymie zamieszki z powodu nauczania Jezusa, co ukazuje cho\u0107by przyk\u0142ad opisany w Dz 22. Warto te\u017c doda\u0107, \u017ce w przypadku dzie\u0142 Swetoniusza zn\u00f3w jest tak, i\u017c posiadamy tylko fragmenty, nie mo\u017cemy wi\u0119c stanowczo orzeka\u0107, jak du\u017co napisa\u0142 on w rzeczywisto\u015bci o Chrystusie[50]<\/a>.
\nNikt prawie nie zaprzecza dzisiaj temu, \u017ce podania Flawiusza na temat Jezusa pochodz\u0105ce ze „Staro\u017cytno\u015bci \u017cydowskich” zosta\u0142y w znacznym stopniu sfa\u0142szowane po \u015bmierci autora przez co straci\u0142y na wiarygodno\u015bci.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nKolejne niepe\u0142ne przedstawienie tego, jak jest naprawd\u0119. Jak pisa\u0142em wy\u017cej, Flawiusz w swych Dawnych dziejach Izraela<\/em> pisa\u0142 o Jakubie, bracie \u201eJezusa, zwanego Chrystusem\u201d[51]<\/a>. Tekst ten, w przeciwie\u0144stwie do pewnych innych wzmianek o Jezusie u Flawiusza, \u201enie budzi \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144 w\u015br\u00f3d krytyk\u00f3w\u201d[52]<\/a>, z czym zgadza si\u0119 tak\u017ce jeden z niewierz\u0105cych historyk\u00f3w, kt\u00f3ry podaje o tym i jeszcze innym \u015bwiadectwie z pism Flawiusza, \u017ce \u201enie budz\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci ani zastrze\u017ce\u0144 i s\u0105 na og\u00f3\u0142 przyjmowane jako autentyczne\u201d[53]<\/a>.
\nNatomiast co do innego \u015bwiadectwa Flawiusza o Jezusie, tzw. s\u0142ynnego Testimonium Flavianum<\/em>[54]<\/a>, to rzeczywi\u015bcie zosta\u0142o ono cz\u0119\u015bciowo przerobione przez jakiego\u015b kopist\u0119. Uznaje si\u0119 jednak ostatnio w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w, \u017ce nie jest ono od pocz\u0105tku do ko\u0144ca fa\u0142szerstwem i od czas\u00f3w odkrycia w 1971 roku przez Salomona Pinesa arabskiej wersji Testimonium<\/em> w jednej z kronik Agapiosa[55]<\/a> z Hierapolis, za najprawdopodobniejsz\u0105 wersj\u0119 tego tekstu uwa\u017ca si\u0119 w\u0142a\u015bnie wersj\u0119 zachowan\u0105 u owego Agapiosa, a tak\u017ce u Micha\u0142a Syryjczyka[56]<\/a>. Zgadza si\u0119 z tym nawet jedno z cenionych w skali mi\u0119dzynarodowej i wydanych niedawno opracowa\u0144 \u015bwieckich[57]<\/a>. Z. Zi\u00f3\u0142kowski komentowa\u0142 w zwi\u0105zku z tym: \u201eNaturalnie, \u017ce urywek Flawiusza zosta\u0142 spreparowany, najwybitniejsi jednak historycy s\u0105 zdania, \u017ce w tym miejscu znajdowa\u0142a si\u0119 wzmianka o Jezusie, czego dowodem mo\u017ce by\u0107 cytowany wy\u017cej r\u0119kopis arabski\u201d[58]<\/a>.
\nZ wersji Testimonium Flavianum<\/em> zachowanej u Agapiosa wynika, \u017ce zdaniem Flawiusza Jezus by\u0142 m\u0105dry i wielu \u017byd\u00f3w posz\u0142o za Nim, uwa\u017caj\u0105c Go za Mesjasza, staj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Jego uczniami. Pi\u0142at mimo to skaza\u0142 Go na \u015bmier\u0107 krzy\u017cow\u0105, jednak potem Jego uczniowie nadal g\u0142osili Jego nauk\u0119, g\u0142osz\u0105c, \u017ce ukaza\u0142 si\u0119 im On \u017cywy trzy dni po swym ukrzy\u017cowaniu[59]<\/a>. W. Bienert na bazie bardzo szczeg\u00f3\u0142owej egzegezy tekstu i kontekstu okalaj\u0105cego Testimonium Flavianum<\/em> doszed\u0142 do wniosku, \u017ce t\u0142umacz staros\u0142owia\u0144skiej wersji Wojny \u017cydowskiej<\/em> Flawiusza przekaza\u0142 najwierniejsz\u0105 wersj\u0119 Testimonium<\/em>. Tekst tej wersji przekazuje on w jednym ze swych t\u0142umacze\u0144, dokonuj\u0105c dodatkowo cz\u0119\u015bciowej rekonstrukcji[60]<\/a>, i w zasadzie prawie w ca\u0142o\u015bci pokrywa si\u0119 ona z wy\u017cej wspomnian\u0105 wersj\u0105 przekazan\u0105 przez Agapiosa, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce w tej wersji tekstu Flawiusz nazywa Jezusa szarlatanem, a Aposto\u0142\u00f3w z\u0142oczy\u0144cami, kt\u00f3rzy chcieli wej\u015b\u0107 na G\u00f3r\u0119 Oliwn\u0105 i wtargn\u0105\u0107 si\u0142\u0105 do Jerozolimy. Jeszcze bardziej interesuj\u0105cej rekonstrukcji Testimonium Flavianum<\/em> dokona\u0142 profesor Dubarle, czyni\u0105c to na podstawie krytyki tekstu dokonanej w oparciu o nowe odkrycia wy\u017cej wspomnianych r\u0119kopis\u00f3w (a tak\u017ce innych r\u0119kopis\u00f3w zawieraj\u0105cych Testimonium<\/em>). Owa rekonstrukcja nie odbiega prawie wcale od tekstu, jaki przekaza\u0142 nam w swej arabskiej recenzji wy\u017cej wspomniany Agapios[61]<\/a>. W zwi\u0105zku z tym Rado\u017cycki stwierdza, \u017ce \u201eDzi\u015b ju\u017c nie mo\u017cna twierdzi\u0107, \u017ce ca\u0142y fragment zawieraj\u0105cy \u00abtestimonium Flavianum\u00bb jest chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 interpolacj\u0105 [\u2026]\u201d[62]<\/a>.
\nJakkolwiek by na to patrze\u0107, chc\u0105c nie chc\u0105c, mamy wi\u0119c u Flawiusza a\u017c dwie obszerne wzmianki o Jezusie, kt\u00f3re mimo swej zwi\u0119z\u0142o\u015bci w du\u017cym stopniu potwierdzaj\u0105 nie tylko to, \u017ce Jezus istnia\u0142, ale potwierdzaj\u0105 nam te\u017c cz\u0119\u015bciowo g\u0142\u00f3wne rysy przes\u0142ania zawartego w Nowym Testamencie. Nic dziwnego zatem, \u017ce wy\u017cej S\u0119dziak tak pobie\u017cnie i szybko przemkn\u0105\u0142 nad tym najwidoczniej niewygodnym dla niego tematem.
\nWidzimy wi\u0119c, \u017ce w \u017cydowskiej literaturze rabinicznej – drugim wa\u017cnym \u017ar\u00f3dle, w gruncie rzeczy pozabiblijnym, w kt\u00f3rym szukamy informacji na temat Jezusa – znajdujemy, podobnie jak w \u017ar\u00f3d\u0142ach grecko-rzymskich tylko kr\u00f3tkie i do tego krytyczne wzmianki o nim lub o kim\u015b, kogo trudno by\u0142oby uto\u017csami\u0107 na sto procent z nowotestamentowym Jezusem z Nazaretu. Nie jest r\u00f3wnie\u017c tajemnic\u0105, \u017ce w I, II i III wieku ojcowie ko\u015bcio\u0142a oraz Rzymianie, poniszczyli wiele cennych pism, z ro\u017cnych powod\u00f3w i w ro\u017cnych okoliczno\u015bciach.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nW zwi\u0105zku z faktem, \u017ce tak wiele dokument\u00f3w z tamtych czas\u00f3w zagin\u0119\u0142o, te kilka wzmianek, jakie zachowa\u0142y si\u0119 u autor\u00f3w niechrze\u015bcija\u0144skich na temat Jezusa i chrze\u015bcijan, mo\u017cna uzna\u0107 za wystarczaj\u0105co wiele, wr\u0119cz ponad potrzeby. Wy\u017cej uzasadni\u0142em ju\u017c wyczerpuj\u0105co, dlaczego autorzy ci nie mogli si\u0119 rozpisywa\u0107 o Jezusie i ograniczali si\u0119 tylko do kr\u00f3tkich wzmianek na ten temat.
\nProfesor Gunter Borkam pisze: „Gdyby\u015bmy chcieli „okroi\u0107” metod\u0105 krytycznej oceny obraz Jezusa jaki podaje nam tradycja, to znaczy ograniczy\u0107 si\u0119 do tego co jest absolutnie pewne na jego temat z historycznego punktu widzenia, to pozosta\u0142by nam tylko sam tu\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry nie mia\u0142by prawie nic wsp\u00f3lnego z histori\u0105 opisan\u0105 w ewangeliach”.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nJest dok\u0142adnie odwrotnie. Na zasadzie przeciwwagi zacytuj\u0119 jak dok\u0142adnie t\u0119 sam\u0105 kwesti\u0119 oceni\u0142 Yamauchi, kt\u00f3ry uj\u0105\u0142 spraw\u0119 wyj\u0105tkowo trafnie:
\n\u201eNawet gdyby\u015bmy nie posiadali chrze\u015bcija\u0144skich ksi\u0105g Nowego Testamentu, to na podstawie takich pozachrze\u015bcija\u0144skich pism, jak J\u00f3zefa Flawiusza, Tacyta czy Pliniusza M\u0142odszego i Talmudu, mogliby\u015bmy ustali\u0107, \u017ce: (1) Jezus by\u0142 \u017cydowskim nauczycielem; (2) wielu wierzy\u0142o, \u017ce dokonuje On uzdrowie\u0144 i egzorcyzm\u00f3w; (3) zosta\u0142 odrzucony przez przyw\u00f3dc\u00f3w \u017cydowskich; (4) zosta\u0142 ukrzy\u017cowany za Poncjusza Pi\u0142ata w czasie panowania Tyberiusza; (5) pomimo tak haniebnej \u015bmierci jego zwolennicy, wierz\u0105cy, \u017ce On wci\u0105\u017c \u017cyje, rozproszyli si\u0119 poza Palestyn\u0119, tak i\u017c do 64 roku wielu z nich znalaz\u0142o si\u0119 w Rzymie; (6) na pocz\u0105tku II wieku cze\u015b\u0107 jako Bogu oddawali Mu ludzie z najrozmaitszych warstw, z miast i wsi \u2013 m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety, niewolnicy i wolni\u201d[63]<\/a>. Czy potrzeba lepszych \u015bwiadectw? Jeden z biblist\u00f3w, podsumowuj\u0105c znaczenie posiadanych przez nas \u015bwiadectw niechrze\u015bcija\u0144skich na temat Jezusa, napisa\u0142, \u017ce \u201ePisarze pozachrze\u015bcija\u0144scy dostarczaj\u0105 nam wi\u0119c sporej gar\u015bci wiadomo\u015bci o Chrystusie\u201d[64]<\/a>. Jak wida\u0107, punkt widzenia zale\u017cy od punktu siedzenia.
\nDo podobnego wniosku doszed\u0142 przed odkryciem Zwoj\u00f3w Morza Martwego dr Albert Schweitzer, kt\u00f3ry w ksi\u0105\u017cce „The Quest for Historical Jesus” pisze: „\u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski powinien zawsze liczy\u0107 si\u0119 z odrzuceniem autentyczno\u015bci Jezusa.”<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nOczekiwania Borkama i Schweitzera s\u0105 nierealne. Nie mo\u017cna oczekiwa\u0107, aby w dzie\u0142ach autor\u00f3w niechrze\u015bcija\u0144skich z czas\u00f3w Jezusa znajdowa\u0142y si\u0119 elaboraty na temat wydarze\u0144 ewangelicznych. R\u00f3wnie dziwaczne by\u0142oby oczekiwanie od autor\u00f3w Nowego Testamentu, \u017ce na kartach swych dzie\u0142, zamiast zajmowa\u0107 si\u0119 Jezusem i sprawami swej religii, b\u0119d\u0105 si\u0119 oni nie wiadomo ile rozpisywa\u0107 np. o esse\u0144czykach albo o kulcie Zeusa.
\nRudolf Bultmann, jeden z najpopularniejszych komentator\u00f3w biblijnych XX wieku, wyrazi\u0142 si\u0119 w taki oto spos\u00f3b: „Teraz ju\u017c wiem, \u017ce nie wiemy prawie nic na temat charakteru i \u017cycia Jezusa, bo autor\u00f3w najstarszych tekst\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich Jezus na og\u00f3\u0142 nie interesuje, ponadto rzeczy jakie przekazuj\u0105 nam te \u017ar\u00f3d\u0142a o nim, s\u0105 fragmentaryczne i cz\u0119sto legendarne.” Dlatego Bultman uznawa\u0142 tylko Paw\u0142owy model chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nZdanie Bultmanna jest bez znaczenia, skoro w swoich ocenach chrze\u015bcija\u0144stwa inspirowa\u0142 si\u0119 on filozofi\u0105 Heideggera[65]<\/a>.
\nJednak dzi\u0119ki manuskryptom znalezionym w Qumran, Jezus sta\u0142 si\u0119 mniej tajemnicz\u0105 postaci\u0105, przynajmniej w sensie teologicznym, o czym pisa\u0142em obszerniej w artykule „Czy Jezus z Nazaretu by\u0142 esse\u0144czykiem?”. Ale mimo wszystko uwa\u017cam, \u017ce w \u015bwietle powy\u017cszych fakt\u00f3w nie pozostaje nam nic innego jak tylko ubolewa\u0107 nad tym, \u017ce w \u015bwiecie w kt\u00f3rym \u017cyjemy rozniecony zosta\u0142 tak silny kult cz\u0142owieka, o kt\u00f3rym tak ma\u0142o mo\u017cemy dowiedzie\u0107 si\u0119 z najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142.<\/em>
\nOdpowied\u017a:
\nZ najwa\u017cniejszych? S\u0119dziak nie poda\u0142 \u017cadnego powodu, z kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142a poga\u0144skie czy niechrze\u015bcija\u0144skie mia\u0142yby stanowi\u0107 lepsze \u017ar\u00f3d\u0142o informacji na temat Jezusa.
\nI argument ostateczny: historycy czas\u00f3w Jezusa zgodnie nie wspominali ani jednym s\u0142owem o istnieniu pewnych postaci historycznych, takich jak prokonsul Cypru czy tytu\u0142 namiestnika rzymskiego na Malcie. O istnieniu tych postaci wiemy jednak z pewnych odkry\u0107 archeologicznych (i z Biblii \u2013 por. Dz 13,7; 28,7)[66]<\/a>. To ostatecznie przes\u0105dza o tym, \u017ce milczenie \u017ar\u00f3de\u0142 \u201e\u015bwieckich\u201d na temat konkretnych postaci historycznych o niczym nie \u015bwiadczy. Niniejszym, nawet gdyby \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o niebiblijne z I wieku naszej ery nie wspomina\u0142o o Jezusie (a tak nie jest), to nie by\u0142oby to \u017cadnym argumentem przeciw historycznemu istnieniu Jezusa Chrystusa. Warto te\u017c doda\u0107 w tym miejscu, \u017ce argumentowanie ex silentio<\/em> jest uwa\u017cane za b\u0142\u0105d logiczny, dlatego ci, kt\u00f3rzy argumentuj\u0105 na podstawie milczenia \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwieckich o Jezusie pope\u0142niaj\u0105 ten w\u0142a\u015bnie b\u0142\u0105d.
\nJan Lewandowski<\/em>
\n(maj 2004)
\n[1]<\/a> Por. J. S\u0119dziak, Jezus w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych<\/em>, http:\/\/www.racjonalista.pl\/kk.php\/s,3405<\/a> .
\n[2]<\/a> http:\/\/www.racjonalista.pl\/<\/a>.
\n[3]<\/a> Por. K. Kautsky, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, Warszawa 1950, s. 6-7.
\n[4]<\/a> Por. Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, Warszawa 1979, s. 31-33.
\n[5]<\/a> Por. Z. Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, w: Katolicyzm staro\u017cytny jako forma rozwoju pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, pod red. J. Kellera, Warszawa 1969, s. 71, 73.
\n[6]<\/a> Por. J. Keller, Katolicyzm<\/em>, Warszawa 1979, s. 24; por. te\u017c: ten\u017ce, Jezus<\/em>, w: Od Moj\u017cesza do Mahometa<\/em>, Warszawa 1987, s. 118, 120.
\n[7]<\/a> Por. K. Deschner, I znowu zapia\u0142 kur<\/em>, t. I, Gdynia 1996, s. 25-27.
\n[8]<\/a> J. Keller, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 25; por. te\u017c podobn\u0105 ocen\u0119 Flawiusza w: A. Robertson, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, [b.m.w.] 1961, s. 120; R.J. Wipper, Rzym i wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo<\/em>, Warszawa 1960, s. 79.
\n[9]<\/a> Tam\u017ce, s. 27.
\n[10]<\/a> R.J. Wipper, Rzym i wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo<\/em>, dz. cyt., s. 76.
\n[11]<\/a> Encyklopedia Britannica<\/em>, edycja polska, t. XXXII, Pozna\u0144 2003, s. 292.
\n[12]<\/a> Tam\u017ce.
\n[13]<\/a> Tam\u017ce, s. 281.
\n[14]<\/a> Tam\u017ce.
\n[15]<\/a> Tam\u017ce.
\n[16]<\/a> J. Keller, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 27.
\n[17]<\/a> Por. K. Kautsky, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 10-11.
\n[18]<\/a> Tam\u017ce, s. 11.
\n[19]<\/a> Z dzie\u0142 Kasjusza mamy np. tylko fragmenty biografii Augusta; por. D. Rops, Dzieje Chrystusa<\/em>, Warszawa 1995, s. 117.
\n[20]<\/a> Por. J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/em>, Warszawa 2002, s. 36; por. te\u017c: F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/em>, Katowice 2003, s. 21.
\n[21]<\/a> Por. Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, Warszawa 1979, s. 33-34, 188.
\n[22]<\/a> Por. Encyklopedia Britannica<\/em>, edycja polska, t. XIX, Pozna\u0144 2000, s. 84.
\n[23]<\/a> Tam\u017ce, s. 83-84.
\n[24]<\/a> Tam\u017ce, s. 84.
\n[25]<\/a> Tam\u017ce.
\n[26]<\/a> Encyklopedia Britannica<\/em>, edycja polska, t. XI, Pozna\u0144 1999, s. 82.
\n[27]<\/a> Tam\u017ce, s. 82-83.
\n[28]<\/a> J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela<\/em>, XX, 9, 1.
\n[29]<\/a> Euzebiusz, Historia ko\u015bcielna<\/em>, II, 1, 3-5; 23-2-18, 22; III, 5.
\n[30]<\/a> Tam\u017ce, IV, 8, 2.
\n[31]<\/a> J. Kulisz, Wprowadzenie do teologii fundamentalnej<\/em>, Krak\u00f3w 1995, s. 85; tak samo: S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, Krak\u00f3w 1994, s. 270; E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, Pozna\u0144 1958, s. 382.
\n[32]<\/a> J. Keller, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 26; por. te\u017c: ten\u017ce, Jezus<\/em>, dz. cyt., s. 119.
\n[33]<\/a> Por. A. Robertson, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 127. Za t\u0105 prac\u0105 podaj\u0119 te\u017c wzmiank\u0119 o Lukianie.
\n[34]<\/a> Por. E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 285-297.
\n[35]<\/a> Tam\u017ce, s. 294.
\n[36]<\/a> Tam\u017ce, s. 282.
\n[37]<\/a> Tam\u017ce, s. 281.
\n[38]<\/a> Tam\u017ce, s. 280. Jak podaje jedno z opracowa\u0144, wsp\u00f3lnota z Aleksandrii \u201eprzez prawie trzysta lat by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie greckoj\u0119zyczna [\u2026]\u201d, Encyklopedia Britannica<\/em>, t. XII, Pozna\u0144 1999, s. 134.
\n[39]<\/a> Filon Aleksandryjski, De Providentia<\/em>, II, 7.
\n[40]<\/a> Por. E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 282.
\n[41]<\/a> Tam\u017ce.
\n[42]<\/a> Focjusz, Biblioteka<\/em>, I, za: S. M\u0119dala w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 263.
\n[43]<\/a> Por. S. M\u0119dala w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 263.
\n[44]<\/a> K. Deschner, I znowu zapia\u0142 kur<\/em>, t. I, dz. cyt., s. 26.
\n[45]<\/a> Por. J\u00f3zef Flawiusz, Autobiografia<\/em>, 2; S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 265; por. te\u017c: Encyklopedia Britannica<\/em>, t. XIX, Pozna\u0144 2000, s. 35-36; Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, dz. cyt., s. 20.
\n[46]<\/a> Por. A. Robertson, Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 123-124. Tam te\u017c przytoczono d\u0142u\u017cszy fragment tego podania z Talmudu<\/em>.
\n[47]<\/a> Por. np. Z. Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 71-72; J. Keller, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 29; ten\u017ce, Jezus<\/em>, dz. cyt., s. 122-123.
\n[48]<\/a> J. Kulisz, Wprowadzenie do teologii fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 76; por. te\u017c: Z. Zi\u00f3\u0142kowski, Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, Warszawa 1989, s. 260, przyp. 1.
\n[49]<\/a> Por. J. Keller, Jezus<\/em>, dz. cyt., s. 121; ten\u017ce, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 28; Z. Poniatowski, \u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 73; Z. Kosidowski, Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, dz. cyt., s. 17. Keller t\u0142umaczy w trybie niedokonanym \u2013 \u201epodburzani\u201d. Jeszcze inni t\u0142umacz\u0105 po prostu \u201epod wp\u0142ywem Chrystusa\u201d \u2013 por. D. Rops, Dzieje Chrystusa<\/em>, dz. cyt., s. 12.
\n[50]<\/a> Por. D. Rops, Dzieje Chrystusa<\/em>, dz. cyt., s. 117.
\n[51]<\/a> J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela<\/em>, XX, 9, 1.
\n[52]<\/a> J. Kulisz, Wprowadzenie do teologii fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 85; tak samo: S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 270; E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 382.
\n[53]<\/a> J. Keller, Katolicyzm<\/em>, dz. cyt., s. 26; por. te\u017c: ten\u017ce, Jezus<\/em>, dz. cyt., s. 119.
\n[54]<\/a> Por. J\u00f3zef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela<\/em>, XVIII, 3, 3.
\n[55]<\/a> Por. J. Rado\u017cycki, Uzupe\u0142nienie do \u201eTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, w: Dawne dzieje Izraela<\/em>, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa \u2013 Lublin 1979, s. 1059-1061; por. te\u017c: Z. Zi\u00f3\u0142kowski, Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 262.
\n[56]<\/a> Por. J. Kulisz, Wprowadzenie do teologii fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 85-86; por. te\u017c: S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 270-271, kt\u00f3ry potwierdza to, pisz\u0105c, \u017ce \u201ewielu uczonych\u201d (jako przyk\u0142ady podaje tu P. Wintera, J.R. Barletta) uznaje Testimonium Flavianum<\/em> za autentyczny tekst, kt\u00f3ry poddano pewnym modyfikacjom. Ju\u017c w latach 50. XX wieku cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015b\u0107 Testmonium<\/em> uznawali tacy powa\u017cni badacze i filolodzy, jak Thackeray i Laqueur, kt\u00f3ry wbrew szkole Nordena odrzucaj\u0105cej ca\u0142o\u015b\u0107 Testimonium<\/em> uznawali jego cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015b\u0107 \u2013 por. E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 386-389; por. te\u017c: ten\u017ce, Testimonium Flavianum<\/em>, w: Dawne dzieje Izraela<\/em>, dz. cyt., s. 877-878; ten\u017ce, Podr\u0119czna encyklopedia biblijna<\/em>, t. II, Pozna\u0144 \u2013 Warszawa \u2013 Lublin 1959, s. 615. Godne szczeg\u00f3lnej uwagi jest to, \u017ce za autentyczny uznawali Testmonium<\/em> tacy liberalni krytycy, jak Harnack, za autentyczny uwa\u017ca\u0142 go tak\u017ce Burkitt. Za cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015bci\u0105 tego tekstu opowiadali si\u0119 te\u017c Reinach, Ricciotti i nawet \u017cydowscy uczeni, jak Klausner i Winter \u2013 por. D. Rops, Dzieje Chrystusa<\/em>, dz. cyt., s. 15-16; F.F. Bruce, Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 140 i przyp.21-22; S. M\u0119dala, Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 270.
\n[57]<\/a> Por. Encyklopedia Britannica<\/em>, t. XVIII, Pozna\u0144 2000, s. 381, gdzie najwyra\u017aniej w nawi\u0105zaniu do recenzji Testimonium Flavianum<\/em> zachowanej u Agapiosa stwierdzono, \u017ce \u201enajbli\u017cszy pierwotnej wersji jest kr\u00f3tszy przek\u0142ad arabski\u201d. W ten spos\u00f3b nawet Encyklopedia Britannica<\/em> uzna\u0142a za cz\u0119\u015bciowo wiarygodne \u015bwiadectwo Flawiusza o istnieniu i \u017cyciu Jezusa zawarte w jego Testimonium Flavianum<\/em>.
\n[58]<\/a> Z. Zi\u00f3\u0142kowski, Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 263.
\n[59]<\/a> Por. J. Kulisz, Wprowadzenie do teologii fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 85-86, gdzie przytoczono tekst Testimonium Flavianum<\/em> w wersji zachowanej u wspomnianego Agapiosa z Hierapolis. Por. te\u017c: J. Rado\u017cycki, Uzupe\u0142nienie do \u201eTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 1059; oraz Z. Zi\u00f3\u0142kowski, Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 262 i przyp. 8, gdzie r\u00f3wnie\u017c znajduje si\u0119 wspomniany tekst.
\n[60]<\/a> Por. S. M\u0119dala, w: Wprowadzenie do literatury mi\u0119dzytestamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 272, gdzie mo\u017cna zapozna\u0107 si\u0119 z tekstem owej rekonstrukcji. Por. te\u017c: E. D\u0105browski, Nowy Testament na tle epoki<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 389n, gdzie bardzo szczeg\u00f3\u0142owo omawia si\u0119 problematyk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z Testimonium Flavianum<\/em> we wspomnianym przek\u0142adzie staros\u0142owia\u0144skim, omawiaj\u0105c tak\u017ce plusy i minusy rozwi\u0105za\u0144 Eislera i Bienerta. Na s. 399 tego opracowania znajduje si\u0119 rekonstrukcja Bienerta Testimonium<\/em> podana w j\u0119zyku greckim. Patrz te\u017c: ten\u017ce, Testimonium Flavianum<\/em>, w: Dawne dzieje Izraela<\/em>, dz. cyt., s. 883-886; ten\u017ce, Podr\u0119czna encyklopedia biblijna<\/em>, t. II, dz. cyt., s. 616n; F.F. Bruce, w Wiarygodno\u015b\u0107 pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 141, przyp. 26, omawia kwesti\u0119 Eislerowskiej rekonstrukcji Testimonium<\/em> z wspomnianego staros\u0142owia\u0144skiego przek\u0142adu Wojny \u017cydowskiej<\/em>. Tam te\u017c znajduje si\u0119 przytoczenie owej rekonstrukcji.
\n[61]<\/a> Ow\u0105 rekonstrukcj\u0119 mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w: J. Rado\u017cycki, Uzupe\u0142nienie do \u201eTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 1060.
\n[62]<\/a> Tam\u017ce.
\n[63]<\/a> Za: J. McDowell, Przewodnik apologetyczny<\/em>, dz. cyt., s. 134.
\n[64]<\/a> Z. Zi\u00f3\u0142kowski, Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 263.
\n[65]<\/a> Por. J. My\u015bk\u00f3w, Zagadnienia apologetyczne<\/em>, Warszawa 1986, s. 78, 82n.
\n[66]<\/a> Por. Wst\u0119p do Nowego Testamentu<\/em>, Pozna\u0144 1996, s. 286-287.
\n 
\nJan Lewandowski<\/a>
\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niniejszy tekst jest polemik\u0105 z tekstem Jerzego S\u0119dziaka pt. Jezus w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych[1], opublikowanym w serwisie Racjonalista[2]. W tek\u015bcie tym S\u0119dziak powiela zarzut, \u017ce w \u017ar\u00f3d\u0142ach pozabiblijnych z czas\u00f3w bliskich Jezusowi zachowa\u0142o si\u0119 bardzo niewiele wzmianek (lub wcale) na temat… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[1024],"tags":[],"class_list":["post-1506","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-mity-racjonalista-pl"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1506","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1506"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1506\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1506"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1506"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1506"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}