autor:\u00a0 F. J. Holzwarth
\nHISTORIA POWSZECHNA PRZEZ F. J. HOLZWARTHA. PRZEK\u0141AD POLSKI, LICZNYMI UZUPE\u0141NIENIAMI ROZSZERZONY. TOM V. WIEKI \u015aREDNIE. CZ\u0118\u015a\u0106 TRZECIA. WIEKI XIV i XV i Czasy przej\u015bcia od Wiek\u00f3w \u015arednich do dziej\u00f3w nowo\u017cytnych<\/p>\n
<\/p>\n
Inkwizycja hiszpa\u0144ska by\u0142a instytucj\u0105 pa\u0144stwow\u0105, odmienn\u0105 od inkwizycji ko\u015bcielnej<\/strong> (1). Ta ostatnia si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego. Pismo \u015bw. poczytuje herezj\u0119 za jeden z najwi\u0119kszych wyst\u0119pk\u00f3w a Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a nazywali heretyk\u00f3w trucicielami dusz, gwa\u0142cicielami Ko\u015bcio\u0142a. S\u0105d w sprawach herezji, nadu\u017cywania sakrament\u00f3w, praktyk zabobonnych itd. sprawowali prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcielni, obowi\u0105zani czuwa\u0107 nad czysto\u015bci\u0105 powierzonego sobie sk\u0142adu nauki, b\u0142\u0105dz\u0105cych poucza\u0107 a uporczywych w b\u0142\u0119dzie kara\u0107 i wy\u0142\u0105cza\u0107 z jedno\u015bci wiernych.<\/p>\n Cesarze rzymscy, zostawszy chrze\u015bcijanami i wychodz\u0105c z zasady, \u017ce herezja jest tak\u017ce zbrodni\u0105 przeciwko spo\u0142ecze\u0144stwu ludzkiemu, i \u017ce jest ci\u0119\u017cszym od innych przewinie\u0144, wyznaczali na heretyk\u00f3w surowe kary, wyj\u0119cie spod prawa, wygnanie, konfiskat\u0119 maj\u0105tku; kar\u0119 \u015bmierci po raz pierwszy wymierzy\u0142 cesarz Maksym 385 na Pryscylianie i kilku jego stronnikach, kt\u00f3rzy si\u0119 dopu\u015bcili ci\u0119\u017ckich przewinie\u0144 moralnych (2); podejrzewanych o herezj\u0119 uwa\u017cano za podleg\u0142ych infamii, dop\u00f3ki by si\u0119 przed Ko\u015bcio\u0142em z tego podejrzenia nie oczy\u015bcili. Prawa te przeciwko heretykom przesz\u0142y do innych lud\u00f3w, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y kodeks rzymski. Nie domagali si\u0119 wprawdzie Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a przelewu krwi heretyk\u00f3w, nigdy te\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie naucza\u0142, \u017ce kara \u015bmierci na odst\u0119puj\u0105cych od nauki ko\u015bcielnej jest konieczn\u0105 i zawsze nieodzown\u0105, broni\u0142 tylko zasady, \u017ce jest przypuszczaln\u0105 i \u017ce nie jest przeciwn\u0105 sprawiedliwo\u015bci i duchowi Chrystianizmu.<\/p>\n S\u0105d ko\u015bcielny bra\u0142 na uwag\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119 okoliczno\u015bci i os\u00f3b, wi\u0119ksze lub mniejsze niebezpiecze\u0144stwo zarazy, a w\u0142adza pa\u0144stwowa baczy\u0142a jeszcze na to, o ile herezja przedstawia\u0142a niebezpiecze\u0144stwa dla porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Przy tym surowo\u015b\u0107 kar wymierzanych na heretyk\u00f3w obja\u015bnia si\u0119 surowo\u015bci\u0105 prawodawstwa karnego dawniejszych czas\u00f3w. Gdy w trzynastym wieku heretycy r\u00f3\u017cnych nazw gwa\u0142town\u0105 napa\u015b\u0107 na Ko\u015bci\u00f3\u0142 wymierzyli, na synodzie tuluza\u0144skim 1229 zobowi\u0105zano biskup\u00f3w, aby ka\u017cdy z nich wyznaczy\u0142 po jednym ksi\u0119dzu i dw\u00f3ch lub trzech laik\u00f3w do wyszukiwania heretyk\u00f3w i do donoszenia o nich w\u0142adzy ko\u015bcielnej. Poniewa\u017c za\u015b s\u0105dy biskupie nie mog\u0142y podo\u0142a\u0107 zadaniu a inkwizytorowie diecezjalni dawali si\u0119 przekupywa\u0107 heretykom, przeto papie\u017c Grzegorz IX 1232 poruczy\u0142 dominikanom dochodzenie i s\u0105dzenie krzewicieli i stronnik\u00f3w herezji; dominikanom cz\u0119stokro\u0107 dodawano do pomocy franciszkan\u00f3w; szczeg\u00f3\u0142owe przepisy okre\u015bla\u0142y procedur\u0119 s\u0105dow\u0105 i zapobiega\u0142y nadu\u017cyciom ze strony s\u0105dz\u0105cych; na inkwizytor\u00f3w powo\u0142ywano ludzi znanej prawo\u015bci a wszelkie przewinienia w urz\u0119dzie surowo karano. S\u0105d inkwizycyjny oznacza\u0142 stopie\u0144 winy i kary a ci\u0119\u017cej winnych i opornych wydawa\u0142 ramieniowi \u015bwieckiemu. Wiek XIII przedstawia najliczniejsze i najostrzejsze przepisy przeciwko heretykom, czemu dziwi\u0107 si\u0119 nie mo\u017cna, bo grozi\u0142o w\u00f3wczas Ko\u015bcio\u0142owi wielkie niebezpiecze\u0144stwo ze strony herezji. „Owe sekty gnostyckie katar\u00f3w i albigens\u00f3w, powiada D\u00f6llinger (Kirche und Kirchen, 51), kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142y surowe w Wiekach \u015arednich prawa przeciwko heretykom i krwawymi bojami musia\u0142y by\u0107 zwalczane, by\u0142y socjalistami i komunistami owego czasu. Napastowa\u0142y one ma\u0142\u017ce\u0144stwo, rodzin\u0119, w\u0142asno\u015b\u0107. Gdyby zwyci\u0119\u017cy\u0142y, nast\u0119pstwem ich zwyci\u0119stwa by\u0142by zupe\u0142ny przewr\u00f3t spo\u0142eczny i upadek”. Z po\u0142udniowej Francji trybuna\u0142y inkwizycyjne przesz\u0142y do Francji \u015brodkowej i p\u00f3\u0142nocnej, do Hiszpanii i innych kraj\u00f3w.<\/p>\n Pa\u0144stwowa inkwizycja hiszpa\u0144ska powsta\u0142a z walki szczepu gotyckiego z krwi\u0105 i d\u0105\u017ceniami semickimi (3). \u2013 Dziwny stan rzeczy wytworzy\u0142 si\u0119 na p\u00f3\u0142wyspie iberyjskim po w\u0119dr\u00f3wkach narod\u00f3w. Kiedy Wizygoci wtargn\u0119li do kraju, we wsiach i w g\u00f3rach znale\u017ali pierwotnych mieszka\u0144c\u00f3w a w nadmorskich i nadrzecznych miastach liczne kolonie \u0142aci\u0144skie, kt\u00f3re nadawa\u0142y krajowi cech\u0119 rzymsk\u0105. Nadci\u0105gn\u0105\u0142 zupe\u0142nie r\u00f3\u017cny, gotycko-germa\u0144ski pierwiastek. Po\u015br\u00f3d cierpie\u0144 ci\u0119\u017ckich i walk krwawych, ze z\u0142\u0105czenia tych \u017cywio\u0142\u00f3w odmiennych tworzy\u0142a si\u0119 narodowo\u015b\u0107 hiszpa\u0144ska. Tu wi\u0119c znajdowa\u0142o si\u0119 doskona\u0142e pole dla \u017byd\u00f3w, od dawna osiad\u0142ych w Hiszpanii, do wywierania swego wp\u0142ywu i dobijania si\u0119 o panowanie. W ich r\u0119kach znajdowa\u0142 si\u0119 ca\u0142y handel p\u00f3\u0142wyspu, iberyjska bowiem ludno\u015b\u0107 i roma\u0144ska zajmowa\u0142a si\u0119 upraw\u0105 roli, Gotowie za\u015b znali tylko rzemios\u0142o wojenne. \u017bydzi wyci\u0105gali przy tym znaczne zyski z handlu niewolnikami. Wiadomo zreszt\u0105, \u017ce w Wiekach \u015arednich oni g\u0142\u00f3wnie zajmowali si\u0119 t\u0105 niecn\u0105 sprzeda\u017c\u0105; w Hiszpanii wywi\u0105za\u0142y si\u0119 st\u0105d starcia z duchowie\u0144stwem chrze\u015bcija\u0144skim, kt\u00f3re w ko\u0144cu uzyska\u0142o opieku\u0144cze prawa dla oddanych samowoli \u017cydowskiej niewolnik\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n Prawa, wydawane przez kr\u00f3l\u00f3w wizygockich Rekkareda, Syzebuta, Sysenanda, broni\u0142y Chrze\u015bcijan od gwa\u0142t\u00f3w i oszuka\u0144stwa \u017byd\u00f3w. Ci wszak\u017ce mieli do\u015b\u0107 wp\u0142ywu i pot\u0119gi, aby obchodzi\u0107 kr\u0119puj\u0105ce ich przepisy. Poniewa\u017c coraz bardziej kraj uciskali, kr\u00f3l Syzebut (612 \u2013 621) wi\u0119c nakaza\u0142 im albo si\u0119 ochrzci\u0107 albo kraj opu\u015bci\u0107. \u017bydzi tysi\u0105cami przyjmowali wtedy chrzest pozorny, aby tym swobodniej opanowa\u0107 \u017cycie spo\u0142eczne; w duszy wszak\u017ce zostali najgorliwszymi wyznawcami Talmudu a judaizowanie kraju tak skutecznie prowadzili, \u017ce z czasem mogli mask\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa zrzuci\u0107. Pozornie ochrzczeni \u017bydzi byli plag\u0105 Hiszpanii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wcale nie pochwala\u0142 tego chrztu pa\u0144stwowego i przymusowego, protestowa\u0142 na synodach i zgani\u0142 post\u0119powanie kr\u00f3la. Przewiduj\u0105c, \u017ce kr\u00f3lowie wizygoccy skuteczniej broni\u0107 b\u0119d\u0105 w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci lud sw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144ski od przewagi semickiej, \u017bydzi ju\u017c za panowania kr\u00f3la Egiza wzywali do Hiszpanii Arab\u00f3w z Afryki p\u00f3\u0142nocnej. Rzeczywi\u015bcie pod panowaniem muzu\u0142ma\u0144skim wzi\u0119li zaraz g\u00f3r\u0119 i przyzna\u0107 trzeba, \u017ce w\u00f3wczas oddali us\u0142ugi cywilizacji i nauce, poniewa\u017c byli nie tylko materialnymi po\u015brednikami mi\u0119dzy Arabami i Hiszpanami, ale tak\u017ce wymieniali p\u0142ody ducha mi\u0119dzy Wschodem i Zachodem, dokonali bowiem przek\u0142adu pewnej cz\u0119\u015bci dzie\u0142 Arystotelesa i najwa\u017cniejszych filozof\u00f3w mahometa\u0144skich. Zbyt drogo wszak\u017ce zap\u0142aci\u0142a Hiszpania za owe us\u0142ugi. Nie tylko bowiem okaza\u0142o si\u0119 wiele umy\u015blnych lub nieumy\u015blnych fa\u0142sz\u00f3w przy tym po\u015brednictwie, ale \u017bydzi skupili w swych r\u0119kach duchowe i materialne \u015brodki, zostawiaj\u0105c Hiszpanom i mahometanom rzemios\u0142o wojenne, co, oczywi\u015bcie, musia\u0142oby doprowadzi\u0107 z czasem ludno\u015b\u0107 hiszpa\u0144sk\u0105 do zupe\u0142nego z\u017cydowienia. W\u0142asno\u015b\u0107 ziemska przechodzi\u0142a w r\u0119ce \u017byd\u00f3w przez lichw\u0119 i kupno od zad\u0142u\u017conej szlachty, przez nich by\u0142y obsadzone wszystkie urz\u0119dy do spraw podatkowych i w og\u00f3le pieni\u0119\u017cnych. Ca\u0142a prawie Aragonia dosta\u0142a si\u0119 w ich r\u0119ce; w miastach tworzyli oni wi\u0119kszo\u015b\u0107 zamo\u017cnych mieszka\u0144c\u00f3w. Tylko dobra ko\u015bcielne by\u0142y w cz\u0119\u015bci bezpieczne od ich chciwo\u015bci, ale i to niezupe\u0142nie, bo nawet na stolicach biskupich zasiadali skryci \u017bydzi, kt\u00f3rzy przy prawie kanonicznym studiowali Talmud, przy brewiarzu odmawiali modlitwy \u017cydowskie. Przy tym podarunkami, sk\u0142adanymi kr\u00f3lom, panom \u015bwieckim i duchownym a nawet klasztorom i ko\u015bcio\u0142om, zjednywali sobie \u0142askawc\u00f3w i obro\u0144c\u00f3w i zyskali wa\u017cne przywileje, jeszcze bardziej umacniaj\u0105ce ich pot\u0119g\u0119 (4). Nie by\u0142o tu wi\u0119c mowy o prze\u015bladowaniu religijnym \u017byd\u00f3w; przeciwnie, wobec ogromnych prerogatyw, z jakich korzystali potomkowie Izraela, chrze\u015bcijanie mieli raczej pow\u00f3d do skarg i za\u017cale\u0144. Lud zacz\u0105\u0142 nienawidzie\u0107 \u017byd\u00f3w jako tyran\u00f3w i pijawki, korzysta\u0142 z ka\u017cdego powodu lub pozoru, aby wywrze\u0107 krwaw\u0105 zemst\u0119 nad winnymi i niewinnymi, nie znajduj\u0105c u swoich ksi\u0105\u017c\u0105t prawnej opieki. Na wszystkich prawie sejmach w wiekach XIII i XIV podnoszono ci\u0119\u017ckie skargi przeciw uciskowi pieni\u0119\u017cnemu i nadu\u017cyciom, jakich si\u0119 dopuszczali \u017bydzi stoj\u0105cy u w\u0142adzy, kt\u00f3rzy tak wyzyskiwali swoje stanowisko, \u017ce mieszczanie i ch\u0142opi ubo\u017celi i stawali si\u0119 ich poddanymi (serfo). Kr\u00f3lowie starali si\u0119 uspakaja\u0107 lud, cz\u0119\u015bciej jednak uciekali si\u0119 do gwa\u0142townego \u015brodka, og\u0142aszaj\u0105c, \u017ce trzecia lub czwarta cz\u0119\u015b\u0107 d\u0142ug\u00f3w jest umorzona, sk\u0142adali z urz\u0119du swoich podskarbich, fa\u0142szuj\u0105cych pieni\u0105dze, i dzier\u017cawc\u00f3w fiskalnych, wysysaj\u0105cych lud, konfiskowali z\u0142upione ich bogactwa. Wydawano prawa, usuwaj\u0105ce \u017byd\u00f3w od wszelkiego udzia\u0142u w skarbowo\u015bci i pobieraniu podatk\u00f3w, wznawiano dawne ustawy gotyckie przeciwko \u017bydom. Gdy to nie pomaga\u0142o, postanowiono zn\u00f3w chrzest \u017byd\u00f3w, rzadko wszak\u017ce zmuszano ich do przyjmowania chrztu, tylko przyrzekano ochrzczonym wi\u0119ksze korzy\u015bci. Skutkiem tego znowu liczni wychrzci pozajmowali najwy\u017csze stanowiska na urz\u0119dach pa\u0144stwowych a nawet ko\u015bcielnych. G\u0142\u00f3wnie pomaga\u0142y im tu pieni\u0105dze. Nowo ochrzczeni nie tylko w obyczajach i sposobie \u017cycia ale w przekonaniach i praktykach religijnych pozostali \u017bydami. Nazywano ich maranami (5). Ci nie tylko popierali materialn\u0105 pot\u0119g\u0119 \u017byd\u00f3w ale z wi\u0119kszym skutkiem ni\u017c \u017bydzi jawni mogli pracowa\u0107 nad usuwaniem chrze\u015bcija\u0144stwa. Nawet lud prosty zacz\u0105\u0142 przybiera\u0107 \u017cydowskie obyczaje, zwyczaje i spos\u00f3b my\u015blenia, patrz\u0105c na najwy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w \u017byd\u00f3w, widz\u0105c ich si\u0142\u0119 i b\u0119d\u0105c zmuszonym im ulega\u0107. Nie brakowa\u0142o ju\u017c nawet upo\u015bledzania nauk i ceremonij chrze\u015bcija\u0144skich w s\u0142owie, pi\u015bmie i praktyce, bogaci \u017bydzi zniewalali chrze\u015bcijan swego otoczenia do zachowywania talmudycznych obrz\u0119d\u00f3w i przepis\u00f3w. W Hiszpanii chodzi\u0142o ju\u017c w rzeczywisto\u015bci o zatracenie lub ocalenie religii chrze\u015bcija\u0144skiej i narodowo\u015bci hiszpa\u0144skiej. Aby wi\u0119c wszystko nie uleg\u0142o zgnili\u017anie, trzeba by\u0142o usun\u0105\u0107 trucizn\u0119 z organizmu spo\u0142ecznego i dlatego Ferdynand i Izabela, postanowili wznowi\u0107 w Kastylii wysz\u0142\u0105 tam z u\u017cycia inkwizycj\u0119, przekszta\u0142ciwszy j\u0105 odpowiednio do \u00f3wczesnych potrzeb pa\u0144stwowych. Projekt, przedstawiony papie\u017cowi Sykstusowi IV do zatwierdzenia, nosi\u0142 ju\u017c na sobie ten charakter polityczny, mianowicie domagano si\u0119 w nim, aby nominacja inkwizytor\u00f3w nale\u017ca\u0142a do kr\u00f3la. Sykstus IV zatwierdzi\u0142 ow\u0105 inkwizycj\u0119 ale wkr\u00f3tce \u017cali\u0142 si\u0119, \u017ce podst\u0119pem wy\u0142udzono na nim bull\u0119 zatwierdzaj\u0105c\u0105 i \u017ce w innym \u015bwietle przedstawiono mu dekret kr\u00f3lewski (6). Pierwszy trybuna\u0142 inkwizycyjny, ustanowiony (1481) w Sewilli, og\u0142osi\u0142 punkty, po kt\u00f3rych pozna\u0107 mo\u017cna by\u0142o ukrytych judaist\u00f3w. Pierwszy wielki inkwizytor, przeor klasztoru dominika\u0144skiego w Segowii, Tomasz Torquemada (mianowany 1483) uorganizowa\u0142 cztery trybuna\u0142y inkwizycyjne w Sewilli, Kordobie, Jaen i w Villa-Real (p\u00f3\u017aniej przeniesiony do Toledo) i napisa\u0142 dla nich obszerne statuty. Kr\u00f3l Ferdynand doda\u0142 wielkiemu inkwizytorowi rad\u0119 inkwizycyjn\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z teolog\u00f3w i prawnik\u00f3w; prezesem owej rady by\u0142 wielki inkwizytor.<\/p>\n Za rad\u0105 Torquemady Ferdynand i Izabela wydali 30 marca 1492 edykt nakazuj\u0105cy wszystkim \u017bydom, kt\u00f3rzy by nie zostali chrze\u015bcijanami, opu\u015bci\u0107 Hiszpani\u0119 w przeci\u0105gu czterech miesi\u0119cy, gdy\u017c, jak powiedziano w edykcie, \u017bydzi wbrew wszystkim zakazom prawnym nie przestaj\u0105 kusi\u0107 si\u0119 o przeci\u0105ganie chrze\u015bcijan na wiar\u0119 swoj\u0105; maj\u0105tek sw\u00f3j mogli oni zabra\u0107 ze sob\u0105 w towarach lub w wekslach, ale nie w z\u0142ocie i srebrze. By\u0142 to straszliwy \u015brodek przeciwko gro\u017anemu niebezpiecze\u0144stwu (7). Trzydzie\u015bci tysi\u0119cy rodzin \u017cydowskich prze\u0142o\u017cy\u0142o wygnanie nad wyrzeczenie si\u0119 religii przodk\u00f3w i wyemigrowa\u0142o do Anglii, Francji, Afryki, Neapolu. F. J. Holzwarth<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Inkwizycja hiszpa\u0144ska autor:\u00a0 F. J. Holzwarth HISTORIA POWSZECHNA PRZEZ F. J. HOLZWARTHA. PRZEK\u0141AD POLSKI, LICZNYMI UZUPE\u0141NIENIAMI ROZSZERZONY. TOM V. WIEKI \u015aREDNIE. CZ\u0118\u015a\u0106 TRZECIA. WIEKI XIV i XV i Czasy przej\u015bcia od Wiek\u00f3w \u015arednich do dziej\u00f3w nowo\u017cytnych Inkwizycja hiszpa\u0144ska by\u0142a… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[1007],"tags":[1208,385,1210,1207,1209,1211,1206],"class_list":["post-1417","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-historia-kosciola","tag-hiszpanska-inkwizycja-panstwowa","tag-inkwizycja","tag-nawracanie-maurow-moryskowie","tag-potega-zydow-hiszpanskich-w-wiekach-xiii-i-xiv","tag-wydalenie-zydow-z-hiszpanii","tag-zarzuty-czynione-inkwizycji","tag-zydzi-w-hiszpanii-za-czasow-wizygockich"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1417","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1417"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1417\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5333,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1417\/revisions\/5333"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1417"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1417"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1417"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nPo zdobyciu Granady pozostawiono zwyci\u0119\u017conym Maurom ich prawa i swobod\u0119 religijn\u0105; \u0142agodnymi \u015brodkami starano si\u0119 zyskiwa\u0107 wyznawc\u00f3w Islamu dla wiary Chrystusowej i w tym celu zosta\u0142o za\u0142o\u017cone w Granadzie biskupstwo; pierwszy biskup tamtejszy Hernando de Talavera, nauczaniem i anielsk\u0105 dobroci\u0105 swoj\u0105 wielu Maur\u00f3w zdo\u0142a\u0142 nawr\u00f3ci\u0107. Rz\u0105d, popieraj\u0105c spraw\u0119 nawracania, wyda\u0142 1499 prawo, \u017ce mahometanom nie wolno wydziedzicza\u0107 syn\u00f3w przechodz\u0105cych na chrystianizm, \u017ce nawr\u00f3cone z Islamu dziewice maj\u0105 otrzymywa\u0107 posag z maj\u0105tk\u00f3w pa\u0144stwowych. Powo\u0142ano 1494 Ximenesa (*) do Granady, aby wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w nawracaniu muzu\u0142man\u00f3w. Ten gor\u0105co zabra\u0142 si\u0119 do pracy; przy swojej znajomo\u015bci j\u0119zyk\u00f3w i literatur wschodnich, przy bystro\u015bci umys\u0142owej pozyska\u0142 wielu znakomitszych Maur\u00f3w i wkr\u00f3tce przyj\u0119\u0142o chrzest 4,000 muzu\u0142man\u00f3w. Lecz obudzi\u0142 si\u0119 fanatyzm t\u0142um\u00f3w, zagorzalsi usi\u0142owali przeszkadza\u0107 nawracaniom, rozniecali nienawi\u015b\u0107 ku religii chrze\u015bcija\u0144skiej. Z drugiej za\u015b strony w nawracaniu przekraczano nieraz granice umiarkowania i roztropno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej a nawet uciekano si\u0119 do \u015brodk\u00f3w wr\u0119cz niechrze\u015bcija\u0144skich, do gr\u00f3\u017ab lub do obietnic korzy\u015bci doczesnych. Skutkiem tego wybuch\u0142o w Granadzie powstanie 1499, rozj\u0105trzony t\u0142um z trudno\u015bci\u0105 da\u0142 si\u0119 sk\u0142oni\u0107 do z\u0142o\u017cenia or\u0119\u017ca. Rz\u0105d hiszpa\u0144ski pozostawi\u0142 teraz rokoszanom jedno z dwojga do wyboru, albo poniesienie kary za udzia\u0142 w powstaniu, albo przej\u015bcie na chrystianizm; 50,000 Maur\u00f3w przyj\u0119\u0142o chrzest, inni wynie\u015bli si\u0119 do Berberii. Wypadki zasz\u0142e w Granadzie wywo\u0142a\u0142y takie rozj\u0105trzenie w dzikich okolicach Alpuxarras, \u017ce ich wojowniczy mieszka\u0144cy podnie\u015bli sztandar rokoszu, opanowali w\u0105wozy i warownie okoliczne, i otwart\u0105 wojn\u0119 z chrze\u015bcijanami rozpocz\u0119li. Walka trwa\u0142a 1500 \u2013 1502, Hiszpanie z pocz\u0105tku ponosili wielkie straty, kr\u00f3l Ferdynand sam musia\u0142 wyruszy\u0107 w pole i zdobywa\u0107 warowni\u0119 Lanjaron. Powstanie, st\u0142umione w jednej okolicy, wybucha\u0142o w innej. W ko\u0144cu poddali si\u0119 Maurowie, wycie\u0144czeni rozpaczliw\u0105 walk\u0105, wi\u0119ksza ich cz\u0119\u015b\u0107 przesz\u0142a na chrze\u015bcija\u0144stwo, reszta wyemigrowa\u0142a do Afryki. W dawnym kr\u00f3lestwie Granady pozostali teraz tylko Moryskowie czyli nawr\u00f3ceni Maurowie, kt\u00f3rym zabroniono wszelkich stosunk\u00f3w z Maurami w pozosta\u0142ej Hiszpanii, wyznaj\u0105cymi dawn\u0105 swoj\u0105 religi\u0119. Lecz w lutym 1502 wysz\u0142a pragmatika czyli dekret kr\u00f3lewski, nakazuj\u0105cy Maurom, zamieszka\u0142ym w Kastylii i Leonie, albo si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107 albo opu\u015bci\u0107 Hiszpani\u0119. Do tego kroku mia\u0142 sk\u0142oni\u0107 monarch\u00f3w hiszpa\u0144skich Deza, drugi wielki inkwizytor. Trzecim wielkim inkwizytorem by\u0142 Ximenes (8).
\nF. J. Holzwarth
\nHISTORIA POWSZECHNA PRZEZ F. J. HOLZWARTHA. PRZEK\u0141AD POLSKI, LICZNYMI UZUPE\u0141NIENIAMI ROZSZERZONY. TOM V. WIEKI \u015aREDNIE. CZ\u0118\u015a\u0106 TRZECIA. WIEKI XIV i XV i Czasy przej\u015bcia od Wiek\u00f3w \u015arednich do dziej\u00f3w nowo\u017cytnych. Nak\u0142adem Przegl\u0105du Katolickiego. Warszawa 1883, ss. 640-648. (Pisowni\u0119 i s\u0142ownictwo nieznacznie uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniono).
\nPrzypisy:
\n(1) Zob. Theophilus Philalethes, Die kirchliche und politische Inquisition; \u2013 „Encyklopedia Ko\u015bcielna” VIII, 123…
\n(2) Pryscylian, \u017cyj\u0105cy w IV wieku, szerzy\u0142 w Hiszpanii potworn\u0105 herezj\u0119 manichejsk\u0105 (zob. III, 348).
\n(3) C. F. Hemann, Die historische Weltstellung der Juden, 1881.
\n(4) Na przyk\u0142ad: je\u017celi znaleziono u \u017byda rzeczy skradzione, nie by\u0142 on obowi\u0105zany wymienia\u0107 osoby, od kt\u00f3rej je otrzyma\u0142; przysi\u0119ga \u017byda wystarcza\u0142a jako dow\u00f3d s\u0105dowy w procesach \u017byd\u00f3w z chrze\u015bcijanami. W s\u0105dzie zeznanie chrze\u015bcijanina przeciwko \u017bydowi nie mia\u0142o wagi, je\u015bli chrze\u015bcijanin nie przedstawi\u0142 \u015bwiadka \u017byda. Szlachcica i \u017byda nie wolno by\u0142o aresztowa\u0107 za d\u0142ugi.
\n(5) Maranowie tj. nieczy\u015bci, czyli, jak inni nazw\u0119 t\u0119 obja\u015bniaj\u0105: maranatha \u2013 Pan nasz przychodzi (przyszed\u0142).
\n(6) Historyk Ranke, protestant (F\u00fcrsten u. V\u00f6lker S\u00fcdeuropas…), nazywa inkwizycj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105 s\u0105dem kr\u00f3lewskim, opatrzonym broni\u0105 duchown\u0105 a ostatecznie umacniaj\u0105cym przewag\u0119 korony. Monarchia zyska\u0142a w inkwizycji pot\u0119\u017cne narz\u0119dzie, kt\u00f3remu \u017caden pan \u015bwiecki i duchowny oprze\u0107 si\u0119 nie m\u00f3g\u0142; opanowawszy wielkie mistrzowstwa trzech zakon\u00f3w rycerskich (s. 417) i nominowanie na dostoje\u0144stwa ko\u015bcielne, korona zagarn\u0119\u0142a w swoje r\u0119ce s\u0105d inkwizycyjny a spo\u017cytkowawszy go do obrony narodowo\u015bci przeciwko rozk\u0142adaj\u0105cym pierwiastkom \u017cydowskim i mahometa\u0144skim, u\u017cy\u0142a nast\u0119pnie inkwizycji do swoich cel\u00f3w, to jest do poddania szlachty i duchowie\u0144stwa pod arbitraln\u0105 w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105. Naturaln\u0105 te\u017c by\u0142o rzecz\u0105, \u017ce oba te stany jak najmocniej znienawidzi\u0142y p\u00f3\u017aniej inkwizycj\u0119, i \u017ce st\u0105d cz\u0142onkowie ich cz\u0119sto poci\u0105gani byli do odpowiedzialno\u015bci przez trybuna\u0142y inkwizycyjne. Papie\u017ce te\u017c widz\u0105c, \u017ce inkwizycja pos\u0142uguje wi\u0119cej celom politycznym ni\u017c utrzymaniu czysto\u015bci wiary ko\u015bcielnej, usi\u0142owali ogranicza\u0107 i \u0142agodzi\u0107 jej dzia\u0142anie.
\n(7) A\u017ceby ukr\u00f3ci\u0107 maran\u00f3w, to zdemoralizowane i demoralizuj\u0105ce \u017cydowstwo, powiada Hemann (Die historische Weltstellung der Juden), postanowiono wyp\u0119dzi\u0107 z Hiszpanii \u017byd\u00f3w. By wszystko nie uleg\u0142o zgnili\u017anie, musiano uciec si\u0119 do \u015brodk\u00f3w gwa\u0142townych. Niemo\u017cebnym za\u015b by\u0142o usuni\u0119cie niebezpiecze\u0144stwa, dop\u00f3ki przechrzty zyskiwali przyrost z prawdziwych \u017byd\u00f3w. Tak odem\u015bci\u0142a si\u0119 na \u017bydach, kt\u00f3rzy niegdy\u015b sprowadzili na kraj mahometan, dawna ich zdrada. W dniu, w kt\u00f3rym ostatnie pa\u0144stwo Maur\u00f3w na p\u00f3\u0142wyspie iberyjskim pada\u0142o w gruzach, zapad\u0142o postanowienie wyp\u0119dzenia \u017byd\u00f3w. Wydaleniem \u017byd\u00f3w zako\u0144czy\u0142o si\u0119 przesilenie trwaj\u0105ce przez d\u0142ugie wieki, nar\u00f3d hiszpa\u0144ski zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w sobie jako jedno\u015b\u0107, rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwy charakter narodowy Hiszpan\u00f3w, Hiszpania zaj\u0119\u0142a jedno z pierwszych stanowisk w Europie. \u017bydzi stali si\u0119 wielkiej wagi fermentem w procesie tworzenia si\u0119 narodowo\u015bci hiszpa\u0144skiej ale te\u017c nigdzie zamiary przez nich knowane nie dosz\u0142y do tak tragicznego jak tam ko\u0144ca. W post\u0119powaniu rz\u0105du hiszpa\u0144skiego z \u017bydami widziano do tej pory gwa\u0142towny fanatyzm religijny, przedstawiano \u017byd\u00f3w jako prawdziwych m\u0119czennik\u00f3w za wiar\u0119. G\u0142\u0119bsze jednak\u017ce wejrzenie w dzieje stwierdza i na losie ludu \u017cydowskiego t\u0119 prawd\u0119, \u017ce wszelki wyst\u0119pek poci\u0105ga za sob\u0105 kar\u0119 na ziemi, \u017ce przez lito\u015b\u0107 dla cierpie\u0144 \u017byd\u00f3w nie nale\u017cy zapomina\u0107 tego, co wycierpieli od nich chrze\u015bcijanie.
\n(8) Pospolicie, przez racjonalist\u00f3w i protestant\u00f3w inkwizycja przedstawiana jest jako istny Moloch, kt\u00f3ry poch\u0142on\u0105\u0142 niezliczone ofiary za to tylko, \u017ce nie chcia\u0142y one ho\u0142dowa\u0107 kra\u0144cowym d\u0105\u017ceniom katolickim. Nawet prawdom\u00f3wny w innych rzeczach Prescott, historiograf Ferdynanda i Izabeli, powiada, \u017ce oskar\u017canie innych zalecane by\u0142o tu z ambony wiernym jako powinno\u015b\u0107, \u017ce oskar\u017ceni znikali w spos\u00f3b tajemniczy, \u017ce przez d\u0142ugi czas trzymani byli w wi\u0119zieniu w niewiadomo\u015bci tego, co im zarzucano, \u017ce uwi\u0119zionych poddawano straszliwym torturom, \u017ce post\u0119powano z wi\u0119\u017aniami ohydnie, \u017ce ca\u0142a procedura s\u0105dowa by\u0142a niegodziwa, \u017ce uciekano si\u0119 do chytrych podst\u0119p\u00f3w, aby bezpowrotnie usidli\u0107 ofiary itd. Materia\u0142u do powy\u017cszych i mn\u00f3stwa innych zarzut\u00f3w przeciwko inkwizycji dostarczy\u0142o dzie\u0142o Llorente: Histoire critique de l’inquisition d’Espagne, 1817 \u2013 1818, 4 t. Llorente (ur. 1756), sekretarz inkwizycji od 1789, m\u00f3g\u0142 by\u0142 wierny jej obraz poda\u0107, lecz by\u0142 to z\u0142y ksi\u0105dz, cz\u0142owiek niegodziwy, dusza przedajna; narz\u0119dzie ministra hiszpa\u0144skiego Godoy’a, pomaga\u0142 on mu do wydarcia Baskom ich swob\u00f3d narodowych; po upadku Godoy’a, przys\u0142uguj\u0105c si\u0119 Francuzom, wykonywa\u0142 prawo o kasacie klasztor\u00f3w, w ko\u0144cu oskar\u017cony zosta\u0142 o przyw\u0142aszczenie sobie jedenastu milion\u00f3w real\u00f3w. Skazany na wygnanie jako zdrajca, napisa\u0142 w Pary\u017cu wy\u017cej wymienion\u0105 histori\u0119 inkwizycji, pe\u0142n\u0105 umy\u015blnych i nieumy\u015blnych b\u0142\u0119d\u00f3w i fa\u0142sz\u00f3w. \u2013 Surowo\u015b\u0107 inkwizycji by\u0142a nast\u0119pstwem nadzwyczajnych okoliczno\u015bci, z jednej strony niebezpiecze\u0144stw, jakie zagra\u017ca\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwu chrze\u015bcija\u0144skiemu od wrogich mu \u017cywio\u0142\u00f3w, z drugiej za\u015b strony wyp\u0142ywa\u0142a z usposobienia umys\u0142\u00f3w i surowo\u015bci praw dawnych. W czasach, kiedy pos\u0142ugiwano si\u0119 mieczem i ogniem do rozstrzygania kwestyj religijnych, kiedy tak katolicy jak heretycy palili swoich przeciwnik\u00f3w, kiedy za ka\u017cd\u0105 zbrodni\u0119 lub wi\u0119kszy wyst\u0119pek karano \u015bmierci\u0105, nikogo nie dziwi\u0142o ani razi\u0142o, \u017ce heretyka stawiano na placu egzekucji. Kary te\u017c na heretyk\u00f3w wymierza\u0142 nie Ko\u015bci\u00f3\u0142 ale w\u0142adze \u015bwieckie. Nikogo nie by\u0142o wolno aresztowa\u0107 inaczej jak po okazaniu niew\u0105tpliwych dowod\u00f3w winy i za zgod\u0105 wszystkich cz\u0142onk\u00f3w trybuna\u0142u inkwizycyjnego. Procedura s\u0105dowa inkwizycji zawiera\u0142a mn\u00f3stwo przepis\u00f3w zapobiegaj\u0105cych gwa\u0142tom i niesprawiedliwo\u015bci. Okrzyczane auto-da-fe (actus fidei \u2013 akt wiary), z kt\u00f3rymi, jak g\u0142osz\u0105 pewni historycy, mia\u0142o si\u0119 zawsze \u0142\u0105czy\u0107 palenie heretyk\u00f3w, polega\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 na uroczystym og\u0142aszaniu niewinno\u015bci fa\u0142szywie obwinianych, cz\u0119\u015bci\u0105 na pojednywaniu pokutuj\u0105cych z Ko\u015bcio\u0142em. Llorente opowiada, na przyk\u0142ad, dla wykazania okrucie\u0144stwa inkwizycji w Toledo, o auto-da-fe odbytym 12 lutego 1486, na kt\u00f3rym 750 winowajc\u00f3w by\u0142o ukaranych; tymczasem ani jeden z tych winowajc\u00f3w nie straci\u0142 \u017cycia a kara polega\u0142a tylko na pokucie ko\u015bcielnej. Tak samo dzia\u0142o si\u0119 pospolicie w innych wypadkach. Ze wszystkich proces\u00f3w inkwizycji hiszpa\u0144skiej, o jakich m\u00f3wi Llorente, bardzo ma\u0142o ko\u0144czy\u0142o si\u0119 \u015bmierci\u0105, a przecie\u017c pisarz ten nie wybiera\u0142 naj\u0142agodniejszych, skoro zamiarem jego by\u0142o w jak najgorszym \u015bwietle przedstawi\u0107 inkwizycj\u0119. Do tych za\u015b, kt\u00f3rzy skutkiem proces\u00f3w inkwizycyjnych \u015bmier\u0107 ponie\u015bli, nale\u017celi opr\u00f3cz uporczywych heretyk\u00f3w, przest\u0119pcy wszelkiego rodzaju: poligami, to jest dopuszczaj\u0105cy si\u0119 wielo\u017ce\u0144stwa, uwodziciele, wszetecznicy, kontrabandzi\u015bci, czarownice i czarodzieje, ksi\u0119\u017ca i zakonnicy \u017ceni\u0105cy si\u0119 itd. „W wydawaniu s\u0105du o inkwizycji nale\u017cy odr\u00f3\u017cnia\u0107 zasad\u0119 od jej stosowania, co do tego drugiego punktu nie mo\u017cna zaprzecza\u0107 ci\u0119\u017ckich i smutnych nadu\u017cy\u0107, jakkolwiek zwykle przesadzanych i pomna\u017canych; lecz co si\u0119 tyczy zasady, \u017ce herezja jest jednym z najci\u0119\u017cszych przewinie\u0144, wyp\u0142ywa to z samej natury wiary chrze\u015bcija\u0144skiej i jest te\u017c przekonaniem wszystkich wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich… W ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie dobro i bezpiecze\u0144stwo ca\u0142o\u015bci jest prawem najwy\u017cszym, Ko\u015bci\u00f3\u0142 wi\u0119c musia\u0142 tak\u017ce troskliwie czuwa\u0107 nad czysto\u015bci\u0105 wiary i obyczaj\u00f3w, jak\u0105 uwa\u017ca za istotny warunek zbawienia swoich cz\u0142onk\u00f3w i swego bezpiecze\u0144stwa. Jawna, formalna herezja jest zawsze karygodn\u0105 w oczach Ko\u015bcio\u0142a, w kwestii wszak\u017ce, jak\u0105 kar\u0119 wymierza\u0107 nale\u017cy w pojedynczych wypadkach, mog\u0142y by\u0107 b\u0142\u0119dy, bo jest to rzecz nie nauczycielstwa ko\u015bcielnego a urz\u0119du s\u0119dziowskiego i w og\u00f3le poj\u0119\u0107 kryminalistycznych danej epoki”.<\/p>\n