{"id":1245,"date":"2017-08-28T15:58:43","date_gmt":"2017-08-28T13:58:43","guid":{"rendered":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/?p=1245"},"modified":"2017-08-28T15:58:43","modified_gmt":"2017-08-28T13:58:43","slug":"jan-lewandowski-analizuje-zapis-flawiusza-o-historycznosci-jezusa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/jan-lewandowski-analizuje-zapis-flawiusza-o-historycznosci-jezusa\/","title":{"rendered":"Jan Lewandowski masakruje przeciwnik\u00f3w zapisu J\u00f3zefa Flawiusza o historyczno\u015bci Jezusa."},"content":{"rendered":"

 
\nW niniejszym tek\u015bcie obal\u0119 wszystkie znane szerzej zarzuty przeciw Testimonium Flavianum, jak te\u017c przedstawi\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe argumenty pozytywne za autentyczno\u015bci\u0105 tego tekstu, wskazuj\u0105ce na to, \u017ce Flawiusz m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 taki urywek. Ponadto wyka\u017c\u0119, \u017ce fragment ten nie m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki chrze\u015bcija\u0144skiej. Aktualnie jest to najwi\u0119ksze opracowanie na temat Testimonium Flavianum w polskoj\u0119zycznym Internecie<\/strong>
\nNiniejszy traktat jest szczeg\u00f3\u0142owym studium nad zagadnieniem tzw. Testimonium Flavianum, czyli najstarszego \u015bwiadectwa historycznego odnosz\u0105cego si\u0119 do postaci Jezusa z Nazaretu jeszcze w I wieku naszej ery i zawartego w dziele historyka \u017cydowskiego J\u00f3zefa Flawiusza. Przytoczmy jeszcze raz ten s\u0142ynny fragment w wersji polskiej i w oryginalnym brzmieniu greckim:
\n\u201eW tym czasie \u017cy\u0142 Jezus, cz\u0142owiek m\u0105dry, je\u017celi w og\u00f3le mo\u017cna go nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem. Czyni\u0142 bowiem rzeczy niezwyk\u0142e i by\u0142 nauczycielem ludzi, kt\u00f3rzy z rado\u015bci\u0105 przyjmowali prawd\u0119. Posz\u0142o za nim wielu \u017byd\u00f3w jako te\u017c pogan. On to by\u0142 Chrystusem. A gdy wskutek doniesienia najznakomitszych u nas m\u0119\u017c\u00f3w, Pi\u0142at zas\u0105dzi\u0142 go na \u015bmier\u0107 krzy\u017cow\u0105, jego dawni wyznawcy nie przestali go mi\u0142owa\u0107. Albowiem trzeciego dnia ukaza\u0142 im si\u0119 zn\u00f3w jako \u017cywy, jak to o nim oraz wiele innych zdumiewaj\u0105cych rzeczy przepowiadali boscy prorocy. I odt\u0105d, a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy, istnieje spo\u0142eczno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy od niego otrzymali t\u0119 nazw\u0119\u201d.
\n\u201e\u0393\u03af\u03bd\u03b5\u03c4\u03b1\u03b9 \u03b4\u1f72 \u03ba\u03b1\u03c4\u1f70 \u03c4\u03bf\u1fe6\u03c4\u03bf\u03bd \u03c4\u1f78\u03bd \u03c7\u03c1\u03cc\u03bd\u03bf\u03bd \u1f38\u03b7\u03c3\u03bf\u1fe6\u03c2 \u03c3\u03bf\u03c6\u1f78\u03c2 \u1f00\u03bd\u03ae\u03c1, \u03b5\u1f34\u03b3\u03b5 \u1f04\u03bd\u03b4\u03c1\u03b1 \u03b1\u1f50\u03c4\u1f78\u03bd \u03bb\u03ad\u03b3\u03b5\u03b9\u03bd \u03c7\u03c1\u03ae: \u1f26\u03bd \u03b3\u1f70\u03c1 \u03c0\u03b1\u03c1\u03b1\u03b4\u03cc\u03be\u03c9\u03bd \u1f14\u03c1\u03b3\u03c9\u03bd \u03c0\u03bf\u03b9\u03b7\u03c4\u03ae\u03c2, \u03b4\u03b9\u03b4\u03ac\u03c3\u03ba\u03b1\u03bb\u03bf\u03c2 \u1f00\u03bd\u03b8\u03c1\u03ce\u03c0\u03c9\u03bd \u03c4\u1ff6\u03bd \u1f21\u03b4\u03bf\u03bd\u1fc7 \u03c4\u1f00\u03bb\u03b7\u03b8\u1fc6 \u03b4\u03b5\u03c7\u03bf\u03bc\u03ad\u03bd\u03c9\u03bd, \u03ba\u03b1\u1f76 \u03c0\u03bf\u03bb\u03bb\u03bf\u1f7a\u03c2 \u03bc\u1f72\u03bd \u1f38\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03af\u03bf\u03c5\u03c2, \u03c0\u03bf\u03bb\u03bb\u03bf\u1f7a\u03c2 \u03b4\u1f72 \u03ba\u03b1\u1f76 \u03c4\u03bf\u1fe6 \u1f19\u03bb\u03bb\u03b7\u03bd\u03b9\u03ba\u03bf\u1fe6 \u1f10\u03c0\u03b7\u03b3\u03ac\u03b3\u03b5\u03c4\u03bf: \u1f41 \u03c7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u1f78\u03c2 \u03bf\u1f57\u03c4\u03bf\u03c2 \u1f26\u03bd. \u03ba\u03b1\u1f76 \u03b1\u1f50\u03c4\u1f78\u03bd \u1f10\u03bd\u03b4\u03b5\u03af\u03be\u03b5\u03b9 \u03c4\u1ff6\u03bd \u03c0\u03c1\u03ce\u03c4\u03c9\u03bd \u1f00\u03bd\u03b4\u03c1\u1ff6\u03bd \u03c0\u03b1\u03c1\u1fbd \u1f21\u03bc\u1fd6\u03bd \u03c3\u03c4\u03b1\u03c5\u03c1\u1ff7 \u1f10\u03c0\u03b9\u03c4\u03b5\u03c4\u03b9\u03bc\u03b7\u03ba\u03cc\u03c4\u03bf\u03c2 \u03a0\u03b9\u03bb\u03ac\u03c4\u03bf\u03c5 \u03bf\u1f50\u03ba \u1f10\u03c0\u03b1\u03cd\u03c3\u03b1\u03bd\u03c4\u03bf \u03bf\u1f31 \u03c4\u1f78 \u03c0\u03c1\u1ff6\u03c4\u03bf\u03bd \u1f00\u03b3\u03b1\u03c0\u03ae\u03c3\u03b1\u03bd\u03c4\u03b5\u03c2: \u1f10\u03c6\u03ac\u03bd\u03b7 \u03b3\u1f70\u03c1 \u03b1\u1f50\u03c4\u03bf\u1fd6\u03c2 \u03c4\u03c1\u03af\u03c4\u03b7\u03bd \u1f14\u03c7\u03c9\u03bd \u1f21\u03bc\u03ad\u03c1\u03b1\u03bd \u03c0\u03ac\u03bb\u03b9\u03bd \u03b6\u1ff6\u03bd \u03c4\u1ff6\u03bd \u03b8\u03b5\u03af\u03c9\u03bd \u03c0\u03c1\u03bf\u03c6\u03b7\u03c4\u1ff6\u03bd \u03c4\u03b1\u1fe6\u03c4\u03ac \u03c4\u03b5 \u03ba\u03b1\u1f76 \u1f04\u03bb\u03bb\u03b1 \u03bc\u03c5\u03c1\u03af\u03b1 \u03c0\u03b5\u03c1\u1f76 \u03b1\u1f50\u03c4\u03bf\u1fe6 \u03b8\u03b1\u03c5\u03bc\u03ac\u03c3\u03b9\u03b1 \u03b5\u1f30\u03c1\u03b7\u03ba\u03cc\u03c4\u03c9\u03bd. \u03b5\u1f30\u03c2 \u1f14\u03c4\u03b9 \u03c4\u03b5 \u03bd\u1fe6\u03bd \u03c4\u1ff6\u03bd \u03a7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03b9\u03b1\u03bd\u1ff6\u03bd \u1f00\u03c0\u1f78 \u03c4\u03bf\u1fe6\u03b4\u03b5 \u1f60\u03bd\u03bf\u03bc\u03b1\u03c3\u03bc\u03ad\u03bd\u03bf\u03bd \u03bf\u1f50\u03ba \u1f10\u03c0\u03ad\u03bb\u03b9\u03c0\u03b5 \u03c4\u1f78 \u03c6\u1fe6\u03bb\u03bf\u03bd\u201d<\/a>[1]<\/a>.
\nW skrajnych kr\u0119gach racjonalistycznych twierdzi si\u0119, \u017ce Flawiusz nie napisa\u0142 ani s\u0142owa o Jezusie z Nazaretu i fragment ten zosta\u0142 dopisany p\u00f3\u017aniej (\u201esfabrykowany\u201d) przez jakiego\u015b fa\u0142szerza chrze\u015bcija\u0144skiego. W niniejszym tek\u015bcie obal\u0119 wszystkie znane szerzej zarzuty przeciw\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, jak te\u017c przedstawi\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe argumenty pozytywne za autentyczno\u015bci\u0105 tego tekstu, wskazuj\u0105ce na to, \u017ce Flawiusz m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 taki urywek. Ponadto wyka\u017c\u0119, \u017ce fragment ten nie m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki chrze\u015bcija\u0144skiej. W 2005 roku napisa\u0142em ju\u017c jeden\u00a0tekst apologetyczny<\/a>\u00a0na ten temat ale z punktu widzenia obecnej dost\u0119pnej wiedzy dotycz\u0105cej\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>\u00a0(dalej: TF) to niezwykle wa\u017cne zagadnienie domaga si\u0119 bardzo obszernego rozwini\u0119cia. M\u00f3j tekst sprzed 10 lat bardzo wst\u0119pnie poruszy\u0142 to zagadnienie i odpar\u0142 jedynie g\u0142\u00f3wne zarzuty. Poza odwo\u0142aniem si\u0119 do TF przechowanym w arabskim tek\u015bcie Agapiosa nie przedstawi\u0142em te\u017c wtedy w zasadzie \u017cadnych argument\u00f3w za tym, \u017ce TF jest autentyczne. W niniejszej rozprawce luki te zostan\u0105 wyczerpuj\u0105co zape\u0142nione.
\nWsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przewa\u017ca pogl\u0105d w\u015br\u00f3d naukowc\u00f3w, \u017ce TF w aktualnej postaci wysz\u0142o jednak spod r\u0119ki Flawiusza ale niekt\u00f3re fragmenty jego \u015bwiadectwa zosta\u0142y zinterpolowane i nieznacznie przeredagowane przez jakiego\u015b chrze\u015bcija\u0144skiego kopist\u0119. Przyznaje to obecnie kilkakrotnie nawet angloj\u0119zyczna Wikipedia i przytocz\u0119 w tym miejscu r\u00f3wnie\u017c pewn\u0105 prac\u0119 naukow\u0105, w kt\u00f3rej czytamy, \u017ce \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 uczonych w bie\u017c\u0105cym czasie jest sk\u0142onnych traktowa\u0107 fragment jako z gruntu autentyczny, z kilkoma wstawkami dokonanymi przez autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich\u201d<\/a>[2]<\/a>. Jeden z najwybitniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych specjalist\u00f3w od TF zauwa\u017ca, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy (nawet \u017cydowscy badacze tacy jak Feldman i Winter) opowiada si\u0119 za tym, \u017ce Flawiusz napisa\u0142 co\u015b o Jezusie pomimo tego, \u017ce jego tekst zosta\u0142 zinterpolowany<\/a>[3]<\/a>. Wybitny wsp\u00f3\u0142czesny znawca tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Flawiusza Louis Feldman w swej pracy\u00a0Josephus and Modern Scholarship<\/em>\u00a0(Berlin, New York 1984) przebada\u0142 g\u0142\u00f3wne prace na temat TF z lat 1937-1980 i ustali\u0142, \u017ce 39 z 52 autor\u00f3w uznaje TF za przynajmniej cz\u0119\u015bciowo autentyczne<\/a>[4]<\/a>. Wyniki swoich bada\u0144 Feldman podsumowa\u0142 stwierdzeniem, \u017ce autentyczno\u015b\u0107 TF \u201ejest niemal powszechnie uznawana\u201d przez uczonych<\/a>[5]<\/a>. <\/strong>Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej Peter Kirby dokona\u0142 podobnego przegl\u0105du prac wydanych po 1980 roku i ustali\u0142, \u017ce z trzynastu autor\u00f3w pisz\u0105cych o TF a\u017c dziesi\u0119ciu przychyla si\u0119 do przynajmniej cz\u0119\u015bciowej autentyczno\u015bci rzeczonego urywka. Craig Blomberg pisze, \u017ce gdyby usun\u0105\u0107 z TF trzy fragmenty, czyli \u201eje\u015bli w og\u00f3le mo\u017cna nazwa\u0107 go cz\u0142owiekiem\u201d, \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d i ko\u0144cowe wzmianki o zmartwychwstaniu, to uzyskujemy tekst, kt\u00f3ry bez problemu m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki Flawiusza<\/a>[6]<\/a>. Do identycznych wniosk\u00f3w dochodzi Joel B. Green<\/a>[7]<\/a>. Nawet tak licz\u0105cy si\u0119 obecnie w tym temacie autor jak Ken Olson, odrzucaj\u0105cy w ca\u0142o\u015bci TF jako \u201esfabrykowane\u201d, przyznaje, \u017ce uczeni uznaj\u0105cy cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015b\u0107 tego fragmentu s\u0105 aktualnie \u201ew wi\u0119kszo\u015bci\u201d<\/a>[8]<\/a>. Co wi\u0119cej, w niniejszym traktacie wyka\u017c\u0119, \u017ce wspomniane przed chwil\u0105 trzy fragmenty, niemal powszechnie traktowane jako dopiski kopist\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, m\u00f3g\u0142 z powodzeniem napisa\u0107 nawet sam Flawiusz i nie musia\u0142o to wcale poci\u0105ga\u0107 za sob\u0105 jego konwersji na wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.
\nJu\u017c na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku przewa\u017ca\u0142o stanowisko, \u017ce Flawiusz napisa\u0142 notatk\u0119 o Jezusie<\/a>[9]<\/a>, kt\u00f3ra zosta\u0142a potem nieco zmodyfikowana, co nie neguje jednak faktu, \u017ce Flawiusz t\u0119 notatk\u0119 napisa\u0142.<\/strong> Jak zauwa\u017ca\u0142 wtedy pewien polski autor do\u015b\u0107 dobrze rozeznany w tym zagadnieniu, \u201eniemal powszechnie zgodzono si\u0119 na uznanie autentyczno\u015bci omawianego fragmentu [\u2026]. Stanowisko takie podyktowane by\u0142o analiz\u0105 literack\u0105 fragmentu. Stwierdzono w nim mianowicie wszystkie cechy j\u0119zyka i stylu historyka \u017cydowskiego, na co szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142 L. Van Liempt [\u2026]. Ale wydaje si\u0119, \u017ce odrzucenie\u00a0en bloc<\/em>\u00a0autentyczno\u015bci\u00a0testimonium Flavianum<\/em>\u00a0jest na wsp\u00f3\u0142czesnym nam etapie bada\u0144 ju\u017c niemo\u017cliwe\u201d<\/a>[10]<\/a>. Ju\u017c w latach 30. XX wieku autentyczno\u015b\u0107 TF by\u0142a uznawana przez niekt\u00f3rych racjonalist\u00f3w, takich jak Harnack<\/a>[11]<\/a>.
\nJak zatem wida\u0107 wnikliwa analiza oryginalnego greckiego tekstu TF wykazuje, \u017ce nawet to co jest uwa\u017cane za chrze\u015bcija\u0144skie wstawki w tek\u015bcie Flawiusza o Jezusie r\u00f3wnie\u017c zdradza cechy stylu charakterystycznego dla Flawiusza, czasem nawet bardziej charakterystycznego ni\u017c dla tekstu nowotestamentalnego<\/a>[12]<\/a>. Takiej analizy w oparciu o tekst grecki dokonam poni\u017cej. Nawet zaciekli przeciwnicy autentyczno\u015bci TF s\u0105 zmuszeni przyzna\u0107, \u017ce ca\u0142y ten fragment zawiera styl i wyra\u017cenia charakterystyczne dla Flawiusza<\/strong><\/a>[13]<\/a>.
\nZa cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015bci\u0105 TF opowiada\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zmar\u0142y niedawno wybitny badacz pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa Geza Vermes, kt\u00f3ry w swych pracach wysuwa\u0142 nawet argumenty za obron\u0105 TF. Pisa\u0142 on na przyk\u0142ad, \u017ce \u201eJ\u00f3zef okre\u015bli\u0142 Jezusa\u201d s\u0142owami \u201ecz\u0142owiek m\u0105dry\u201d<\/a>[14]<\/a>. W innej swojej pracy Vermes pisa\u0142 o TF: \u201eUznanie jednak ca\u0142ej notatki za fa\u0142szerstwo oznacza\u0142oby wylanie dziecka z k\u0105piel\u0105. W ostatnich latach wi\u0119kszo\u015b\u0107 znawc\u00f3w, w tym ja sam, obra\u0142a kurs po\u015bredni, przyjmuj\u0105c, \u017ce tylko cz\u0119\u015b\u0107 tej relacji jest autentyczna\u201d<\/a>[15]<\/a>. Jest to o tyle godne uwagi, \u017ce Vermes nie by\u0142 chrze\u015bcijaninem. J. Klausner, wybitny badacz judaizmu w dziedzinie historii Drugiej \u015awi\u0105tyni, naukowiec \u017cydowskiego pochodzenia, r\u00f3wnie\u017c uznawa\u0142 cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015b\u0107 TF<\/a>[16]<\/a>. List\u0119 wybitnych badaczy popieraj\u0105cych cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015b\u0107 TF mo\u017cna by z powodzeniem kontynuowa\u0107 ale poprzestan\u0119 na tym co ju\u017c poda\u0142em.
\nNawet je\u015bli zgodzimy si\u0119 z tym, \u017ce pewne fragmenty w TF zosta\u0142y dopisane potem\u00a0to taki konsensus ju\u017c\u00a0per se<\/em>\u00a0stawia apologetyk\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 na wygranej pozycji gdy\u017c nam wystarczy, \u017ce Flawiusz napisa\u0142 cokolwiek o Jezusie z Nazaretu i w ten spos\u00f3b niezale\u017cnie potwierdzi\u0142 Jego historyczne istnienie ju\u017c w I wieku n.e.<\/strong>\u00a0Nie potrzebujemy \u017ceby Flawiusz napisa\u0142 o Jezusie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. Niemniej jednak jeszcze dzi\u015b zdarzaj\u0105 si\u0119 autorzy, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce ca\u0142e TF jest nieautentyczne i to g\u0142\u00f3wnie z nimi polemizuj\u0119 w tym tek\u015bcie.
\nWarto nadmieni\u0107, \u017ce argumenty przeciw TF opieraj\u0105 si\u0119 w g\u0142\u00f3wnej mierze na starym i nieaktualnym ju\u017c dzi\u015b za\u0142o\u017ceniu dawnych badaczy, \u017ce w I wieku istnia\u0142a silna wrogo\u015b\u0107 pomi\u0119dzy judaizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem i Flawiusz nie m\u00f3g\u0142by napisa\u0107 nic pozytywnego o Jezusie. Najnowsze badania wykazuj\u0105, \u017ce takie za\u0142o\u017cenie jest b\u0142\u0119dne. R\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem i judaizmem w I wieku by\u0142y zatarte a antagonizm du\u017co mniej jednoznaczny ni\u017c wydaje si\u0119 to dzi\u015b z perspektywy\u00a0ex post<\/em>\u00a0i co ciekawe przyznaj\u0105 to obecnie nawet sami autorzy \u017cydowscy<\/a>[17]<\/a>. O ile trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce istnia\u0142 jaki\u015b konflikt pomi\u0119dzy synagog\u0105 a chrze\u015bcija\u0144stwem, o tyle sam judaizm nie by\u0142 tworem jednorodnym i przejawia\u0142y si\u0119 tu r\u00f3\u017cne postawy wobec chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/strong> Wbrew pozorom i utartej opinii, wielu faryzeuszy by\u0142o nawet \u017cyczliwie nastawionych do chrze\u015bcija\u0144stwa<\/a>[18]<\/a>. Postawy takie ujawnia\u0142y ju\u017c karty Nowego Testamentu (J 11,45; 12,42; Mk 15,43; Mt 27,57). Tym samym r\u00f3wnie\u017c i Flawiusz m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 o Jezusie nawet w pozytywnym tonie, co wcale nie oznacza oczywi\u015bcie, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych wiekach nie istnia\u0142a \u017cadna wrogo\u015b\u0107 pomi\u0119dzy sam\u0105 synagog\u0105 i chrze\u015bcija\u0144stwem.<\/strong> Jak wyka\u017c\u0119 w tym tek\u015bcie na bazie r\u00f3\u017cnorakich przyk\u0142ad\u00f3w, jest jak najbardziej mo\u017cliwe, \u017ce niechrze\u015bcija\u0144ski autor m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 tekst o wyd\u017awi\u0119ku chrze\u015bcija\u0144skim i zarazem pozosta\u0107 niewierz\u0105cym w ten przekaz.
\nPo drugie zak\u0142ada si\u0119, \u017ce TF \u201epowinno\u201d zosta\u0107 zacytowane przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich przed Euzebiuszem i przez niekt\u00f3rych autor\u00f3w pisz\u0105cych po nim (np. Focjusz). Niezale\u017cnie od tego jak sugestywne dla czytelnika jest to za\u0142o\u017cenie, jest ono b\u0142\u0119dne logicznie, gdy\u017c jest to argumentacja\u00a0ex silentio<\/em><\/a>[19]<\/a>.
\nW przypadku niniejszej rozprawy zach\u0119cam wyj\u0105tkowo do studiowania na bie\u017c\u0105co przypis\u00f3w gdy\u017c zawieraj\u0105 one tym razem du\u017co istotnych z punktu widzenia zagadnienia dodatkowych informacji, kt\u00f3rych nie chcia\u0142em wplata\u0107 w tkank\u0119 narracji aby nie przerwa\u0107 jej sp\u00f3jnego toku. Niemniej jednak spostrze\u017cenia w przypisach s\u0105 r\u00f3wnie wa\u017cne jak narracja.
\nPrzejd\u0119 teraz do wszystkich znanych mi zarzut\u00f3w przeciw TF. Prezentuj\u0119 je w kolejno\u015bci zgodnej z rang\u0105 ich popularno\u015bci, to znaczy na pocz\u0105tku przedstawiam najbardziej znane zarzuty. Jednak w tym wypadku kolejno\u015b\u0107 nie implikuje si\u0142y tych argument\u00f3w, w tym sensie, \u017ce najbardziej popularne zarzuty nie s\u0105 jednocze\u015bnie najmocniejsze. Nie ma takiej korelacji. Istniej\u0105 bowiem sytuacje w kt\u00f3rych zdarzaj\u0105 si\u0119 bardzo mocne argumenty przeciw TF ale nie s\u0105 one szerzej znane. Z takimi argumentami r\u00f3wnie\u017c b\u0119d\u0119 ni\u017cej polemizowa\u0142.
\nZarzuty przeciw TF<\/strong>
\nZarzuty przeciw TF s\u0105 powtarzane do znudzenia pomimo, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a dawno temu obalona. W niniejszej sekcji om\u00f3wi\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich \u2013 jak wspomnia\u0142em wy\u017cej uk\u0142adam je wed\u0142ug cz\u0119stotliwo\u015bci wyst\u0119powania, od najbardziej znanych do mniej popularnych. Przejd\u017amy do ich analizy:
\nTF zosta\u0142o bezczelnie sfa\u0142szowane przez chrze\u015bcijan i dopisano do niego pewne fragmenty lub nawet sfabrykowano od pocz\u0105tku do ko\u0144ca<\/strong>
\nZarzut o \u201ebezczelnym dopisaniu\u201d jest mocno przesadzony. Zauwa\u017cmy, \u017ce nawet je\u015bli zgodzimy si\u0119 z tym, \u017ce dopisano trzy kr\u00f3tkie uwagi do tego co Flawiusz napisa\u0142 o Jezusie, to nie musia\u0142o si\u0119 to sta\u0107 w \u201eskandalicznych okoliczno\u015bciach\u201d o jakich rozpisuj\u0105 si\u0119 tu tak barwnie racjonali\u015bci. Mog\u0142o bowiem by\u0107 tak, \u017ce uwagi marginesowe przedosta\u0142y si\u0119 do tekstu g\u0142\u00f3wnego. W samym tek\u015bcie g\u0142\u00f3wnym kopi\u015bci dzie\u0142 Flawiusza te\u017c niekiedy zamieszczali pomi\u0119dzy wierszami swe uwagi lub warianty tekst\u00f3w, co jest widoczne na przyk\u0142ad w kodeksie Laurentianus<\/a>[20]<\/a>. Z czasem wszystko mog\u0142o zla\u0107 si\u0119 w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Nietrudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce daleko tu do tak sensacyjnie akcentowanych przez racjonalist\u00f3w okoliczno\u015bci \u201eskandalicznego fa\u0142szerstwa\u201d.
\nPo drugie, nawet je\u015bli zgodzimy si\u0119 z tym, \u017ce pewne urywki zosta\u0142y dopisane do TF przez kopist\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich to nadal nie wynika z tego, \u017ce TF zosta\u0142o \u201esfabrykowane\u201d od pocz\u0105tku do ko\u0144ca.\u00a0Non sequitur<\/em>. Uog\u00f3lnianie fragmentu na ca\u0142o\u015b\u0107 jest argumentacj\u0105 b\u0142\u0119dn\u0105 logicznie (b\u0142\u0105d\u00a0Dicto simpliciter<\/em>) i tym samym racjonali\u015bci wpadaj\u0105 tu w b\u0142\u0119dne ko\u0142o w dowodzeniu. Przecie\u017c je\u015bli zgodnie z t\u0105 b\u0142\u0119dn\u0105 logik\u0105 uznamy, \u017ce kr\u00f3tkie TF jest \u201eniewiarygodne\u201d z powodu jakiego\u015b dopisku, to mo\u017cna ten sceptycyzm rozszerzy\u0107 na ca\u0142\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Flawiusza od A do Z. Jednak \u017caden racjonalista tak nie robi co pokazuje ich niekonsekwencj\u0119.<\/strong>
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 TF wyra\u017anie podaje, \u017ce Jezus by\u0142 Chrystusem a Orygenes w III wieku zarzuca Flawiuszowi brak wiary w to, \u017ce Jezus by\u0142 Mesjaszem<\/strong>
\nNiekt\u00f3rzy racjonali\u015bci posuwaj\u0105 si\u0119 do swego rodzaju manipulacji i twierdz\u0105, \u017ce Orygenes jako pierwszy wymienia\u0142 numery rozdzia\u0142\u00f3w\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela\u00a0<\/em>Flawiusza i w swym\u00a0Przeciw Celsusowi<\/em>\u00a0pisa\u0142 o \u201eosiemnastym rozdziale\u201d tego dzie\u0142a, gdzie jest zawarte TF. Jest to nieprawda, gdy\u017c oryginalny tekst grecki Orygenesa nic nie m\u00f3wi o \u201eosiemnastym rozdziale\u201d\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026…,. Nie wiemy nawet czy Orygenes zna\u0142 dok\u0142adnie ca\u0142y ten rozdzia\u0142 i tym samym czy natrafi\u0142 na TF. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 staro\u017cytnych pisarzy posiada\u0142a jedynie kolekcje cytat\u00f3w danych autor\u00f3w a nie ich kompletne dzie\u0142a (ni\u017cej wyka\u017c\u0119, \u017ce Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a s\u0142abo znali tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Flawiusza). Mamy nawet namacalne przyk\u0142ady potwierdzaj\u0105ce istnienie w dawnych czasach takich kolekcji cytat\u00f3w i wyci\u0105g\u00f3w z pism Flawiusza. Jan Zonaras pisz\u0105cy kronik\u0119 po \u015bmierci cesarza Aleksego Komnena korzysta\u0142 z takiego w\u0142a\u015bnie wyci\u0105gu. Kodeks Parsinus nr 1601 i 1418 to nic innego jak wyci\u0105gi z\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.., Flawiusza. Konstantyn Porfirogenitus r\u00f3wnie\u017c stworzy\u0142 wielki zbi\u00f3r wyci\u0105g\u00f3w z\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026\u2026,. Tak\u017ce Codex Neapolitanus zawiera wybrane miejsca z dzie\u0142a Flawiusza. Excerpta Heidelbergensia to z kolei bardzo kr\u00f3tkie wyci\u0105gi. Przyk\u0142ady mo\u017cna by mno\u017cy\u0107<\/a>[21]<\/a>. Je\u015bli wi\u0119c Orygenes korzysta\u0142 z takiego wyci\u0105gu dzie\u0142a Flawiusza to m\u00f3g\u0142 on nie natrafi\u0107 na TF w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce wyci\u0105g ten nie zawiera\u0142 tego fragmentu o Jezusie.
\nPonadto zarzut oparty na milczeniu Orygenesa o TF mo\u017cna bardzo \u0142atwo odeprze\u0107 na kilka sposob\u00f3w. Nawet je\u015bli Orygenes widzia\u0142 TF w tek\u015bcie Flawiusza to mog\u0142a to by\u0107 wersja bez zdania \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d i ju\u017c tylko to wystarczy\u0142oby do spowodowania oburzenia Orygenesa, \u017ce Flawiusz nie wierzy w Jezusa jako Mesjasza<\/a>[22]<\/a>. Takie staro\u017cytne wersje TF bez zdania \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d jak najbardziej istniej\u0105 i ni\u017cej je po kolei wymieni\u0119 wraz z dok\u0142adnym om\u00f3wieniem. A zatem wyrzuty jakie czyni\u0142 Flawiuszowi Orygenes w kwestii mesja\u0144stwa Jezusa nie neguj\u0105 autentyczno\u015bci ca\u0142ego TF, podwa\u017caj\u0105 co najwy\u017cej autentyczno\u015b\u0107 jednego zdania w ca\u0142ym TF: \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. I nic wi\u0119cej. Ni\u017cej napisz\u0119 o tym szerzej.
\nPonadto warto nadmieni\u0107, \u017ce racjonali\u015bci bardzo niekonsekwentnie u\u017cywaj\u0105 Orygenesa w swej argumentacji, gdy\u017c po\u015bwiadcza on cytatem (Przeciw Celsusowi<\/em>, I,47; II,13) r\u00f3wnie\u017c inny fragment u Flawiusza, gdzie pisze on jednak o Jezusie w zwi\u0105zku z m\u0119cze\u0144stwem Jakuba, jednak ten fragment jest przez racjonalist\u00f3w ignorowany lub czasem wr\u0119cz podwa\u017cany jako historyczny dow\u00f3d na istnienie Jezusa z Nazaretu.<\/strong>
\nBior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie te powy\u017csze okoliczno\u015bci, rzeczony zarzut przeciw autentyczno\u015bci TF, odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do oburzenia Orygenesa w zwi\u0105zku z niewiar\u0105 Flawiusza w Jezusa jako Mesjasza, mo\u017cna uzna\u0107 za obalony.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Flawiusz nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 o Jezusie, \u017ce \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. To czyni\u0142oby z niego bowiem ju\u017c chrze\u015bcijanina<\/strong>
\nNieprawda. Flawiusz m\u00f3g\u0142 napisa\u0107, \u017ce Jezus by\u0142 \u201eChrystusem\u201d i to nie czyni\u0142oby z niego wcale chrze\u015bcijanina. Mo\u017cna przedstawi\u0107 na poparcie tego twierdzenia kilka r\u00f3\u017cnych argument\u00f3w. Po pierwsze, Flawiusz nie rozumia\u0142 poj\u0119cia \u201eMesjasz\u201d w znaczeniu boskim. Boskie poj\u0119cie mesja\u0144stwa by\u0142o tworem wy\u0142\u0105cznie chrze\u015bcija\u0144skim. Zupe\u0142nie nie rozumieli tego ci, kt\u00f3rzy w XVII wieku n.e. zacz\u0119li jako pierwsi odrzuca\u0107 TF<\/a>[23]<\/a>\u00a0w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce Flawiusz nazwa\u0142 Jezusa \u201eMesjaszem\u201d. W XVII wieku teologia i badania nad histori\u0105 religii oraz wczesn\u0105 doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142y na prymitywnym poziomie i jak wida\u0107 TF odrzucano wtedy g\u0142\u00f3wnie z powodu niewiedzy i ignorancji. Ignorancja ta jest niestety do dzi\u015b bezmy\u015blnie powielana przez \u201eracjonalist\u00f3w\u201d. Po drugie, r\u00f3wnie\u017c dla czytaj\u0105cych po grecku Rzymian, do kt\u00f3rych kierowa\u0142 swe dzie\u0142o Flawiusz, termin\u00a0christos<\/em>\u00a0oznacza\u0142 po prostu \u201enamaszczonego\u201d i nie wzbudza\u0142 skojarze\u0144 powi\u0105zanych z bosko\u015bci\u0105.<\/strong> Nawet taki przeciwnik autentyczno\u015bci TF jak Ken Olson pisze, \u017ce rzymscy odbiorcy dzie\u0142 Flawiusza najprawdopodobniej nie rozumieli co oznacza poj\u0119cie \u201eChrystus\u201d<\/a>[24]<\/a>. Tak samo twierdzi\u0142 Winter<\/a>[25]<\/a>.
\nNapisanie przez Flawiusza o Jezusie \u201echrystus\u201d (ho christos<\/em>\u00a0\u2013 dos\u0142ownie \u201epomazaniec\u201d) wcale nie musi oznacza\u0107, \u017ce uwa\u017ca\u0142 Go za tego jedynego Mesjasza.\u00a0Septuaginta<\/em>\u00a0u\u017cywa tego terminu wobec wielu ludzi (1\u00a0Sm 16,6; 1\u00a0Krn 16,22; Ps 105,15; Za 4,14), a nawet wobec poga\u0144skiego kr\u00f3la Cyrusa (Iz 45,1). Tak\u017ce w czasach Jezusa poj\u0119cie \u201emesjasz\u201d mia\u0142o bardzo og\u00f3lny i wieloznaczny sens. Czasem oznacza\u0142o po prostu rewolucjonist\u00f3w.<\/strong> Jak pisze jeden z autor\u00f3w, \u201eDla Akiby rabiego Mesjaszem by\u0142 dow\u00f3dca wojsk, kt\u00f3ry oddawa\u0142 swe \u017cycie dla zabezpieczenia zwyci\u0119stwa Izraelitom. Akiba nadaje ten tytu\u0142 s\u0142ynnemu wodzowi powsta\u0144c\u00f3w \u017cydowskich przeciw uciskowi Rzymian nazwiskiem Bar Kokba\u201d<\/a>[26]<\/a>. A zatem r\u00f3wnie\u017c i Flawiusz m\u00f3g\u0142 jak najbardziej nazwa\u0107 Jezusa Mesjaszem w tym w\u0142a\u015bnie sensie, \u017ce by\u0142 On dla niego kim\u015b, kto poci\u0105gn\u0105\u0142 ludzi przez sw\u0105 ide\u0119.<\/strong> Flawiusz wcale nie musia\u0142 w tym miejscu rozumie\u0107 terminu \u201emesjasz\u201d akurat w sensie absolutystycznym, \u017ce Jezus z Nazaretu by\u0142by tym jedynym oczekiwanym Mesjaszem na miar\u0119 Dawida, na kt\u00f3rego to Mesjasza czekali \u017bydzi wszystkich czas\u00f3w i kt\u00f3ry mia\u0142 wyzwoli\u0107 ca\u0142ego Izraela i zaprowadzi\u0107 kr\u00f3lestwo Bo\u017ce na ca\u0142ej Ziemi. Akiba wiedzia\u0142 przecie\u017c, \u017ce Bar Kochba nie by\u0142 w\u0142a\u015bnie kim\u015b takim, poniewa\u017c zgin\u0105\u0142. Nie przeszkadza\u0142o mu to jednak w tym, aby nazwa\u0107 go w\u0142a\u015bnie Mesjaszem. Tym bardziej nie widz\u0119 wi\u0119c przeciwwskaza\u0144 ku temu, \u017ceby r\u00f3wnie\u017c i Flawiusz m\u00f3g\u0142 okre\u015bli\u0107 tym mianem Jezusa z Nazaretu i niniejszym wcale nie musia\u0142 uwa\u017ca\u0107 Go za tego jedynego wyczekiwanego przez wszystkich \u017byd\u00f3w Mesjasza, kt\u00f3ry wyzwoli Izraela i zaprowadzi kr\u00f3lestwo Bo\u017ce na ca\u0142ej Ziemi<\/a>[27]<\/a>.
\nNa tym miejscu warto wspomnie\u0107 opini\u0119 wypowiedzian\u0105 swego czasu przez ateist\u0119 Zenona Kosidowskiego, kt\u00f3ry napisa\u0142 o Flawiuszu, \u017ce \u201eJego psychika by\u0142a tak zawi\u0142a i znaczona paradoksalnymi sprzeczno\u015bciami, \u017ce do dnia dzisiejszego nikt w\u0142a\u015bciwie nie zdo\u0142a\u0142 jej rozszyfrowa\u0107\u201d<\/a>[28]<\/a>. Jak z kolei pisa\u0142 Shaye J. D. Cohen, \u201eJ\u00f3zef (\u2026) mo\u017ce zmy\u015bla\u0107, wyolbrzymia\u0107, przesadnie uwypukla\u0107, wypacza\u0107, przemilcza\u0107, upraszcza\u0107 lub \u2013 sporadycznie \u2013 m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119. Cz\u0119sto nie spos\u00f3b powiedzie\u0107 kiedy jedna z tych praktyk ust\u0119puje miejsca drugiej\u201d<\/a>[29]<\/a>.
\nSkoro tak by\u0142o to racjonali\u015bci powinni zrezygnowa\u0107 w og\u00f3le z wszelkich twierdze\u0144 odno\u015bnie tego czy Flawiusz \u201epowinien\u201d lub nie napisa\u0107 o Jezusie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. To niestety umyka wszystkim krytykom autentyczno\u015bci TF. Jeszcze wi\u0119cej o frazie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d napisz\u0119 ni\u017cej w sekcji\u00a0Argumenty za autentyczno\u015bci\u0105 TF<\/em>.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a pisz\u0105cy przed Euzebiuszem milcz\u0105 na temat TF, cho\u0107 a\u017c dwunastu z nich powo\u0142uje si\u0119 na Flawiusza w innych kwestiach. Gdyby Flawiusz rzeczywi\u015bcie napisa\u0142 takie \u015bwiadectwo o Jezusie to Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a z II i III wieku na pewno by si\u0119 na nie powo\u0142ali<\/strong>
\nJest to jeden z trzech najcz\u0119\u015bciej powtarzanych zarzut\u00f3w przeciw TF. Jest on jednak bardzo \u0142atwy do obalenia i mo\u017cna to zrobi\u0107 na kilka sposob\u00f3w. Wystarczy wskaza\u0107, \u017ce Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a s\u0142abo znali dzie\u0142a Flawiusza<\/a>[30]<\/a>\u00a0gdy\u017c generalnie nie by\u0142 on popularnym pisarzem w staro\u017cytnym \u015bwiecie poga\u0144skim.\u00a0Jedynym pisarzem poga\u0144skim jaki w staro\u017cytno\u015bci wzmiankuje Flawiusza jest Porfiriusz<\/strong><\/a>[31]<\/a>, kt\u00f3ry odnosi si\u0119 do\u00a0Wojny \u017bydowskiej<\/em>\u00a0i do\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0(Porfiriusz,\u00a0De Abstinentia<\/em>, IV,11), ale nie wiadomo czy w og\u00f3le czyta\u0142 to drugie dzie\u0142o. To milczenie niemal ca\u0142ego poga\u0144skiego \u015bwiata staro\u017cytnego na temat Flawiusza jest wyj\u0105tkowo wymowne.<\/strong> Nawet ci spo\u015br\u00f3d Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rzy przed Euzebiuszem czyni\u0105 jakiekolwiek odniesienia do pism Flawiusza (naliczono zaledwie oko\u0142o tuzina takich odniesie\u0144<\/a>[32]<\/a>), robi\u0105 to w spos\u00f3b niezwykle lakoniczny a momentami wr\u0119cz nieporadny, nie u\u017cywaj\u0105c go w og\u00f3le w polemikach dotycz\u0105cych Jezusa. Na przyk\u0142ad Ireneusz idzie za\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>\u00a0(II,9-11) gdy opisuje jak Moj\u017cesz wychowywa\u0142 si\u0119 w egipskich pa\u0142acach i po\u015blubi\u0142 egipsk\u0105 ksi\u0119\u017cniczk\u0119 (Ireneusz,\u00a0Pisma zaginione<\/em>, 32), pope\u0142nia jednak b\u0142\u0105d chronologiczny umiejscawiaj\u0105c w oparciu o J 8,57 urz\u0119dowanie Pi\u0142ata w czasach Klaudiusza (Demonstratio praedicationis apostolicae<\/em>, 74; por.\u00a0Adversus Haereses<\/em>, II,22.6), czego nie zrobi\u0142by gdyby zapozna\u0142 si\u0119 z ca\u0142ym XVIII rozdzia\u0142em\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.., Flawiusza, gdzie jest mowa o tym, \u017ce Pi\u0142at urz\u0119dowa\u0142 w czasach Tyberiusza (Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026, 18,III,5). Jak wida\u0107 Ojcowie nawet gdy znali pi\u015bmiennictwo Flawiusza to tylko fragmentarycznie i wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 obszerno\u015b\u0107<\/a>[33]<\/a>\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.., mogli przeoczy\u0107 jego \u015bwiadectwo o Jezusie (sugerowa\u0142em tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ju\u017c w swym tek\u015bcie o TF napisanym 10 lat temu). K\u0142ama\u0142 wi\u0119c pewien racjonalista, kt\u00f3ry pisa\u0142 o TF, \u017ce Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a pisz\u0105cy przed Euzebiuszem \u201ecz\u0119sto odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0J\u00f3zefa Flawiusza i na pewno cytowaliby \u00f3w wyj\u0105tek dla poparcia swej tezy o historyczno\u015bci Jezusa\u201d<\/a>[34]<\/a>.
\nPonadto nie jest prawd\u0105, \u017ce gdyby Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a pierwszych wiek\u00f3w widzieli wzmiank\u0119 o Jezusie u Flawiusza to \u201ena pewno\u201d wykorzystaliby j\u0105. Jest to typowy racjonalistyczny wymys\u0142 w stylu kto\u015b co\u015b \u201emusia\u0142\u201d bo takie mamy widzimisi\u0119.<\/strong> W tym miejscu wystarczy wskaza\u0107 na wzmianki o Jezusie i chrze\u015bcijanach u Tacyta i Swetoniusza (\u017cyli mniej wi\u0119cej w czasach Flawiusza), kt\u00f3rych Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a r\u00f3wnie\u017c nie wykorzystywali w swych polemikach<\/strong>. \u017baden z pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich nie przytacza tych fragment\u00f3w o chrze\u015bcijanach z Tacyta i Swetoniusza, nawet Euzebiusz i Orygenes, ani nawet ch\u0119tnie wykorzystuj\u0105cy takie urywki Klemens Aleksandryjski i Tertulian, kt\u00f3ry zreszt\u0105 bardzo obszernie zna\u0142 i cytowa\u0142 dzie\u0142a Tacyta. Istnienie Jezusa i chrze\u015bcijan by\u0142o w pierwszych wiekach niekwestionowan\u0105 oczywisto\u015bci\u0105 i \u017caden z pisarzy wczesnochrze\u015bcija\u0144skich nie musia\u0142 powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na \u015bwiadectwa zewn\u0119trzne w tej kwestii. Celsus pisz\u0105cy w 180 roku, z kt\u00f3rym polemizowa\u0142 potem tak obszernie Orygenes w specjalnie po\u015bwi\u0119conym temu dziele, uznaje istnienie Jezusa za pewnik<\/strong>. Tak ulubiony przez wszystkich przeciwnik\u00f3w autentyczno\u015bci TF Justyn polemizuje z \u017bydem Tryfonem w 150 roku ale Tryfon te\u017c nigdzie nie podwa\u017ca historyczno\u015bci Jezusa.<\/strong> Po co wi\u0119c Justyn mia\u0142by cytowa\u0107 Tryfonowi Flawiusza na dow\u00f3d istnienia Jezusa? Nie ma to \u017cadnego sensu<\/a>[35]<\/a>. Zreszt\u0105 \u017caden z wczesnych Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, z Justynem w\u0142\u0105cznie, nie przytacza te\u017c s\u0142ynnego listu Pliniusza do Trajana, w kt\u00f3rym pisze on o Jezusie i chrze\u015bcijanach nied\u0142ugo po Flawiuszu.
\nWarto te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce pierwsze nie\u015bmia\u0142e chrze\u015bcija\u0144skie odwo\u0142ania do Flawiusza by\u0142y niekiedy wykorzystywane do polemik z poganami a nie z \u017bydami<\/a>[36]<\/a>. Nawet w \u015bredniowieczu nie wykorzystywano TF do polemik z \u017bydami i nawet Euzebiusz cytuje TF w polemice z poganami a nie \u017bydami, gdy polemizuje z zarzutami z poga\u0144skich\u00a0Akt Pi\u0142ata<\/em>\u00a0(Euzebiusz,\u00a0Historia Ko\u015bcielna<\/em>, I,11,8), z czym zgadza si\u0119 nawet taki przeciwnik autentyczno\u015bci TF jak Ken Olson<\/a>[37]<\/a>.
\nZdaniem Orygenesa Flawiusz nie uznawa\u0142 Jezusa za Mesjasza (Orygenes,\u00a0Komentarz do Ewangelii Mateusza<\/em>, X,17;\u00a0Przeciw Celsusowi<\/em>, I,47). TF jakie mia\u0142 przed oczami Orygenes by\u0142o najwidoczniej jeszcze wtedy neutralne i pozbawione chrze\u015bcija\u0144skich nalecia\u0142o\u015bci widocznych ju\u017c u Euzebiusza<\/a>[38]<\/a>\u00a0(wi\u0119cej napisz\u0119 o tym ni\u017cej), st\u0105d Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a przed Euzebiuszem nie cytowali TF uznaj\u0105c ten tekst za neutralny i tym samym nieprzydatny w swojej argumentacji. Flawiusz nie pisa\u0142 nic co nie by\u0142oby znane dla tych autor\u00f3w ju\u017c z Ewangelii lub z tradycji.
\nIstnieje pewna bardzo interesuj\u0105ca statystyka, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy tu przytoczy\u0107. Ot\u00f3\u017c jak policzy\u0142 Louis Feldman<\/a>[39]<\/a>, Hieronim powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na Flawiusza nie mniej ni\u017c 90 razy a jego \u015bwiadectwo o Jezusie przytoczy\u0142 tylko raz. To doskonale pokazuje, \u017ce dla Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a wczesnych wiek\u00f3w \u015bwiadectwo Flawiusza o Jezusie nie by\u0142o specjalnie istotne. Znali je ale specjalnie si\u0119 z tym nie obnosili.
\nWarto tu doda\u0107, \u017ce o dziwo nawet niekt\u00f3rzy niechrze\u015bcija\u0144scy autorzy zgadzaj\u0105 si\u0119 z tez\u0105, \u017ce Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a nie mieli potrzeby cytowa\u0107 TF przed Euzebiuszem. Jeffrey Lowder, ateista i za\u0142o\u017cyciel\u00a0Secular Web<\/em>\u00a0polemizuj\u0105cy ze znanym apologet\u0105 chrze\u015bcija\u0144skim Joshem McDowellem przyznaje, \u017ce \u201etrudno sobie wyobrazi\u0107 po co wcze\u015bni ojcowie ko\u015bcio\u0142a mieliby cytowa\u0107 taki fragment. Oryginalny tekst prawdopodobnie nie czyni\u0142 nic wi\u0119cej ni\u017c potwierdza\u0142 historyczne istnienie Jezusa. Odk\u0105d nie mamy dowod\u00f3w, \u017ce historyczno\u015b\u0107 Jezusa by\u0142a kwestionowana w pierwszych wiekach nie powinni\u015bmy by\u0107 zaskoczeni, \u017ce fragment nie by\u0142 nigdy cytowany a\u017c do czwartego stulecia\u201d<\/a>[40]<\/a>. Trudno o bardziej trafne podsumowanie tego akapitu. Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Lowder przyznaje, i\u017c oryginalny tekst Flawiusza prawdopodobnie zawiera\u0142 relacj\u0119 o Jezusie.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 TF jest wyra\u017anym zak\u0142\u00f3ceniem naturalnego toku narracji i nie pasuje do miejsca w kt\u00f3rym si\u0119 znalaz\u0142o. Je\u015bli usuniemy ten fragment to tekst Flawiusza dopiero wtedy staje si\u0119 sp\u00f3jny i pozbawiony wtr\u0119tu oraz interpolacji<\/strong>
\nJako pierwszy w historii sformu\u0142owa\u0142 powy\u017cszy zarzut teolog protestancki Louis Cappel w po\u0142owie XVII wieku<\/a>[41]<\/a>. Argument o przerwaniu ci\u0105g\u0142o\u015bci narracji przez TF w dziele Flawiusza jest bezmy\u015blnie powtarzany przez og\u00f3\u0142 krytyki. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u201especjalist\u00f3w\u201d wypowiadaj\u0105cych si\u0119 w Internecie na temat TF nie mia\u0142o w r\u0119ku nawet jednego dzie\u0142a Flawiusza i nie rozumie, \u017ce taka sytuacja jest zupe\u0142nie naturalna i cz\u0119sto spotykana w tym samym dziele, w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 TF. Argument ten uchodzi za jeden z najmocniejszych zarzut\u00f3w ale w rzeczywisto\u015bci mo\u017cna go bardzo \u0142atwo obali\u0107 na kilka sposob\u00f3w. Po pierwsze, je\u015bli uznamy powy\u017cszy zarzut, \u017ce TF nie pasuje do miejsca w kt\u00f3rym si\u0119 znajduje, to jest to r\u00f3wnoznaczne ze stwierdzeniem, \u017ce tekst ten jest dygresj\u0105<\/strong>. Tymczasem dygresje z definicji niezbyt pasuj\u0105 do miejsca w kt\u00f3rym si\u0119 znajduj\u0105, wi\u0119c w tym wypadku nie podwa\u017ca to autentyczno\u015bci TF. Sam jako autor czyni\u0119 wiele uzupe\u0142nie\u0144 w swych tekstach. Niekt\u00f3re z nich mog\u0105 by\u0107 uznane za przerwanie toku narracji i pewnie nawet s\u0105 czym\u015b takim. Nie oznacza to jednak, \u017ce s\u0105 to \u201efa\u0142szywki\u201d a ja ich nie napisa\u0142em.
\nPo drugie, Flawiusz jest w\u0142a\u015bnie autorem typowo dygresyjnym. Henry John Thackeray, najwybitniejszy znawca dzie\u0142 Flawiusza, autor konkordancji do tych dzie\u0142, nazwa\u0142 go\u00a0patchwork writer<\/em>, czyli t\u0142umacz\u0105c niemal dos\u0142ownie \u201episarz tworz\u0105cy z rozmaitych skrawk\u00f3w\u201d<\/strong><\/a>[42]<\/a>. W sytuacji w kt\u00f3rej autor dzie\u0142a \u201eskleja\u201d tekst ze skrawk\u00f3w i dokleja jeszcze jeden skrawek, w tym wypadku TF, nie jest to niczym niezwyczajnym. Wystarczy zajrze\u0107 do tego samego dzie\u0142a Flawiusza aby znale\u017a\u0107 takie same przypadki. W\u00a0Dawnych Dziejach Izraela<\/em>\u00a0(17,X,8) Flawiusz nagle przerywa narracj\u0119 i rozpoczyna akapit w kt\u00f3rym rozpisuje si\u0119 o bandach rozb\u00f3jniczych bez konkretnego powodu, po czym dalej powraca do wcze\u015bniej przerwanej my\u015bli. Jako\u015b \u017caden racjonalista z tego powodu nie okrzykn\u0105\u0142 tego fragmentu o bandach \u201edopiskiem\u201d, \u201efa\u0142szerstwem\u201d czy \u201einterpolacj\u0105\u201d. Patrz te\u017c inne wtr\u0119ty u Flawiusza, w kt\u00f3rych on sam rozbija jedno\u015b\u0107 kompozycyjn\u0105 swej narracji i przerywa g\u0142\u00f3wny w\u0105tek swoich w\u0142asnych rozwa\u017ca\u0144: Oronnas (Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 7,III,3); Jotam (tam\u017ce, 9,XI,2); rozpocz\u0119cie relacji o Medach i natychmiastowe porzucenie tego w\u0105tku (tam\u017ce, 10,II,2); rozbijaj\u0105ca narracj\u0119 o walkach dygresja o sektach \u017cydowskich (tam\u017ce, 13,V,9); rozbijaj\u0105ca narracj\u0119 o Hirkanie dygresja o \u017bydach w Aleksandrii (tam\u017ce, 13,X,4); Zamaris (tam\u017ce, 17,II,3); Gennesar (Wojna \u017bydowska<\/em>, 3,X,7); Rzeka Sabatowa (tam\u017ce, 7,V,1).
\nW jednym z miejsc Flawiusz nawet sam bardzo wyra\u017anie przyznaje si\u0119, \u017ce odbieg\u0142 od tematu: \u201eTrzeba jednak wraca\u0107 do miejsca, z kt\u00f3rego zszed\u0142em ku tym rozwa\u017caniom\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 12,III,2).
\nNawet w XVIII rozdziale\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026., Flawiusza, gdzie jest zamieszczone TF, znajdujemy wtr\u0119ty nie zwi\u0105zane z tematem. Na przyk\u0142ad w 18,III,5 czytamy o czterech \u0142otrach \u017cydowskich, co bezpo\u015brednio nie ma nic wsp\u00f3lnego z Pi\u0142atem jakiemu jest po\u015bwi\u0119cony ten rozdzia\u0142. R\u00f3wnie\u017c dygresyjny opis uwiedzenia matrony Pauliny w \u015bwi\u0105tyni Izydy przez Decjusza Mundusa (Dawne Dzieje\u2026..<\/em>, 18,III,4), kt\u00f3ry przedstawi\u0142 si\u0119 jej jako b\u00f3g Anubis, jest niezwi\u0105zany z tematem i \u201eprzerywa naturalny tok narracji\u201d. Czy to te\u017c by\u0142a kolejna interpolacja? \u017baden przeciwnik autentyczno\u015bci TF ju\u017c tak tej anegdoty z tego powodu nie traktuje wi\u0119c jak wida\u0107 i my nie musimy traktowa\u0107 TF w tym momencie jako interpolacji tylko dlatego, \u017ce fragment ten rzekomo \u201eprzerywa naturalny tok narracji\u201d. Nawet racjonalista Archibald Robertson pisa\u0142, \u017ce opis uwiedzenia matrony Pauliny nie pasuje do miejsca w jakim si\u0119 znajduje, gdy\u017c \u201eTrudno jest zrozumie\u0107, z jakiego powodu umieszczona zosta\u0142a ta opowie\u015b\u0107\u201d<\/a>[43]<\/a>. Paul Winter stwierdza\u0142 nawet wprost, \u017ce relacja o Paulinie \u201eprzerywa\u201d (interrupts<\/em>) narracj\u0119 o rz\u0105dach Pi\u0142ata w Judei<\/a>[44]<\/a>. Nie wiemy w sumie czy Flawiusz zachowuje jak\u0105kolwiek chronologi\u0119 pisz\u0105c o Pi\u0142acie (a wr\u0119cz wiemy, \u017ce momentami Flawiusz pogubi\u0142 si\u0119 w tej chronologii<\/a>[45]<\/a>) wi\u0119c racjonalistyczny zarzut, \u017ce TF przerywa rzekomo jak\u0105\u015b \u201eci\u0105g\u0142o\u015b\u0107\u201d w rzekomo \u201esp\u00f3jnych\u201d rozwa\u017caniach Flawiusza o Pi\u0142acie, znowu okazuje si\u0119 bez sensu. Jeden z autor\u00f3w udowodni\u0142 nawet, \u017ce nie ma tu \u017cadnej sp\u00f3jno\u015bci i istnieje ogromny chronologiczny ba\u0142agan we fragmentach o Pi\u0142acie s\u0105siaduj\u0105cych z TF w dziele Flawiusza<\/a>[46]<\/a>.<\/strong>
\nWarto tu doda\u0107, \u017ce nawet niekt\u00f3rzy niechrze\u015bcija\u0144scy autorzy zn\u00f3w nie zgadzaj\u0105 si\u0119 z tez\u0105, \u017ce TF nie pasuje do miejsca w kt\u00f3rym si\u0119 znajduje. Wspomniany wy\u017cej ateista Jeffrey Lowder przyznaje, \u017ce \u201enie ma powod\u00f3w wierzy\u0107, \u017ce Testimonium nie pasuje do kontekstu\u201d<\/a>[47]<\/a>. Co wi\u0119cej, Lowder pisze, \u017ce nawet je\u015bli uznamy, \u017ce TF nie pasuje do kontekstu, to \u201ewci\u0105\u017c nie jest bardziej prawdopodobne, \u017ce fragment ten jest interpolacj\u0105. W\u015br\u00f3d autor\u00f3w staro\u017cytnych by\u0142o rzecz\u0105 powszechn\u0105, \u017ce wstawiali dodatkowe teksty lub fragmenty<\/strong>, kt\u00f3re zdawa\u0142y si\u0119 przerywa\u0107 tok narracji (podczas gdy dzi\u015b taki materia\u0142 by\u0142by zamieszczony w przypisie)\u201d<\/a>[48]<\/a>.
\nNie jest niczym niezwyk\u0142ym dla \u017cadnego autora przerywanie toku narracji i wracanie do jakiego\u015b wydarzenia wcze\u015bniejszego na zasadzie dygresji. Tak wi\u0119c powy\u017cszy zarzut mo\u017cna uzna\u0107 za obalony i s\u0142abo przemy\u015blany.
\nNa tym miejscu znowu warto wspomnie\u0107 opini\u0119 wypowiedzian\u0105 swego czasu przez ateist\u0119 Zenona Kosidowskiego, kt\u00f3ry napisa\u0142 o Flawiuszu, \u017ce \u201eJego psychika by\u0142a tak zawi\u0142a i znaczona paradoksalnymi sprzeczno\u015bciami, \u017ce do dnia dzisiejszego nikt w\u0142a\u015bciwie nie zdo\u0142a\u0142 jej rozszyfrowa\u0107\u201d<\/a>[49]<\/a>. Skoro tak by\u0142o i Flawiusz by\u0142 autorem niezwykle zagmatwanym to racjonali\u015bci powinni zrezygnowa\u0107 w og\u00f3le z wszelkich twierdze\u0144 odno\u015bnie tego czy Flawiusz \u201epowinien\u201d lub nie napisa\u0107 o Jezusie w taki czy inny spos\u00f3b w tym czy innym miejscu swego dzie\u0142a, w\u0142\u0105cznie ze spornym stwierdzeniem \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d.
\nW podobnym duchu co Kosidowski pisa\u0142 o Flawiuszu Shaye J. D. Cohen: \u201ejest to raczej wynikiem jego niedba\u0142o\u015bci i braku umiej\u0119tno\u015bci ni\u017c skrupulatno\u015bci i obiektywno\u015bci\u201d<\/a>[50]<\/a>. Skoro Flawiusz by\u0142 autorem \u201eniedba\u0142ym\u201d to wszelkie racjonalistyczne argumenty przeciw TF, odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do \u201ebraku porz\u0105dku\u201d i \u201ezak\u0142\u00f3ce\u0144\u201d, kt\u00f3re rzekomo powoduje TF, mo\u017cna uzna\u0107 za pozbawione sensu.
\nNieprawd\u0105 jest te\u017c, \u017ce je\u015bli usuniemy TF to wtedy tekst Flawiusza staje si\u0119 \u201esp\u00f3jny\u201d. Jest to kolejny bezmy\u015blnie powtarzany g\u0142\u00f3wnie przez racjonalist\u00f3w bezsens, kt\u00f3ry nie ma nic wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. Gdy bowiem usuniemy TF z tekstu Flawiusza to wtedy po opisie buntu \u017cydowskiego natrafiamy na zupe\u0142nie nie zwi\u0105zany z tematem \u201enieszcz\u0119\u015b\u0107\u201d \u017byd\u00f3w frywolny opis romansu Decjusza Mundusa i Pauliny, uwiedzionej przez Mundusa w \u015bwi\u0105tyni Izydy (Dawne Dzieje\u2026..<\/em>, 18,III,4). Gdzie racjonali\u015bci i inni zwolennicy tezy o \u201edopisaniu\u201d TF widz\u0105 tu jak\u0105\u015b \u201esp\u00f3jno\u015b\u0107\u201d kompozycyjn\u0105?<\/strong> Ni\u017cej napisz\u0119 o tym wi\u0119cej.
\nTF nie pasuje do miejsca w jakim si\u0119 znajduje gdy\u017c Flawiusz w tym akapicie opisuje nieszcz\u0119\u015bcia jakie spotka\u0142y \u017byd\u00f3w. Tymczasem narracja o Jezusie nie jest kolejnym opisem niedoli jakie dotyka\u0142y jego nar\u00f3d<\/strong>
\nTen argument zn\u00f3w jest samoobalalny bowiem w tym samym rozdziale, w akapicie nast\u0119pnym po TF znajdujemy wspomniany ju\u017c wy\u017cej dygresyjny opis uwiedzenia matrony Pauliny w \u015bwi\u0105tyni Izydy przez Decjusza Mundusa (Dawne Dzieje\u2026..<\/em>, 18,III,4), kt\u00f3ry przedstawi\u0142 si\u0119 jej jako b\u00f3g Anubis. Czy to te\u017c by\u0142 opis \u201enieszcz\u0119\u015bcia\u201d jakie dotkn\u0119\u0142o nar\u00f3d \u017cydowski? A mo\u017ce kolejna interpolacja? \u017baden przeciwnik autentyczno\u015bci TF ju\u017c tak tej anegdoty z tego powodu nie traktuje wi\u0119c jak wida\u0107 i my nie musimy traktowa\u0107 TF w tym momencie jako interpolacji tylko dlatego, \u017ce fragment ten rzekomo nie pasuje do opisu nieszcz\u0119\u015b\u0107 jakie spotka\u0142y \u017byd\u00f3w w tym czasie. Nawet racjonalista Archibald Robertson pisa\u0142, \u017ce opis uwiedzenia matrony Pauliny nie pasuje do miejsca w jakim si\u0119 znajduje gdy\u017c \u201eTrudno jest zrozumie\u0107, z jakiego powodu umieszczona zosta\u0142a ta opowie\u015b\u0107\u201d<\/a>[51]<\/a>. Paul Winter pisa\u0142 za\u015b wprost i bez ogr\u00f3dek, \u017ce relacja o Paulinie \u201eprzerywa\u201d (interrupts<\/em>) narracj\u0119 o rz\u0105dach Pi\u0142ata w Judei<\/a>[52]<\/a>.
\nStaro\u017cytny spis zawarto\u015bci XVIII rozdzia\u0142u\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0pomija jak\u0105kolwiek wzmiank\u0119 o Jezusie<\/strong>
\nTen spis nie jest dzie\u0142em chrze\u015bcija\u0144skim i powsta\u0142 przed VI wiekiem po Chrystusie. Jego autorem jest najprawdopodobniej jaki\u015b \u017byd, by\u0107 mo\u017ce nawet asystent J\u00f3zefa (na co wskazuje analiza j\u0119zyka)<\/a>[53]<\/a>, kt\u00f3ry nie musia\u0142 czu\u0107 si\u0119 zobligowany do poczynienia odniesienia do Jezusa. Poza tym spis ten pomija te\u017c inne wydarzenia opisane w XVIII rozdziale\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026., i jest tym samym selektywny. Nie zawiera na przyk\u0142ad \u017cadnego odniesienia do \u015bmierci Heroda, Jana Chrzciciela (cho\u0107 \u0142aci\u0144ska wersja tego spisu tre\u015bci z V wieku uzupe\u0142nia wzmiank\u0119 o Chrzcicielu), czy te\u017c do Jakuba, brata Jezusa. \u00d3w spis tre\u015bci nic te\u017c nie wspomina o opisanym przez Flawiusza incydencie zwi\u0105zanym z Pi\u0142atem i budow\u0105 akweduktu, co wywo\u0142a\u0142o zamieszki w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,III,2). Spis ten nie musi wi\u0119c te\u017c zawiera\u0107 wzmianki o TF aby\u015bmy uznali TF za autentyczne. Powy\u017cszy zarzut mo\u017cna wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c uzna\u0107 za obalony.
\nFocjusz pisz\u0105cy w IX wieku o tw\u00f3rczo\u015bci Justusa i Flawiusza nic nie pisze o TF, cho\u0107 stara\u0142 si\u0119 gromadzi\u0107 wszelkie wzmianki o Jezusie u autor\u00f3w niechrze\u015bcija\u0144skich<\/strong>
\nTen zarzut jest bardzo s\u0142abiutki poniewa\u017c Focjusz pisa\u0142 bardzo p\u00f3\u017ano, gdy TF by\u0142o ju\u017c dawno po\u015bwiadczone przez pisarzy \u015bredniowiecznych pisz\u0105cych pod r\u00f3\u017cnymi szeroko\u015bciami geograficznymi. Poza tym mo\u017cna ten zarzut bardzo \u0142atwo odwr\u00f3ci\u0107 i tym samym obali\u0107 go: dla Focjusza niezwyk\u0142e by\u0142o to, \u017ce u Justusa nie ma nic o Jezusie i dlatego o tym wspomnia\u0142. Wynika z tego, \u017ce u Flawiusza wzmianka o Jezusie by\u0142a, gdy\u017c pomin\u0105\u0142 j\u0105 ju\u017c milczeniem. Zreszt\u0105 za\u0142o\u017cenie, \u017ce Focjusz koniecznie musia\u0142 nam \u201epotwierdza\u0107\u201d to, \u017ce u Flawiusza jest TF, jest wzi\u0119te z sufitu, bo nie wiemy tak naprawd\u0119 jaki Focjusz mia\u0142 g\u0142\u00f3wny cel gdy odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do Flawiusza. Co wi\u0119cej, jak ju\u017c wiadomo Focjusz pisa\u0142, \u017ce czyta\u0142 dzie\u0142o Justusa z Tyberiady, kt\u00f3ry te\u017c \u017cy\u0142 w czasach Jezusa i nic Justus o Jezusie nie wspomina\u0142. Id\u0105c tokiem my\u015blenia zwolennik\u00f3w tezy o sfa\u0142szowaniu TF mo\u017cna by w tym miejscu zapyta\u0107: czemu w takim razie \u017caden chrze\u015bcijanin z pierwszych trzech wiek\u00f3w nic o Jezusie nie dopisa\u0142 w dziele Justusa z Tyberiady? To te\u017c po\u015brednio przemawia za autentyczno\u015bci\u0105 wzmianki o Jezusie u Flawiusza. Poza tym Focjusz powo\u0142uje si\u0119 na Flawiusza tylko dwa razy<\/a>[54]<\/a>, wi\u0119c wcale o nim \u201edu\u017co\u201d nie pisa\u0142, jak zmy\u015blaj\u0105 racjonali\u015bci.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 TF jest za kr\u00f3tkie. Gdyby J\u00f3zef rzeczywi\u015bcie uwa\u017ca\u0142 Jezusa za d\u0142ugo oczekiwanego przez \u017byd\u00f3w Mesjasza to by\u0142aby to dla niego ogromna sensacja, kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119ci\u0142by du\u017co wi\u0119cej miejsca ni\u017c tylko jeden lakoniczny akapit<\/strong>
\nTen argument jest stosunkowo cz\u0119sto spotykany ale w rzeczywisto\u015bci jest bardzo s\u0142aby a nawet jest samoobalalny. Je\u015bli bowiem chrze\u015bcijanin dopisa\u0142 TF do dzie\u0142a Flawiusza to tekst ten powinien by\u0107 obszerniejszy i zawiera\u0107 du\u017co wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Prezentowa\u0142by Jezusa jako najwa\u017cniejsz\u0105 figur\u0119 w historii ludzko\u015bci i inkarnacj\u0119 Boga. Nic takiego nie znajdujemy w tym tek\u015bcie. Zupe\u0142nie odwrotna sytuacja ma miejsce w\u0142a\u015bnie w zinterpolowanej staros\u0142owia\u0144skiej wersji\u00a0Wojny \u017bydowskiej<\/em>\u00a0Flawiusza, w kt\u00f3rej znajdujemy ponad 400 s\u0142\u00f3w o Jezusie i takie szczeg\u00f3\u0142y jak dok\u0142adna liczba Jego zwolennik\u00f3w (150 os\u00f3b) oraz opis uzdrowienia \u017cony Pi\u0142ata (s\u0142owia\u0144ska wersja\u00a0Wojny \u017bydowskiej<\/em>, 2.9.3, 169). Znajdujemy tam r\u00f3wnie\u017c dok\u0142adn\u0105 liczb\u0119 \u017co\u0142nierzy rzymskich i \u017byd\u00f3w (30 Rzymian i 1000 \u017byd\u00f3w) pilnuj\u0105cych grobu Jezusa (tam\u017ce, 5.5.4, 214) a nawet dok\u0142adny cytat z napisu na krzy\u017cu Jezusa (tam\u017ce, 5.5.2, 195)<\/a>[55]<\/a>. Tymczasem TF jest bardzo zwi\u0119z\u0142e i wr\u0119cz lakoniczne co znowu przemawia przeciw chrze\u015bcija\u0144skiemu autorstwu tego fragmentu.
\nPowy\u017cszy zarzut mo\u017cna te\u017c obali\u0107 na kilka innych sposob\u00f3w. Kontrargumenty mo\u017cna znale\u017a\u0107 nawet w tym samym rozdziale w kt\u00f3rym jest umieszczone TF. Mianowicie w XVIII rozdziale\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.. Flawiusza znajdujemy tylko jeden kr\u00f3tki akapit po\u015bwi\u0119cony Janowi Chrzcicielowi (18,V,2), wa\u017cnej postaci z I wieku, kt\u00f3ra mia\u0142a znaczny wp\u0142yw na spo\u0142ecze\u0144stwo \u017cydowskie, tak znaczny, \u017ce obawia\u0142 si\u0119 go nawet sam kr\u00f3l Herod. I temu Janowi Chrzcicielowi Flawiusz te\u017c po\u015bwi\u0119ca niewiele miejsca bo zn\u00f3w zaledwie jeden akapit. Innym s\u0142ynnym \u015bwi\u0119tym m\u0119\u017cem owych czas\u00f3w by\u0142 Zachariasz, syn Barucha, zamordowany przez \u017byd\u00f3w bez s\u0105du, kt\u00f3remu Flawiusz r\u00f3wnie\u017c po\u015bwi\u0119ca tylko jeden akapit (Wojna \u017bydowska<\/em>, 4,V,4 [334-344]).
\nMo\u017cna w dzie\u0142ach Flawiusza znale\u017a\u0107 ca\u0142\u0105 mas\u0119 przypadk\u00f3w gdy jakiej\u015b wa\u017cnej postaci z historii zbawienia lub z historii og\u00f3lnej po\u015bwi\u0119ca on zadziwiaj\u0105co ma\u0142o miejsca. Na przyk\u0142ad o Ablu pisze zaledwie w dw\u00f3ch miejscach (Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026, 1,II,1.3), za\u015b o Henochu, synu Kaina, tylko w jednym (tam\u017ce, 1,II,2). O Aramie, od imienia kt\u00f3rego Aramejczycy wzi\u0119li sw\u0105 nazw\u0119, te\u017c Flawiusz wspomina tylko raz (tam\u017ce, 1,VI,4), tak samo o Otrosie, tw\u00f3rcy pa\u0144stwa Armenia, te\u017c pisze tylko raz (tam\u017ce, 1,VI,4). S\u0142ynny grecki filozof Arystoteles jest wspomniany przez Flawiusza te\u017c zaledwie tylko raz (Przeciw Apionowi<\/em>, I,22 [176-182]). Uz, za\u0142o\u017cyciel Damaszku, jest wspomniany jeden raz (Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026, 1,VI,4). Wielu wa\u017cnych kr\u00f3l\u00f3w jest przez Flawiusza wspomnianych jedynie raz. Takich przypadk\u00f3w jest ca\u0142e mn\u00f3stwo. Niekt\u00f3rych s\u0142ynnych w ca\u0142ej staro\u017cytno\u015bci poga\u0144skich bog\u00f3w te\u017c Flawiusz wspomina tylko raz, na przyk\u0142ad c\u00f3rk\u0119 Zeusa Aten\u0119 (Przeciw Apionowi<\/em>, II,33-34 [241-242]).
\nWreszcie, co najwa\u017cniejsze, nawet mesja\u0144stwu samego Wespazjana (Flawiusz uwa\u017ca\u0142 poga\u0144skiego cesarza Rzymu za Mesjasza!) Flawiusz po\u015bwi\u0119ca zaledwie jeden akapit (Wojna \u017bydowska<\/em>, 6,V,4). Czy to te\u017c sprawia, \u017ce ten akapit by\u0142 jak\u0105\u015b \u201einterpolacj\u0105\u201d? \u017baden racjonalistyczny przeciwnik autentyczno\u015bci TF ju\u017c takiego zarzutu nie wysuwa wi\u0119c i my nie musimy traktowa\u0107 powa\u017cnie analogicznego zarzutu przeciw autentyczno\u015bci TF. Jak zreszt\u0105 napisz\u0119 dalej wcale nie jest takie pewne, \u017ce Flawiusz uwa\u017ca\u0142 Jezusa za Mesjasza, nawet je\u015bli napisa\u0142 \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. Nie ma te\u017c \u017cadnych danych wskazuj\u0105cych na to, \u017ce Flawiusz m\u00f3g\u0142 uwa\u017ca\u0107 Jezusa za Boga gdy\u017c jak pisa\u0142em ju\u017c wy\u017cej, u \u017byd\u00f3w w tym czasie poj\u0119cie mesja\u0144stwa nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 nieroz\u0142\u0105cznie z bosko\u015bci\u0105. Tym samym Flawiusz nie musia\u0142 o Jezusie du\u017co pisa\u0107.
\nMo\u017cna wymieni\u0107 s\u0142ynne \u017cydowskie postacie z I wieku, kt\u00f3re w og\u00f3le nie by\u0142y wspomniane przez Flawiusza. Jedn\u0105 z takich s\u0142ynnych postaci by\u0142 uczony \u017cydowski Johanan ben Zakai, przemilczany zreszt\u0105 przez innych staro\u017cytnych historyk\u00f3w takich jak Filon, Tacyt, Swetoniusz, Kasjusz Dio i nie tylko. Inne takie przemilczane przez Flawiusza s\u0142ynne postacie w \u015bwiecie \u017cydowskim jego czas\u00f3w to Hanina ben Dosa, Abba Hilkiah, Nakdimon ben Gurion.
\nSam Flawiusz wymienia Hieronima z Kardii, historyka Diadoch\u00f3w, kt\u00f3ry nic nie napisa\u0142 o \u017bydach (Przeciw Apionowi<\/em>, I,23), zarzucaj\u0105c te\u017c innym historykom greckim milczenie o \u017bydach (tam\u017ce, I,1.12). Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 \u201elogik\u0105\u201d racjonalistyczn\u0105\u00a0ex silentio<\/em>\u00a0musieliby\u015bmy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce skoro Hieronim z Kardii i inni historycy greccy nic o \u017bydach nie pisali to oznacza to, \u017ce oni \u201enie istnieli\u201d.
\nNawet je\u015bli zgodzimy si\u0119 z tym, \u017ce Flawiusz napisa\u0142 \u201ema\u0142o\u201d o Jezusie, to i nawet wtedy mo\u017cna powy\u017cszy zarzut odeprze\u0107 wskazuj\u0105c, \u017ce Flawiusz pisa\u0142 na polecenie cezara i nie chc\u0105c mu si\u0119 nara\u017ca\u0107 nie rozpisa\u0142 si\u0119 zbytnio w tym temacie.
\nWiemy, \u017ce w czasach Jezusa istnia\u0142o wielu mesjaszy, o czym \u015bwiadczy ju\u017c Nowy Testament (por. Mt 24,23-24). To oznacza, \u017ce przy takim zag\u0119szczeniu by\u0107 mo\u017ce zdezorientowany nieco Flawiusz m\u00f3g\u0142 uzna\u0107, \u017ce nie ma sensu po\u015bwi\u0119ca\u0107 wi\u0119cej miejsca Jezusowi. Flawiusz opisuje r\u00f3wnie\u017c innych mesjaszy swoich czas\u00f3w \u2013 mi\u0119dzy innymi Judasza z Galilei i Teudasa (Wojna \u017bydowska<\/em>, 2,VIII,1; 7,VIII,1;\u00a0Dawne Dzieje<\/em>…., 20,V,1), czy pewnego nie wymienionego z imienia fa\u0142szywego mesjasza z czas\u00f3w Festusa (\u201epewien oszust\u201d –\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 20,VIII,10).
\nPowy\u017cszy zarzut mo\u017cna zatem r\u00f3wnie\u017c uzna\u0107 za obalony.
\nTF jest jedyn\u0105 wzmiank\u0105 w kt\u00f3rej Flawiusz pisze o Jezusie i chrze\u015bcijanach. Je\u015bli rzeczywi\u015bcie napisa\u0142by o nich tak wa\u017cne rzeczy to dziwne jest, \u017ce nie rozwin\u0105\u0142 tego w\u0105tku w innych miejscach<\/strong>
\nTen zarzut r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna odwr\u00f3ci\u0107 i tym samym uczyni\u0107 go samoobalalnym: je\u015bli TF zosta\u0142o rzekomo dopisane to domniemany interpolator chrze\u015bcija\u0144ski ch\u0119tnie napisa\u0142by wi\u0119cej w tym i\/lub w innych miejscach. Poza tym zgodnie z metodologi\u0105 historyk\u00f3w tamtych czas\u00f3w Flawiusz pisa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owo tylko o tym co sam prze\u017cy\u0142, co sam przyznawa\u0142 (Wojna \u017bydowska<\/em>, wst\u0119p, I,6 [18]). Tymczasem Jezus zosta\u0142 ukrzy\u017cowany przed narodzeniem Flawiusza st\u0105d nie m\u00f3g\u0142 on szczeg\u00f3\u0142owo napisa\u0107 o czym\u015b czego sam nie by\u0142 \u015bwiadkiem.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 TF jest zupe\u0142nie nieobecne w paralelnym opisie tej samej sytuacji zamieszczonym przez Flawiusza w jego innym dziele pt. Wojna \u017bydowska, co znowu dowodzi, \u017ce TF zosta\u0142o dopisane<\/strong>
\nTen niezwykle s\u0142aby zarzut\u00a0ex silentio<\/em>\u00a0przeciw TF mo\u017cna obali\u0107 za jednym zamachem w taki oto cho\u0107by spos\u00f3b: w swej\u00a0Autobiografii<\/em>\u00a0(74,413) Flawiusz sam przyznaje, \u017ce pomin\u0105\u0142 pewne wydarzenia w\u00a0Wojnie \u017bydowskiej<\/em>. I rzeczywi\u015bcie\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>\u00a0nie wzmiankuje r\u00f3wnie\u017c innych wydarze\u0144 relacjonowanych przez\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, takich jak g\u0142\u00f3d w czasach Klaudiusza (wspomniany r\u00f3wnie\u017c w Nowym Testamencie w Dz 11,28), czy nag\u0142a \u015bmier\u0107 Heroda Agryppy.\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>\u00a0Flawiusza nie wspomina te\u017c nic o Janie Chrzcicielu i Jakubie, o kt\u00f3rych Flawiusz pisze w\u00a0Dawnych Dziejach Izraela<\/em>\u00a0w 18,V,2 i w 20,IX,1. Nie wspomina te\u017c nic o pewnym nie wymienionym z imienia oszu\u015bcie mesjaszu i zwi\u0105zanych z nim wydarzeniach wzmiankowanych w\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026., przy okazji opisu rz\u0105d\u00f3w Festusa w latach 60-62 n.e. (Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 20,VIII,10).\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>\u00a0pomija te\u017c ca\u0142kowitym milczeniem \u017cydowskiego rewolucjonist\u0119 Menehema z 66 roku n.e. Mo\u017cna by tak d\u0142ugo jeszcze wylicza\u0107. Poza tym\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>\u00a0Flawiusza jest, jak wskazuje tytu\u0142, po\u015bwi\u0119cona g\u0142\u00f3wnie rewoltom antyrzymskim dokonywanym przez \u017byd\u00f3w, wi\u0119c nie wiem czemu mia\u0142aby si\u0119 rozpisywa\u0107 o Jezusie skoro nie by\u0142o to przedmiotem jej zainteresowania. Warto te\u017c doda\u0107, \u017ce Flawiusz po\u015bwi\u0119ci\u0142 zaledwie jedn\u0105 stron\u0119 w swej\u00a0Wojnie \u017bydowskiej<\/em>\u00a0na opis dekady w kt\u00f3rej ukrzy\u017cowano Jezusa, podczas gdy w swych\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026.., po\u015bwi\u0119ci\u0142 opisowi tego okresu a\u017c sze\u015b\u0107 stron. Powy\u017cszy zarzut oparty o\u00a0ex silentio<\/em>\u00a0jest zatem ewidentnie b\u0142\u0119dny.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Arthur Drews w swojej ksi\u0105\u017cce pt. The Witness To The Historicity of Jesus podaje, \u017ce niejaki Vossius w XVI wieku widzia\u0142 manuskrypt\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0J\u00f3zefa Flawiusza, w kt\u00f3rym nie by\u0142o TF w tym miejscu gdzie ono obecnie si\u0119 znajduje<\/strong>
\nTen zarzut jest niedostatecznie uzasadniony a ponadto wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z nim problemy chronologiczne. Zdaniem Mitchell Logan, autora ksi\u0105\u017cki\u00a0Christian Mythology Unveiled<\/em>, chodzi tu o Isaaka Vossiusa. Problem jednak w tym, \u017ce \u017cy\u0142 on nie w XVI wieku, tak jak jego ojciec Gerard, tylko w XVII wieku. Nie tylko nie wiadomo w jakiej pracy Vossiusa pad\u0142o takie stwierdzenie ale jak wida\u0107 nie wiadomo nawet kto dok\u0142adnie jest autorem takiego stwierdzenia. Odrzucamy wi\u0119c ten zarzut jako b\u0142\u0119dnie skonstruowany i niedostatecznie uzasadniony.
\nJosippon<\/em>, \u015bredniowieczna hebrajska wersja\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0J\u00f3zefa Flawiusza, nie zawiera TF<\/strong>
\nArgument ten jest sugestywny ale mo\u017cna go bardzo \u0142atwo obali\u0107 wskazuj\u0105c, \u017ce\u00a0Josippon<\/em>\u00a0opiera\u0142 si\u0119 na chrze\u015bcija\u0144skich kopiach\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026., zawieraj\u0105cych TF, z kt\u00f3rych je po prostu wyci\u0105\u0142 na potrzeby swojego t\u0142umaczenia. Za tym, \u017ce wycinano TF ze \u015bredniowiecznych \u017cydowskich t\u0142umacze\u0144\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0Flawiusza przemawiaj\u0105 niezale\u017cne okoliczno\u015bci. Jedn\u0105 z nich jest \u015bwiadectwo Geralda z Walii pisz\u0105cego w XII wieku, przytaczaj\u0105cego badania Roberta z Frideswide w Oxfordzie, kt\u00f3ry odnalaz\u0142 \u017cydowskie manuskrupty\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.., Flawiusza z jakich ewidentnie wyci\u0119to TF. Powy\u017cszy zarzut r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna zatem uzna\u0107 za obalony.
\nZawarte w TF zdanie \u201eI odt\u0105d, a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy, istnieje spo\u0142eczno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy od niego otrzymali t\u0119 nazw\u0119\u201d nie ma sensu je\u015bli uznamy, \u017ce zdanie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d jest interpolacj\u0105 i pierwotnie nie istnia\u0142o<\/strong>
\nTen zarzut jest niekiedy spotykany i sugeruje si\u0119 w nim, \u017ce Flawiusz \u201emusia\u0142\u201d wcze\u015bniej u\u017cy\u0107 s\u0142owa \u201eChrystus\u201d w TF aby czytelnicy wiedzieli sk\u0105d chrze\u015bcijanie otrzymali sw\u0105 nazw\u0119. Ale mo\u017cna ten zarzut bardzo \u0142atwo obali\u0107 gdy\u017c Flawiusz nie musia\u0142 wcale napisa\u0107 zdania \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d \u017ceby potem napisa\u0107 \u201eistnieje spo\u0142eczno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy od niego otrzymali t\u0119 nazw\u0119\u201d. Znajdujemy bowiem w dzie\u0142ach Flawiusza przypadki gdy u\u017cywa on jakiej\u015b nazwy bez wspominania \u017ar\u00f3d\u0142a jej pochodzenia. Na przyk\u0142ad w\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 16,V,2 czytamy, \u017ce Herod Wielki nazwa\u0142 miasto Cypros od imienia swej matki, cho\u0107 Flawiusz nigdzie nie pisze jak mia\u0142a matka Heroda na imi\u0119. W innym miejscu\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026., Flawiusz pisze (17,V,1), \u017ce pewien port \u201ezosta\u0142 nazwany Sebastos dla chwa\u0142y Cezara\u201d. Pisz\u0105c sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa portu Sebastos Flawiusz w og\u00f3le ju\u017c nie wyja\u015bnia co to ma wsp\u00f3lnego z cezarem. Tymczasem \u0142aci\u0144skie imi\u0119 cezara brzmia\u0142o w tym wypadku August i dopiero po prze\u0142o\u017ceniu na grek\u0119 otrzymujemy Sebastos. Tego czytelnik nie dowiaduje si\u0119 ju\u017c jednak od Flawiusza. Jak wida\u0107 stosowa\u0142 on pewne nazwy i wcale nie musia\u0142 wyja\u015bnia\u0107 sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y. Wedle \u015bwiadectwa Tacyta chrze\u015bcijanie byli ju\u017c bardzo dobrze znani w Rzymie w latach 60. pierwszego wieku wi\u0119c nikomu nie trzeba by\u0142o t\u0142umaczy\u0107 sk\u0105d wzi\u0119li sw\u0105 nazw\u0119. Tacyt jest zreszt\u0105 bardzo dobrze poinformowany w kwestii pochodzenia tej nazwy (Tacyt,\u00a0Roczniki<\/em>, XV,44). Podobnie dzi\u015b nikomu nie trzeba specjalnie t\u0142umaczy\u0107 sk\u0105d na przyk\u0142ad buddy\u015bci wzi\u0119li sw\u0105 nazw\u0119 gdy\u017c jest to powszechnie wiadome.
\nNawet gdyby zgodzi\u0107 si\u0119, \u017ce Flawiusz nazwa\u0142 Jezusa \u201eMesjaszem\u201d, to przecie\u017c i tak za Mesjasza uwa\u017ca\u0142 on ju\u017c Wespazjana<\/strong>
\nNiekt\u00f3rzy przeciwnicy autentyczno\u015bci TF wysuwaj\u0105 taki zarzut ale jest on bardzo s\u0142aby i aby go obali\u0107 wystarczy wskaza\u0107, \u017ce niekt\u00f3re grupy \u017cydowskie w czasach Jezusa oczekiwa\u0142y na wi\u0119cej ni\u017c jednego mesjasza. Tak by\u0142o ze wsp\u00f3lnot\u0105 z Qumran, kt\u00f3ra oczekiwa\u0142a na dw\u00f3ch mesjaszy<\/a>[56]<\/a>. Jak wida\u0107 jedno drugiego nie wyklucza.
\nFlawiusz nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 nic pozytywnego o Jezusie gdy\u017c pisa\u0142 swe dzie\u0142o na zam\u00f3wienie w\u0142adz rzymskich a te traktowa\u0142y rewolucjonist\u00f3w \u017cydowskich jak wrog\u00f3w<\/strong>
\nTen zarzut jest naci\u0105gany gdy\u017c Jezus nie by\u0142 taki sam jak \u017cydowscy rewolucjoni\u015bci polityczni Jego czas\u00f3w i od\u017cegnywa\u0142 si\u0119 od tego wyra\u017anie (por. Dz 1,6-7; Mt 24,23-24). Przyznawali to nawet tacy \u017cydowscy badacze jak Winter<\/a>[57]<\/a>\u00a0i Vermes, kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce Jezus nie by\u0142 \u201eantyrzymskim agitatorem\u201d<\/a>[58]<\/a>. Dla obiektywnych postronnych \u017byd\u00f3w Jezus by\u0142 raczej rabinicznym wyk\u0142adowc\u0105 nowej m\u0105dro\u015bci religijnej, nauczaj\u0105cym w duchu reformacyjnym. Sprzeciwia\u0142 si\u0119 \u017cydowskim rabinom a nie Rzymianom. Rzymski urz\u0119dnik Pi\u0142at powiedzia\u0142 o Jezusie Chrystusie: \u201enie znalaz\u0142em w Nim \u017cadnej winy\u201d (\u0141k 23,14). Warto te\u017c na tym miejscu doda\u0107, \u017ce Flawiusz wyra\u017ca\u0142 si\u0119 te\u017c pozytywnie o Jakubie, bracie Jezusa, kt\u00f3ry zosta\u0142 zamordowany przez w\u0142adze \u017cydowskie (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 20,IX,1). Flawiusz wyra\u017ca\u0142 si\u0119 pozytywnie tak\u017ce o Janie Chrzcicielu, na kt\u00f3rym Herod, nominowany przecie\u017c do sprawowania swego urz\u0119du przez w\u0142adze rzymskie, r\u00f3wnie\u017c wykona\u0142 wyrok \u015bmierci (Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026, 18,V,2). Nie by\u0142o wi\u0119c przeszk\u00f3d \u017ceby Flawiusz wyra\u017ca\u0142 si\u0119 pozytywnie tak\u017ce o Jezusie, pomimo kontrowersji jakie wywo\u0142ywa\u0142 On (lub m\u00f3g\u0142 wywo\u0142ywa\u0107) w\u015br\u00f3d w\u0142adz \u017cydowskich i rzymskich. Powy\u017cszy zarzut mo\u017cna zatem r\u00f3wnie\u017c uzna\u0107 za obalony.
\nFlawiusz nie m\u00f3g\u0142 nazwa\u0107 Jezusa \u201echrystusem\u201d gdy\u017c w swym dziele starannie unika tego nazewnictwa i pisz\u0105c na zlecenie w\u0142adz rzymskich nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 pozytywnie wyra\u017ca\u0107 o kim\u015b kogo tak nazwa\u0142<\/strong>
\nTen zarzut jest pokrewny z poprzednim. Mo\u017cna go jednak tak samo \u0142atwo obali\u0107. Po pierwsze, jak wskaza\u0142em wy\u017cej, nawet Ken Olson przyznaje, \u017ce rzymscy czytelnicy dzie\u0142 Flawiusza nie rozumieli dok\u0142adnie co oznacza poj\u0119cie \u201echrystus\u201d. Dla nich poj\u0119cie to oznacza\u0142o po prostu \u201enamaszczony\u201d i nic wi\u0119cej. Nie byli oni zaznajomieni z \u017cydowsk\u0105 terminologi\u0105 mesjanistyczn\u0105. Rzymski historyk Swetoniusz nawet pomyli\u0142 si\u0119 i pomiesza\u0142 termin\u00a0christos<\/em>\u00a0z terminem\u00a0chrestus<\/em>\u00a0(\u017bywoty Dwunastu Cezar\u00f3w, Klaudiusz<\/em>, XXV). Po drugie, jak o tym napisz\u0119 jeszcze ni\u017cej, w tek\u015bcie Flawiusza o Jezusie wyst\u0119puje czas przesz\u0142y: \u201eOn\u00a0by\u0142<\/em>\u00a0Chrystusem\u201d. Dla Flawiusza Jezus nie jest Mesjaszem, nawet je\u015bli pretendowa\u0142 do tego tytu\u0142u. Dla Flawiusza mesjaszem jest przede wszystkim Wespazjan (Wojna \u017bydowska<\/em>, 6,V,4). Powy\u017cszy zarzut r\u00f3wnie\u017c jest zatem nieuzasadniony.
\nNiekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce Flawiusz u\u017cywa tylko dwa razy s\u0142owa \u201eChrystus\u201d i tylko wtedy gdy pisze o Jezusie, co czyni te wzmianki podejrzanymi o dopisanie. Zarzut ten jest jednak wadliwy logicznie gdy\u017c u ka\u017cdego autora staro\u017cytnego znajdujemy jakie\u015b s\u0142owa, kt\u00f3rych u\u017cy\u0142 on zaledwie raz (tzw. hapax legomena) lub dwa razy. Nie daje to jednak podstawy do twierdzenia, \u017ce w takim wypadku mamy za ka\u017cdym razem do czynienia z \u201edopiskiem\u201d. Po prostu jest to statystycznie nieuniknione i zdarza si\u0119. Statystyka nie mo\u017ce by\u0107 jednak dowodem w \u017cadnej sprawie, tym bardziej, \u017ce rejestruje te\u017c wyj\u0105tki od regu\u0142y. A wyj\u0105tek od regu\u0142y jest wyj\u0105tkiem w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce nie jest regu\u0142\u0105. Tym samym b\u0142\u0119dny jest powy\u017cszy zarzut, zgodnie z kt\u00f3rym miejsca w kt\u00f3rych Flawiusz u\u017cywa s\u0142owa \u201eChrystus\u201d s\u0105 podejrzane, tylko dlatego, \u017ce Flawiusz czyni to jedynie dwa razy.
\nTF zosta\u0142o sfabrykowane przez Euzebiusza<\/strong>
\nSpecyficznym rodzajem pogl\u0105du jest szko\u0142a reprezentowana przez Kena Olsona, kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce TF zosta\u0142o dopisane do dzie\u0142a J\u00f3zefa Flawiusza przez Euzebiusza z Cezarei. Ten absurdalny pogl\u0105d jest stosunkowo cz\u0119sto powtarzany a samo zagadnienie jest do\u015b\u0107 obszernie debatowane. Zarzut ten jednak upada cho\u0107by w \u015bwietle istnienia r\u00f3\u017cnych wersji TF, w tym w wersji syryjskiej i arabskiej w \u015bredniowieczu, a tak\u017ce wersji greckich ju\u017c w czasach Euzebiusza r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 znacznie od wersji przekazanych przez niego. Co wi\u0119cej, przekazy zawieraj\u0105ce TF istnia\u0142y w tradycjach bardzo r\u00f3\u017cnych kulturowo i znacznie odleg\u0142ych od siebie geograficznie, nie nale\u017c\u0105cych do kr\u0119gu w kt\u00f3rym obraca\u0142 si\u0119 Euzebiusz, b\u0119d\u0105c tym samym niezale\u017cnymi od niego. Ju\u017c tylko to jednoznacznie wskazuje, \u017ce Euzebiusz nie by\u0142 autorem TF. Jako przyk\u0142ad obalaj\u0105cy argumentacj\u0119 Olsona mo\u017cna tu przytoczy\u0107 cho\u0107by przekaz Pseudo-Hegezypa, kt\u00f3ry na pewno nie zna\u0142 TF w wersji przekazanej przez Euzebiusza i cytowa\u0142 je bezpo\u015brednio z tekstu Flawiusza. \u015awiadcz\u0105 o tym nast\u0119puj\u0105ce argumenty: po pierwsze, Pseudo-Hegezyp zna nast\u0119puj\u0105cy po TF opis uwiedzenia matrony Pauliny w dziele Flawiusza (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,IX,4), kt\u00f3rego Euzebiusz ju\u017c nie przytacza (Pseudo-Hegezyp,\u00a0De excidio Hierosolymitano<\/em>, II,4). Po drugie, Pseudo-Hegezyp zna te\u017c (De excidio<\/em>\u2026.., 2,XII,2) wzmiank\u0119 o Janie Chrzcicielu u Flawiusza (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,V,2). Po trzecie, wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a poza Flawiuszem, z kt\u00f3rych korzysta\u0142 Pseudo-Hegezyp, s\u0105 po \u0142acinie, a Euzebiusz nie by\u0142 w tym czasie jeszcze t\u0142umaczony na \u0142acin\u0119.
\nEuzebiusz pisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce\u00a0Dawne Dzieje<\/em>…….., Flawiusza by\u0142y publicznie dost\u0119pne w bibliotekach rzymskich (Euzebiusz,\u00a0Historia Ko\u015bcielna<\/em>, III,9,3). Flawiusz potwierdza to gdy pisze, \u017ce \u201ecesarzowi Tytusowi tak bardzo zale\u017ca\u0142o na tym, \u017ceby \u015bwiat czerpa\u0142 wiadomo\u015bci o tych faktach z moich ksi\u0105g, \u017ce opatrzy\u0142 je w\u0142asnor\u0119cznym podpisem i poleci\u0142 opublikowa\u0107\u201d (Autobiografia<\/em>, 65,363-364). Dzi\u015b te kopie oczywi\u015bcie przepad\u0142y ale te niepozorne informacje s\u0105 bardzo istotne bo obalaj\u0105 tez\u0119 racjonalist\u00f3w o dopisaniu TF przez Euzebiusza. Je\u015bli dzie\u0142a Flawiusza by\u0142y wci\u0105\u017c w obiegu w czasach Euzebiusza to nie mia\u0142 on jak \u201ewymy\u015bli\u0107\u201d sobie i \u201edopisa\u0107\u201d tam\u00a0Testimonium<\/em>\u00a0bo ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 to sobie wtedy sprawdzi\u0107, tak jak dzi\u015b.
\nMo\u017cna tu doda\u0107 jeszcze jeden przyk\u0142ad \u015bwiadcz\u0105cy przeciw teoriom tych, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce TF dopisa\u0142 Euzebiusz. Mianowicie w\u00a0Historii Ko\u015bcielnej<\/em>\u00a0(II,23,19-20) Euzebiusz podaje niby zaczerpni\u0119ty z Flawiusza (a w rzeczywisto\u015bci z Orygenesa) cytat odno\u015bnie tego, \u017ce zburzenie Jerozolimy by\u0142o kar\u0105 za zabicie Jakuba. Dalej Euzebiusz podaje (Historia Ko\u015bcielna<\/em>, II,23,21-24) ju\u017c cytat z samego Flawiusza odno\u015bnie Jakuba, kt\u00f3ry jest taki sam jak znamy z\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>. Dlaczego wi\u0119c, je\u015bli Euzebiusz rzekomo mia\u0142by podrobi\u0107 TF, nie dopisa\u0142 on do tekstu Flawiusza orygenesowskiej wzmianki o karze dla \u017byd\u00f3w za zab\u00f3jstwo Jakuba? Tego nam ju\u017c nie wyja\u015bniaj\u0105 zwolennicy hipotezy o dopisaniu TF przez Euzebiusza do dzie\u0142a Flawiusza.
\nWarto te\u017c doda\u0107, \u017ce pierwotnie TF mog\u0142o istnie\u0107 w neutralnej wersji w pismach Euzebiusza a dopiero p\u00f3\u017aniej zosta\u0142o zmodyfikowane przez kopist\u00f3w. Taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnieje i r\u00f3wnie\u017c obala zarzuty Olsona. Wreszcie, nawet sam Olson twierdzi, \u017ce jego teoria m\u00f3wi\u0105ca o tym, \u017ce to Euzebiusz sfabrykowa\u0142 TF to tylko hipoteza i nie mo\u017cna jej udowodni\u0107<\/a>[59]<\/a>.
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Argumenty za autentyczno\u015bci\u0105 TF<\/strong>
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201e<\/strong>Rozbierzmy\u201d teraz TF cegie\u0142ka po cegie\u0142ce i dokonajmy drobiazgowej analizy fragment po fragmencie, wskazuj\u0105c na argumenty przemawiaj\u0105ce za flawiuszowym autorstwem\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>.
\n\u201eW owym czasie \u017cy\u0142 Jezus\u201d<\/strong>
\nJu\u017c sam pocz\u0105tek TF \u017cywo przypomina j\u0119zyk Flawiusza. Przypatrzmy si\u0119 takiemu oto fragmentowi napisanemu przez niego w innym miejscu:
\n\u201eA \u017cy\u0142 wtedy niejaki J\u00f3zef, cz\u0142owiek jeszcze m\u0142ody, ale ju\u017c s\u0142awiony w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Jerozolimy \u2013 dzi\u0119ki swej powadze i przewiduj\u0105cej m\u0105dro\u015bci \u2013 jako m\u0105\u017c sprawiedliwy\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 12,IV,2).
\nNietrudno zauwa\u017cy\u0107, \u017ce fragment ten \u017cywo przypomina pocz\u0105tek TF (patrz te\u017c\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 8,IX: \u201eW owym czasie cz\u0142owiek\u2026.\u201d). P\u00f3jd\u017amy dalej. Widoczna na samym pocz\u0105tku TF fraza \u201ew owym czasie\u201d (kata touton ton chronon<\/em>) jest przez Flawiusza bardzo lubiana, co jest swego rodzaju odciskiem linii papilarnych zostawionym przez tego autora. Oto liczne przyk\u0142ady:
\n\u201eW tym czasie\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 4,IV,6; 11,VIII,3; 14,VIII,4; 14,XV,5; 16,X,6; 17,I,3; 17,II,1; 18,II,4; 19,V,2; 20,IX,4).
\n\u201eW owym czasie\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 1,IX; 12,IV,10; 13,V,9; 15,V,2; 15,IX,3; 15,X,1.4; 15,XI,1; 17,I,3; 17,X,8; 18,II,5; 18,IV,6; 19,I,4; 19,V,2; 20,IX,7).
\n\u201eOko\u0142o tego czasu\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 18,III,4).
\n\u201eW owym czasie\u201d (Wojna \u017bydowska<\/em>, 1,X,1; 1,XI,1; 1,XVI,4; 2,II,3; 2,IV,3).
\n\u201ew owym czasie \u017cy\u0142 pewien m\u0142ody cz\u0142owiek\u201d (Wojna \u017bydowska<\/em>, 2,VII,1; por. te\u017c tam\u017ce 2,IX,5; 3,VII,15; 4,VIII,1; 7,X,2 – Lupus; 1,X,1 – Antygon).
\n\u201ew owym czasie odprawi\u0142em \u017con\u0119\u201d (Autobiografia<\/em>, 76).
\nTak cz\u0119sto spotykana u Flawiusza fraza \u201ew owym czasie\u201d (patrz jeszcze\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 13,II,3), a dok\u0142adniej kluczowa kombinacja\u00a0kata<\/em>\u00a0+\u00a0chronon<\/em>, nie jest tymczasem w og\u00f3le spotykana w Nowym Testamencie<\/a>[60]<\/a>.
\nZwr\u00f3\u0107my r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na u\u017cycie s\u0142owa \u201eJezus\u201d w powy\u017cszym fragmencie TF, kt\u00f3re te\u017c wskazuje na r\u0119k\u0119 Flawiusza a nie jakiego\u015b domniemanego \u201echrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora\u201d. Gdyby rzeczywi\u015bcie jaki\u015b ma\u0142o rozgarni\u0119ty staro\u017cytny chrze\u015bcijanin dopisa\u0142 do dzie\u0142a Flawiusza ten fragment to u\u017cy\u0142by tu raczej du\u017co popularniejszej w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan formy takiej jak \u201eChrystus\u201d albo \u201eJezus Chrystus\u201d. Ignacy Antioche\u0144ski w 107 roku w swoich autentycznych siedmiu listach pisze 112 razy \u201eJezus Chrystus\u201d, 12 razy \u201eChrystus Jezus\u201d, 4 razy \u201eChrystus\u201d i tylko 3 razy \u201eJezus\u201d<\/a>[61]<\/a>. Jeszcze lepszym przyk\u0142adem jest Polikarp: w swym li\u015bcie 10 razy pisze \u201eJezus Chrystus\u201d ale nigdy nie u\u017cywa samego okre\u015blenia \u201eJezus\u201d. Oczywi\u015bcie taka statystyka nie jest jakim\u015b \u201eostatecznym dowodem\u201d w tym miejscu ale razem z innymi argumentami przemawiaj\u0105cymi za autentyczno\u015bci\u0105 TF stanowi kolejn\u0105 dobr\u0105 przes\u0142ank\u0119 na rzecz tej\u017ce autentyczno\u015bci.
\n\u201ecz\u0142owiek m\u0105dry, je\u015bli w og\u00f3le mo\u017cna go nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem\u201d<\/strong>
\nOkre\u015blenie Jezusa mianem \u201ecz\u0142owiek m\u0105dry\u201d (sophos aner<\/em>) znowu zdradza r\u0119k\u0119 niechrze\u015bcija\u0144sk\u0105 w tym fragmencie. Powody s\u0105 dwa: po pierwsze, dla domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora Jezus by\u0142 Bogiem a nie jedynie \u201em\u0105drym cz\u0142owiekiem\u201d<\/a>[62]<\/a>. Po drugie, zaraz po tym fragmencie znajdujemy rozwini\u0119cie: \u201eje\u015bli w og\u00f3le mo\u017cna go nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem\u201d. Taki dopisek nosi w sobie wyra\u017ane elementy polemiki i to mog\u0142a by\u0107 ju\u017c sentencja dopisana przez p\u00f3\u017aniejszego chrze\u015bcija\u0144skiego kopist\u0119 lub maj\u0105cego co\u015b wsp\u00f3lnego z doketyzmem interpolatora (by\u0107 mo\u017ce pierwotnie w uwadze marginesowej<\/a>[63]<\/a>). Przyjmuj\u0105c, \u017ce kto\u015b stworzy\u0142 TF od pocz\u0105tku do ko\u0144ca to wtedy raczej nie polemizowa\u0142by on w taki spos\u00f3b sam ze sob\u0105 tylko po prostu u\u015bci\u015bli\u0142by sw\u00f3j przekaz i pozbawi\u0142 go tego typu dwuznaczno\u015bci. Tym samym widzimy tu poszlaki wskazuj\u0105ce na autentyczno\u015b\u0107 kolejnych element\u00f3w TF: zbyt skromne jak na domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora nazwanie Jezusa jedynie \u201em\u0105drym cz\u0142owiekiem\u201d<\/a>[64]<\/a>.
\nZ drugiej strony fraza \u201eje\u015bli w og\u00f3le mo\u017cna go nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem\u201d by\u0107 mo\u017ce pochodzi od Flawiusza gdy\u017c Pseudo-Hegezyp niezale\u017cnie od Euzebiusza po\u015bwiadcza j\u0105<\/a>[65]<\/a>. Nie wiemy dok\u0142adnie co Flawiusz przez to rozumia\u0142 i tym samym nie mo\u017cemy zanegowa\u0107, \u017ce on to napisa\u0142. M\u00f3g\u0142 to by\u0107 nawet przejaw sarkazmu ze strony Flawiusza<\/a>[66]<\/a>. Mo\u017cliwo\u015bci jest tu wiele.
\nJe\u015bli za\u015b chodzi o powy\u017csze okre\u015blenie \u201ecz\u0142owiek m\u0105dry\u201d (sophos aner<\/em>) to Flawiusz u\u017cywa go gdzie indziej \u2013 odno\u015bnie kr\u00f3la Dawida i kr\u00f3la Salomona (andri sopho kai pasan areten echonti<\/em>\u00a0–\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 8,II,7; 10,XI,2) a tak\u017ce wobec Eliasza (tam\u017ce, 9,II,1-2) i Daniela (tam\u017ce, 10,XI,2). Znowu mamy tu jakby odcisk linii papilarnych J\u00f3zefa Flawiusza, kt\u00f3ry jak najbardziej m\u00f3g\u0142 tak napisa\u0107 o Jezusie. Zupe\u0142nie niestosowne by\u0142oby jednak u\u017cycie takiego okre\u015blenia wobec Jezusa przez domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora gdy\u017c wzbudza\u0142oby to negatywne skojarzenia z punktu widzenia doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej. W 1 Kor 1,18-24.30 \u015bw. Pawe\u0142 pot\u0119pia m\u0105dro\u015b\u0107 cz\u0142owieka po ca\u0142o\u015bci. Echa tej negacji znajdujemy r\u00f3wnie\u017c w Mt 11,25 i \u0141k 10,21. Termin \u201ecz\u0142owiek m\u0105dry\u201d nie jest w \u017cadnym wypadku osadzony w nowotestamentalnej tradycji opisuj\u0105cej Jezusa i Nowy Testament nigdy nie okre\u015bla Jezusa mianem \u201ecz\u0142owiek m\u0105dry\u201d<\/a>[67]<\/a>. Nie okre\u015bla tak te\u017c nigdzie Jezusa Euzebiusz i przyznaje to nawet Ken Olson<\/a>[68]<\/a>, kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce to Euzebiusz jest autorem TF.
\n\u201eczyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e\u201d<\/strong>
\nW tek\u015bcie greckim padaj\u0105 tu s\u0142owa:\u00a0paradoxon ergon poietes<\/em>. Znowu jest to s\u0142ownictwo charakterystyczne dla Flawiusza. Prorok Elizeusz jest przez Flawiusza okre\u015blony mianem \u201ecz\u0142owieka s\u0142yn\u0105cego ze swojej prawo\u015bci\u201d (aner epi dikaiosune diaboetos<\/em>), kt\u00f3ry czyni\u0142 \u201erzeczy niezwyk\u0142e\u201d (paradoxa erga<\/em>\u00a0–\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 9,VIII,6; por\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 12,II,11, gdzie obok siebie razem wyst\u0119puj\u0105\u00a0paradoxos<\/em>\u00a0i\u00a0poieo<\/em>). Flawiusz pisze nawet, \u017ce poga\u0144ski kr\u00f3l Ptolemeusz \u201eczyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e\u201d (ergon kainon kai paradoxon<\/em>\u00a0\u2013 \u201eniezwyk\u0142e dzie\u0142a\u201d-\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 12,II,8). Nawet poga\u0144ski cesarz Wespazjan czyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e w oczach Flawiusza (Wojna \u017bydowska<\/em>, 6,V,4) wi\u0119c nie ma \u017cadnych przeszk\u00f3d w uznaniu, \u017ce r\u00f3wnie\u017c m\u00f3g\u0142 on przypisa\u0107 takie czyny Jezusowi. Flawiusz dopuszcza wr\u0119cz zdarzenia nadprzyrodzone u pogan, na przyk\u0142ad w\u00a0Dawnych Dziejach Izraela<\/em>\u00a0(2,XVI,5) pisze, \u017ce przed wojskiem Aleksandra rozst\u0105pi\u0142o si\u0119 Morze Pamfilijskie.
\nWarto tu nadmieni\u0107, \u017ce powy\u017csza fraza\u00a0paradoxon ergon poietes<\/em>\u00a0mo\u017ce zosta\u0107 przet\u0142umaczona r\u00f3wnie\u017c jako \u201edokonywa\u0142 rzeczy przera\u017caj\u0105cych\/kontrowersyjnych\u201d, co czyni\u0142oby Jezusa postaci\u0105 dwuznaczn\u0105, o reputacji typowej dla kuglarzy i magik\u00f3w. Takie dwuznaczne brzmienie tej frazy r\u00f3wnie\u017c po\u015brednio wyklucza, \u017ce jej autorem jest chrze\u015bcija\u0144ski interpolator, zw\u0142aszcza Euzebiusz, kt\u00f3ry w swym\u00a0Demonstratio Evangelica<\/em>\u00a0III,5 cytowa\u0142 TF w\u0142a\u015bnie po to \u017ceby odeprze\u0107 zarzut zgodnie z kt\u00f3rym Jezus by\u0142 jedynie czarownikiem i prestidigitatorem. Do takiego samego wniosku przychyla si\u0119 Geza Vermes, kt\u00f3ry zauwa\u017ca, \u017ce Flawiusz m\u00f3g\u0142 jak najbardziej napisa\u0107, \u017ce Jezus \u201eczyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e\u201d gdy\u017c wczesnorabiniczne wzmianki przypisuj\u0105 Jezusowi i Jego uczniom dzia\u0142alno\u015b\u0107 uzdrowicielsk\u0105<\/a>[69]<\/a>. Fraza\u00a0poietes<\/em>\u00a0nigdy nie jest stosowana do Jezusa r\u00f3wnie\u017c w Nowym Testamencie<\/a>[70]<\/a>\u00a0ani nie u\u017cywa jej \u017caden z autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich a\u017c do czas\u00f3w Euzebiusza.
\n\u201eprzyci\u0105gn\u0105\u0142 on do siebie wielu spo\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w i wielu spo\u015br\u00f3d pogan\u201d<\/strong>
\nZn\u00f3w mamy fragment kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki chrze\u015bcija\u0144skiej gdy\u017c Nowy Testament wyra\u017anie nam przekazuje, \u017ce za Jezusem nie posz\u0142o \u201ewielu pogan\u201d (w oryginale: \u201eGrek\u00f3w\u201d –\u00a0Hellenikou<\/em>). W Mt 10,5-6 Jezus nawet tymczasowo wyra\u017anie zabrania Aposto\u0142om i\u015b\u0107 z nauk\u0105 do pogan. Wyj\u0105tkami by\u0142y przypadki gdy jaki\u015b poganin znalaz\u0142 si\u0119 w bliskiej orbicie Jego dzia\u0142ania (na przyk\u0142ad Samarytanka przy studni \u2013 por. J 4,5-42) ale przecie\u017c kilka odosobnionych przypadk\u00f3w to nie ca\u0142e rzesze ludzi. Natomiast je\u015bli przyjmiemy, \u017ce ten fragment napisa\u0142 Flawiusz to sprawa staje si\u0119 zupe\u0142nie zrozumia\u0142a. W czasie gdy pisa\u0142 on sw\u0105 notatk\u0119 o Jezusie i chrze\u015bcijanach pod koniec I wieku n.e. chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o ju\u017c na tyle rozro\u015bni\u0119te zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d pogan jak i \u017byd\u00f3w, \u017ce ekstrapoluj\u0105c\u00a0ex post<\/em>\u00a0w ty\u0142 to czego by\u0142 \u015bwiadkiem w swoich czasach m\u00f3g\u0142 s\u0105dzi\u0107, \u017ce tak by\u0142o r\u00f3wnie\u017c i za czas\u00f3w Jezusa<\/a>[71]<\/a>. To ra\u017c\u0105ce niedoinformowanie, kt\u00f3rego ofiar\u0105 nie m\u00f3g\u0142 pa\u015b\u0107 chrze\u015bcijanin, wskazuje bardzo jednoznacznie na flawiuszowe autorstwo tego fragmentu. Wskazuje na to te\u017c bardzo podobne s\u0142ownictwo u\u017cywane przez Flawiusza w innych miejscach. Popatrzmy:
\n\u201eprzyci\u0105gali do swoich obrz\u0119d\u00f3w religijnych ogromn\u0105 liczb\u0119 Grek\u00f3w\u201d (Wojna \u017bydowska<\/em>, 7,III,3).
\n\u201eprzyci\u0105gn\u0105\u0142 do Keniaza wielu nowych ochotnik\u00f3w\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 5,III,3).
\nGreckie\u00a0epago<\/em>\u00a0(\u201eprzyci\u0105gn\u0105\u0107, sk\u0142oni\u0107\u201d) jest bardzo ch\u0119tnie u\u017cywane przez Flawiusza \u2013 a\u017c 106 razy, podczas gdy Nowy Testament u\u017cywa tego wyra\u017cenia tylko 3 razy. Ponadto Flawiusz u\u017cywa tego s\u0142owa dok\u0142adnie w takim znaczeniu jak widzimy to w TF \u2013 \u201enak\u0142oni\u0107\u201d, \u201eprzekona\u0107\u201d (por.\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>, 7,VI,1 \u2013\u00a0apostasian epagagetai<\/em>;\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 17,XII,1 \u2013\u00a0epegageto eis pistin<\/em>)<\/a>[72]<\/a>\u00a0a Nowy Testament nigdy nie u\u017cywa tego s\u0142owa w takim znaczeniu<\/a>[73]<\/a>. To znowu przemawia za flawiuszowym a nie chrze\u015bcija\u0144skim autorstwem tego fragmentu.
\n\u201eprzyjmowali prawd\u0119 z przyjemno\u015bci\u0105\u201d<\/strong>
\nFragment \u201eprzyjmowali prawd\u0119<\/a>[74]<\/a>\u00a0z przyjemno\u015bci\u0105\u201d znowu zdradza r\u0119k\u0119 niechrze\u015bcija\u0144sk\u0105 w tym miejscu. Chrze\u015bcijanie unikali bowiem wszelkich odwo\u0142a\u0144 do hedonizmu i takie sformu\u0142owanie by\u0142oby niestosowne w tej sytuacji (por. 1 Kor 10,8)<\/a>[75]<\/a>.
\nPonadto fraza ta jest charakterystyczna dla Flawiusza i\u00a0hedone<\/em>\u00a0w po\u0142\u0105czeniu z\u00a0dechomai<\/em>\u00a0pojawia si\u0119 u niego bardzo cz\u0119sto<\/a>[76]<\/a>\u00a0(patrz cho\u0107by bardzo podobne do TF u\u017cycie w\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 17,XII,1:\u00a0hedone dechomenon tous logous<\/em>) podczas gdy w Nowym Testamencie takie po\u0142\u0105czenie nie wyst\u0119puje nigdy<\/a>[77]<\/a>. \u0141\u0105cznie, jak policzy\u0142 Thackeray, fraza \u201eprzyjmowa\u0107 prawd\u0119 z przyjemno\u015bci\u0105\u201d wyst\u0119puje w\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026.., Flawiusza osiem razy (rozdzia\u0142y XVII do XIX)<\/a>[78]<\/a>.
\nSp\u00f3jrzmy r\u00f3wnie\u017c na kilka innych podobnych fragment\u00f3w:
\n\u201eZ rado\u015bci\u0105 przyjmiemy i \u015bmier\u0107\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 17,VI,3).
\n\u201ez rado\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0142 jej obietnic\u0119\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,III,4).
\n\u201eprzyjmuj\u0105c z rado\u015bci\u0105 wszystko, co z tego powodu mo\u017ce mi si\u0119 przydarzy\u0107\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 19,I,13).
\n\u201ez rado\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0142 wielk\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 8,XII,4).
\n\u201eT\u0142um z rado\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0142 te s\u0142owa\u201d (Wojna \u017bydowska<\/em>, 2,I,2).
\n\u201ez rado\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0142 Wespazjana na cezara\u201d (Wojna \u017bydowska<\/em>, 4,XI,4).
\nJak zauwa\u017ca Winter, fraza \u201eprzyjmowali prawd\u0119 z przyjemno\u015bci\u0105\u201d z TF w po\u0142\u0105czeniu z wcze\u015bniejszym fragmentem \u201eczyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e\u201d nabiera ironicznego podtekstu<\/a>[79]<\/a>. Znowu \u015bwiadczy to za tym, \u017ce tych fragment\u00f3w nie napisa\u0142 chrze\u015bcijanin.
\n\u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d<\/strong>
\n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Ten fragment jest powszechnie uwa\u017cany za interpolacj\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105.<\/strong> Mo\u017cna si\u0119 z tym zgodzi\u0107 bez utraty autentyczno\u015bci ca\u0142ego TF gdy\u017c gramatycznie urywek ten nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z reszt\u0105 tekstu. Za tym, \u017ce jest to interpolacja przemawia brak tej frazy w wersji TF cytowanej przez Ambro\u017cego (lub raczej Pseudo-Hegezypa) pisz\u0105cego jakie\u015b 30 lat po Euzebiuszu. Ambro\u017cy wr\u0119cz zarzuca Flawiuszowi niewiar\u0119 w Jezusa, podobnie jak w\u0142a\u015bnie Orygenes. Jak doskonale po tym wida\u0107 zarzut Orygenesa wobec Flawiusza wcale nie \u015bwiadczy przeciw autentyczno\u015bci ca\u0142ego\u00a0Testimonium<\/em>, \u015bwiadczy jedynie przeciw istnieniu frazy \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. R\u00f3wnie\u017c Hieronim pisz\u0105cy mniej wi\u0119cej w tym samym czasie co Ambro\u017cy nie zna frazy \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d, cho\u0107 cytuje ca\u0142e\u00a0Testimonium<\/em>\u00a0w wersji niemal takiej samej jak znana nam dzi\u015b.<\/strong> Zamiast tego pisze on\u00a0credebatur esse Christus<\/em>, czyli \u201ewierzono, \u017ce by\u0142 Chrystusem\u201d (Hieronim,\u00a0De Viris Illustribus<\/em>, XIII)<\/a>[80]<\/a>. Lekcja przekazana nam przez Hieronima jest o tyle ciekawa, \u017ce najstarsze manuskrypty j\u0105 po\u015bwiadczaj\u0105ce pochodz\u0105 ju\u017c z VI lub VII wieku n.e. podczas gdy najstarsze manuskrypty z dzie\u0142ami Flawiusza i Euzebiusza s\u0105 o kilka wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniejsze<\/a>[81]<\/a>.
\nAle nie tylko Hieronim i Ambro\u017cy nie znaj\u0105 wersji \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d gdy\u017c pochodz\u0105ca z XII wieku syryjska wersja TF autorstwa patriarchy Antiochii Micha\u0142a r\u00f3wnie\u017c posiada lekcj\u0119 \u201ewierzono, \u017ce by\u0142 Chrystusem\u201d i podaje wr\u0119cz, \u017ce przyw\u00f3dcy \u017cydowscy si\u0119 z tym nie zgadzali. Dok\u0142adnie tak samo jak ma Hieronim. Jest to o tyle ciekawe, \u017ce Hieronim pisa\u0142 po \u0142acinie a Micha\u0142 po syryjsku a wiadomo sk\u0105din\u0105d, \u017ce autorzy syryjscy i \u0142aci\u0144scy nie czytali siebie nawzajem w \u015bredniowieczu. Znali jednak teksty greckie. Tak samo \u015bredniowieczna arabska wersja TF pochodz\u0105ca od Agapios<\/strong>a<\/a>[82]<\/a>, melchickiego patriarchy Hierapolis, r\u00f3wnie\u017c nie zna wersji \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d i zamiast tego ma \u201eby\u0107 mo\u017ce by\u0142 on Chrystusem\u201d<\/a>[83]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c Teodoret z Cyru w swym\u00a0Komentarzu do Daniela<\/em>\u00a0(10) pisze, \u017ce Flawiusz nie akceptuje chrze\u015bcija\u0144skiej wiary, daj\u0105c jednocze\u015bnie do zrozumienia, \u017ce zna jego pisma gdy\u017c odnosi si\u0119 do\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>\u00a010,X,7. Takie same \u015bwiadectwa znajdujemy u Cedrenusa z XI wieku (Kompendium Historii<\/em>, TLG 344.16-345.13) i Pseudo-Szymona Magistra. Z kolei egipski mnich Izydor z Pelusium w V wieku zna\u0142 do\u015b\u0107 dobrze dzie\u0142a Flawiusza i przytacza\u0142 nawet fragment TF (\u201enauczyciel tych, kt\u00f3rzy pobierali prawd\u0119\u201d), ale nie czyni\u0142 \u017cadnego odniesienia do fragmentu \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d, tak jakby on w jego tek\u015bcie nie wyst\u0119powa\u0142. Wspomniany wy\u017cej Pseudo-Hegezyp, autor napisanej ju\u017c ok. 370 roku adaptacji Flawiusza na \u0142acin\u0119 pt.\u00a0De excidio Hierosolymitano<\/em>, nie czyni \u017cadnej aluzji do s\u0142\u00f3w \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d, akcentuj\u0105c jednocze\u015bnie inne pozytywne fragmenty TF. Jan Malalas w IX wieku szczeg\u00f3\u0142owo referowa\u0142 \u015bwiadectwo Flawiusza o Jezusie (Chronografia<\/em>, X) ale nic nie wspomina\u0142, \u017ce Flawiusz nazwa\u0142 Jezusa Chrystusem. To wszystko bezpo\u015brednio i po\u015brednio przemawia za autentyczno\u015bci\u0105 wersji \u201ewierzono, \u017ce by\u0142 Chrystusem\u201d, kt\u00f3ra jak najbardziej mog\u0142a wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki Flawiusza. W tym wypadku domniemany chrze\u015bcija\u0144ski interpolator zmieni\u0142by tekst Flawiusza pozbywaj\u0105c si\u0119 jedynie s\u0142\u00f3w \u201ewierzono, \u017ce\u201d. Nie ma natomiast sensu przyjmowa\u0107 odwrotnie, \u017ce to dawni staro\u017cytni i \u015bredniowieczni autorzy chrze\u015bcija\u0144scy \u201ezmi\u0119kczaliby\u201d \u015bwiadectwo Flawiusza w tym miejscu, uwa\u017caj\u0105c je za nie mog\u0105ce wyj\u015b\u0107 spod pi\u00f3ra ortodoksyjnego \u017byda. Przeciwnie, gdyby Flawiusz rzeczywi\u015bcie napisa\u0142 o Jezusie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d to raczej wszyscy wykorzystaliby to jednomy\u015blnie jako potwierdzenie swych racji. Zgodnie z zasad\u0105\u00a0lectio difficilior potior faciliori<\/em>\u00a0trudniejsz\u0105 lekcj\u0119 nale\u017cy uzna\u0107 za wiarygodniejsz\u0105 gdy\u017c \u201e\u0141atwiej bowiem przypu\u015bci\u0107, \u017ce kopista stara\u0142 si\u0119 wyja\u015bni\u0107 tekst, kt\u00f3ry wyda\u0142 mu si\u0119 trudny, ni\u017c odwrotnie\u201d<\/a>[84]<\/a>. W \u015bwietle tej okoliczno\u015bci powszechnie przyj\u0119ty tekst TF (tzw. textus receptus) jest najwiarygodniejszy gdy\u017c jest trudny do przyj\u0119cia w obliczu wielu zastrze\u017ce\u0144 doktrynalnych.
\nJak si\u0119 jednak okazuje, nie trzeba wcale tak \u0142atwo poddawa\u0107 nawet i autentyczno\u015bci fragmentu \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d. Sprawa nie jest tu wcale tak jednoznaczna jak to si\u0119 wydaje przeciwnikom TF. W moim tek\u015bcie z 2005 roku wskaza\u0142em ju\u017c na przypadki gdy mianem \u201echrystus\u201d okre\u015blano w staro\u017cytno\u015bci \u017cydowskiej po prostu wyj\u0105tkowe osoby, nawet niespe\u0142nionych rewolucjonist\u00f3w (patrz wy\u017cej). Poj\u0119cie to by\u0142o bardzo pojemne. Flawiusz m\u00f3g\u0142 wi\u0119c tak napisa\u0107 i o Jezusie i wcale nie czyni\u0142o to z niego od razu chrze\u015bcijanina. \u201e>>Cz\u0142owiek ten by\u0142 Chrystusem<< mo\u017ce oznacza\u0107 tylko tyle, \u017ce chodzi\u0142o o Jezusa, nazywanego powszechnie Chrystusem\u201d<\/a>[85]<\/a>. Nale\u017cy podchodzi\u0107 nieschematycznie do tego zagadnienia.
\nPonadto warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce we frazie \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d wyst\u0119puje w tek\u015bcie greckim czas przesz\u0142y. Domniemany chrze\u015bcija\u0144ski fa\u0142szerz napisa\u0142by to pr\u0119dzej w czasie tera\u017aniejszym. Jak zauwa\u017ca Antonio Socci, nazwanie Jezusa przez Flawiusza \u201emesjaszem\u201d w czasie przesz\u0142ym ma tak naprawd\u0119 wyd\u017awi\u0119k negatywny gdy\u017c chcia\u0142 on w ten spos\u00f3b \u201ewyperswadowa\u0107 rodakom czekanie na kolejnych zbawicieli i d\u0105\u017cenie do mesjanistycznej rewolty, podczas gdy jedynym gwarantem upragnionego pokoju zdawa\u0142o si\u0119 cesarstwo rzymskie\u201d<\/a>[86]<\/a>. \u201eNazywaj\u0105c Jezusa by\u0142ym Mesjaszem (\u201eOn by\u0142\u201d), a Wespazjana obecnym, [Flawiusz] lokuje swoje nadzieje na przysz\u0142o\u015b\u0107 pod rzymskim panowaniem\u201d<\/a>[87]<\/a>.
\nCiekawe, \u017ce jako\u015b \u017caden racjonalista odrzucaj\u0105cy TF z powodu zdania \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d, nie by\u0142 ju\u017c w stanie w swym \u201eprzenikliwym rozumie\u201d doj\u015b\u0107 do tych wniosk\u00f3w.
\n\u201ea Pi\u0142at, za namow\u0105 najznakomitszych m\u0119\u017c\u00f3w spo\u015br\u00f3d nas, skaza\u0142 go na krzy\u017c\u201d<\/strong>
\nJe\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce ten fragment zosta\u0142 napisany przez chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora to wtedy co najmniej dziwny by\u0142by tutaj brak rozwini\u0119cia szczeg\u00f3\u0142\u00f3w wskazuj\u0105cych na motywy skazania Jezusa, jak ma to miejsce w Ewangeliach, gdzie win\u0105 za to skazanie obarczono Sanhedryn<\/a>[88]<\/a>. Tutaj pobrzmiewa wr\u0119cz ton akceptacji dla okoliczno\u015bci tego skazania co by\u0142oby dziwne gdyby przyj\u0105\u0107 tez\u0119, \u017ce ten fragment zosta\u0142 napisany przez chrze\u015bcijanina. Co wi\u0119cej, pasa\u017c ten zdaje si\u0119 wr\u0119cz zdradza\u0107 dobre poinformowanie autora odno\u015bnie kwestii rozdzielno\u015bci pomi\u0119dzy urz\u0119dem Pi\u0142ata a Sanhedrynem w czasach Jezusa<\/a>[89]<\/a>. W pierwszych wiekach konflikt pomi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem a synagog\u0105 by\u0142 ju\u017c na tyle silny, \u017ce powinni\u015bmy spodziewa\u0107 si\u0119 tu wr\u0119cz oskar\u017cycielskiego tonu wobec \u017byd\u00f3w w przypadku przyj\u0119cia tezy o chrze\u015bcija\u0144skiej interpolacji. Jeden z badaczy zauwa\u017cy\u0142 nawet<\/a>[90]<\/a>, \u017ce autor tego fragmentu jakby nie wiedzia\u0142 nic o przyczynach skazania Jezusa, co bardziej pasuje w\u0142a\u015bnie do Flawiusza ni\u017c domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora. Warto spostrzec, \u017ce TF w wersji przekazanej nam przez Agapiosa obarcza jedynie Pi\u0142ata win\u0105 za skazanie Jezusa i nie miesza w to przyw\u00f3dc\u00f3w \u017cydowskich<\/a>[91]<\/a>, co zn\u00f3w sugeruje, \u017ce by\u0107 mo\u017ce mamy tu do czynienia z bardziej pierwotn\u0105 wersj\u0105 TF.
\nP\u00f3jd\u017amy dalej i zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na okre\u015blenie \u201enajznakomitsi m\u0119\u017cowie spo\u015br\u00f3d nas\u201d. \u017baden pisarz wczesnochrze\u015bcija\u0144ski nie u\u017cy\u0142by tutaj takiego okre\u015blenia, nie ma ani jednego takiego przypadku w staro\u017cytnej literaturze chrze\u015bcija\u0144skiej. Domniemany chrze\u015bcija\u0144ski interpolator napisa\u0142by pr\u0119dzej \u201eSanhedryn\u201d, \u201e\u017bydzi\u201d, albo \u201efaryzeusze\u201d. Natomiast fraza \u201enajznakomitsi m\u0119\u017cowie\u201d (protoi andres<\/em>) jest w\u0142a\u015bnie bardzo ch\u0119tnie u\u017cywana przez Flawiusza i to niejednokrotnie (\u201eprzyja\u017a\u0144 co zacniejszych m\u0119\u017c\u00f3w\u201d –\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 17,IV,3; por. te\u017c tam\u017ce 18,I,1; \u201ewybitnych m\u0119\u017c\u00f3w\u201d \u2013 tam\u017ce, 18,IV,4; \u201eprzedniejsi m\u0119\u017cowie\u201d \u2013 tam\u017ce, 18,V,3; 18,IX,9;\u00a0Autobiografia<\/em>, 2.7.12.44;\u00a0Przeciw Apionowi<\/em>, II,12), podczas gdy w Nowym Testamencie nie wyst\u0119puje<\/a>[92]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c fraza \u201espo\u015br\u00f3d nas\u201d (par hemin<\/em>) znowu jest bardzo charakterystyczna w\u0142a\u015bnie dla Flawiusza (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., wst\u0119p, 1,3; tam\u017ce, 10,II,2 [przys\u0142\u00f3wkowo]; 2,VI,3; 4,II,3; 12,VI,2; 14,X,1; 19,II,2) i wyj\u0105tkowe jej nagromadzenie spotykamy w\u0142a\u015bnie w tym rozdziale gdzie znajduje si\u0119 TF<\/a>[93]<\/a>. Podobnie jak fraza \u201eza namow\u0105\u201d \u2013 patrz na przyk\u0142ad \u201eza namow\u0105 z\u0142ych ludzi\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 8,XI,2). Wyst\u0119puj\u0105ce tu s\u0142\u00f3wko greckie\u00a0endeidzei<\/em>\u00a0(endeixis<\/em>) jest przez Flawiusza u\u017cywane w sensie \u201edenuncjacji, doniesienia, oskar\u017cenia\u201d (patrz\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 19,IX,16), podczas gdy Nowy Testament nigdy nie u\u017cywa go w tym znaczeniu<\/a>[94]<\/a>. Tak samo jest w przypadku s\u0142\u00f3wka\u00a0epitimao<\/em>, kt\u00f3re w TF wyst\u0119puje w znaczeniu \u201eskaza\u0107\u201d, \u201ewykona\u0107 kar\u0119\u201d, cho\u0107 NT nigdy nie u\u017cywa go w takim znaczeniu<\/a>[95]<\/a>. To znowu wszechstronnie \u015bwiadczy za flawiuszowym a nie chrze\u015bcija\u0144skim autorstwem tego fragmentu.
\n\u201ejego dawni wyznawcy nie przestali go mi\u0142owa\u0107\u201d<\/strong>
\nS\u0142owa \u201ejego dawni wyznawcy nie przestali go mi\u0142owa\u0107\u201d wskazuj\u0105 na to, \u017ce tego fragmentu r\u00f3wnie\u017c nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 chrze\u015bcijanin. Ewangelie bowiem podaj\u0105, \u017ce uczniowie uciekli i popadli w zw\u0105tpienie gdy pochwycono Jezusa: \u201eWtedy wszyscy uczniowie opu\u015bcili Go i uciekli\u201d (Mt 26,56; por. Mk 14,27.50.70-72; 16,11-14; Mt 26,31; J 16,32).
\nZ powy\u017cszego fragmentu TF wynika ponadto, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o ju\u017c procesem poddanym kontynuacji i domniemany chrze\u015bcija\u0144ski interpolator uzasadniaj\u0105cy powody takiego stanu rzeczy wskaza\u0142by tu pr\u0119dzej na zmartwychwstanie Jezusa a nie jedynie mi\u0142o\u015b\u0107 Jego wyznawc\u00f3w. Natomiast fraza \u201eci kt\u00f3rzy pokochali go\u2026.. nie porzucili go\u201d, jest charakterystyczna dla Flawiusza, jak zgodnie zauwa\u017caj\u0105 badacze<\/a>[96]<\/a>. Popatrzmy na kilka podobnych fragment\u00f3w autorstwa Flawiusza:
\n\u201eSam Hirkan by\u0142 tak\u017ce ich uczniem i nawet bardzo go mi\u0142owali\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 13,X,5).
\nO Germaniku Flawiusz pisa\u0142, \u017ce \u201ewielce go mi\u0142owali i szanowali\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,VI,8).
\nO Judzie z kolei pisa\u0142, \u017ce \u201eopu\u015bcili go \u017co\u0142nierze\u201d (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 12,XI,1).
\nPo drugie, w tek\u015bcie greckim fragment ten jest urwany, w oryginale brzmi on dos\u0142ownie: \u201eci, kt\u00f3rzy pokochali go jako pierwsi nie porzucili\u201d. T\u0142umacz wsp\u00f3\u0142czesny musi doda\u0107 tu s\u0142\u00f3wko \u201ego\u201d na ko\u0144cu aby tekst brzmia\u0142 poprawnie. To zn\u00f3w wyklucza tez\u0119 o interpolacji gdy\u017c mamy tu wskaz\u00f3wk\u0119, \u017ce w rzeczywisto\u015bci nikt w staro\u017cytno\u015bci nie majstrowa\u0142 przy tek\u015bcie Flawiusza i nie uzupe\u0142nia\u0142 go. Domniemany interpolator nie pope\u0142nia\u0142by takich niezr\u0119cznych gaf literackich poniewa\u017c mia\u0142by czas by\u0107 wystarczaj\u0105co starannym pod wzgl\u0119dem gramatycznym, komponuj\u0105c zaledwie tak kr\u00f3tki tekst. Natomiast takie niedoko\u0144czone frazy s\u0105 zupe\u0142nie normalne i charakterystyczne w\u0142a\u015bnie dla Flawiusza, jak zauwa\u017ca Bruce za Richardsem<\/a>[97]<\/a>.
\n\u201eponiewa\u017c ukaza\u0142 si\u0119 im trzeciego dnia, jak przepowiedzieli boscy prorocy, te i wiele innych rzeczy o nim\u201d<\/strong>
\nTen fragment sugeruje r\u0119k\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiego kopisty i brzmi jak\u00a0credo<\/em>\u00a0wczesnego Ko\u015bcio\u0142a, podobne do\u00a0credo<\/em>\u00a0zawartego u \u015bw. Paw\u0142a (1 Kor 15,5). Ale nawet i tu znajdujemy \u015blady stylu charakterystycznego dla Flawiusza, na przyk\u0142ad w\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026., (10,II,2) okre\u015bla on Izajasza mianem \u201eboski prorok\u201d<\/a>[98]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c fraza \u201ezapowiedzieli\u201d odnosz\u0105ca si\u0119 do prorok\u00f3w jest wielokrotnie odnajdowana w tym samym dziele Flawiusza. Podobie\u0144stwa te s\u0105 jednak zbyt szcz\u0105tkowe. By\u0107 mo\u017ce ten fragment tekstu nosi w sobie jakie\u015b zal\u0105\u017cki twierdze\u0144 J\u00f3zefa ale zosta\u0142 rozwini\u0119ty i zmodyfikowany przez chrze\u015bcija\u0144skiego kopist\u0119 w taki spos\u00f3b, \u017ce ostatecznie przybra\u0142 form\u0119\u00a0credo<\/em>. Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce mo\u017cna bardzo nieznacznie zmieni\u0107 ten tekst i wtedy z powodzeniem m\u00f3g\u0142by on wyj\u015b\u0107 spod r\u0119ki Flawiusza, na przyk\u0142ad w takim brzmieniu: \u201eponiewa\u017c\u00a0jego uczniowie s\u0105dzili<\/em>, \u017ce ukaza\u0142 si\u0119 im trzeciego dnia, jak przepowiedzieli boscy prorocy, te i wiele innych rzeczy o nim\u201d. Tak\u0105 rekonstrukcj\u0119 proponuje Robert Eisler<\/a>[99]<\/a>\u00a0i jest ona ca\u0142kiem przekonuj\u0105ca gdy\u017c pozostawia ten fragment w niemal nienaruszonej formie a wiar\u0119 w zmartwychwstanie Jezusa w prosty spos\u00f3b przesuwa z Flawiusza na uczni\u00f3w Jezusa. Co wi\u0119cej, taka rekonstrukcja jest wsparta przez \u015bredniowieczn\u0105 wersj\u0119 TF przekazan\u0105 przez melchickiego patriarch\u0119 Hierapolis Agapiosa, kt\u00f3ry zna\u0142 ten tekst w takim oto brzmieniu: \u201ePowiadali, \u017ce ukaza\u0142 im si\u0119 po swym ukrzy\u017cowaniu i by\u0142 \u017cywy\u201d<\/a>[100]<\/a>. Ta wersja wydaje si\u0119 o tyle autentyczna, \u017ce trudno pos\u0105dzi\u0107 Agapiosa o to, \u017ce \u201ezmi\u0119kcza\u0142by\u201d i os\u0142abia\u0142 tak silne \u015bwiadectwo na korzy\u015b\u0107 wiary chrze\u015bcijan pochodz\u0105ce od Flawiusza, jak niekt\u00f3rzy sugeruj\u0105.
\nZ drugiej strony fraza \u201eponiewa\u017c ukaza\u0142 si\u0119 im trzeciego dnia, jak przepowiedzieli boscy prorocy, te i wiele innych rzeczy\u201d, pochodzi by\u0107 mo\u017ce od Flawiusza gdy\u017c znowu Pseudo-Hegezyp niezale\u017cnie od Euzebiusza po\u015bwiadcza j\u0105. Nie wiemy dok\u0142adnie co Flawiusz m\u00f3g\u0142by przez to rozumie\u0107 i tym samym nie mo\u017cemy zanegowa\u0107, \u017ce on to napisa\u0142. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce powy\u017csze zdanie nie jest a\u017c takie jednoznaczne, co bardzo cz\u0119sto umyka ca\u0142ej wsp\u00f3\u0142czesnej krytyce. Zatrzymajmy si\u0119 wi\u0119c przez chwil\u0119 na d\u0142u\u017cej przy tym fragmencie. Flawiusz pisze o Jezusie, \u017ce \u201eukaza\u0142 im si\u0119 trzeciego dnia\u2026..\u201d. Niemniej jednak z fragmentu tego wcale nie wynika wprost \u201ezmartwychwstanie\u201d. Flawiusz w og\u00f3le nie u\u017cywa tu takiego s\u0142owa. \u201eUkazanie si\u0119\u201d mo\u017cna przecie\u017c zinterpretowa\u0107 w przer\u00f3\u017cny spos\u00f3b. Mo\u017ce zdaniem Flawiusza Jezus \u201eukaza\u0142 si\u0119 im\u201d jako zjawa? A mo\u017ce zdaniem Flawiusza Jezus wcale nie umar\u0142 na krzy\u017cu? A mo\u017ce Flawiusz po prostu nie mia\u0142 zdania w kwestii tego jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce Jezus ukaza\u0142 si\u0119 uczniom ponownie, referuj\u0105c jedynie ich pogl\u0105d w tym miejscu? S\u0142owo \u201eukaza\u0142 si\u0119\u201d jest do\u015b\u0107 pojemne i otwiera szerokie pole dla przer\u00f3\u017cnych interpretacji historii. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni krytycy ca\u0142kowicie przeoczaj\u0105 ju\u017c ten fakt i id\u0105c w tym miejscu na skr\u00f3ty zak\u0142adaj\u0105, \u017ce Flawiusz napisa\u0142 o \u201ezmartwychwstaniu\u201d. Ale Flawiusz wcale tego nie stwierdzi\u0142 i tym samym jak wida\u0107 m\u00f3g\u0142 on tym bardziej napisa\u0107 powy\u017csze zdanie.<\/p>\n

    \n
  1. Pelletier odnotowywa\u0142, \u017ce ca\u0142a ta fraza od \u201eponiewa\u017c ukaza\u0142 im si\u0119 trzeciego dnia\u2026.\u201d mog\u0142a zosta\u0107 napisana przez Flawiusza gdy\u017c \u201eNie zawiera bowiem nic takiego, co anga\u017cowa\u0142oby jego osobiste przekonanie\u201d. W opinii Pelletiera \u201eZdanie to ma [\u2026] wszelkie znamiona referowanej opinii wyznawc\u00f3w Jezusa nie przes\u0105dzaj\u0105cej w niczym obiektywnej prawdy\u201d<\/a>[101]<\/a>. Flawiusz opisuj\u0105c w tym miejscu objawienia si\u0119 Jezusa u\u017cy\u0142 czasownika\u00a0ephane<\/em>, co odnosi si\u0119 do do\u015bwiadcze\u0144 uczni\u00f3w Jezusa, ich osobistych prze\u017cy\u0107 czy przekona\u0144, z kt\u00f3rych Flawiusz jedynie zdaje relacj\u0119 i nie przychyla si\u0119 do tych przekona\u0144. Chrze\u015bcijanin u\u017cy\u0142by w tym miejscu pr\u0119dzej czasownika\u00a0ophthe<\/em>, tak jak Nowy Testament (1 Kor 15,5-8; Mt 28,7; Mk 16,7; \u0141k 24,34). R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy funkcj\u0105 tych czasownik\u00f3w polega na tym, \u017ce\u00a0ophthe<\/em>stwierdza obiektywn\u0105 prawd\u0119 wydarzenia, podczas gdy\u00a0ephane<\/em>\u00a0raczej wra\u017cenia czy subiektywne do\u015bwiadczenia widz\u00f3w<\/a>[102]<\/a>. To znowu wskazuje na niechrze\u015bcija\u0144skie autorstwo nawet tego fragmentu, kt\u00f3ry niemal powszechnie jest uwa\u017cany za chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 interpolacj\u0119. Jak trafnie uj\u0105\u0142 to G. J. Goldberg, wypowiadaj\u0105cy si\u0119 w\u0142a\u015bnie o tym fragmencie TF: \u201eAle chrze\u015bcija\u0144ska zawarto\u015b\u0107 nie oznacza wcale, \u017ce autor by\u0142 chrze\u015bcijaninem. Pisarz m\u00f3g\u0142 jedynie referowa\u0107 w co wierz\u0105 chrze\u015bcijanie\u201d<\/a>[103]<\/a>. Cudzys\u0142\u00f3w by\u0142 nieznany w staro\u017cytno\u015bci. Goldberg uwa\u017ca, \u017ce ten fragment, brzmi\u0105cy jak chrze\u015bcija\u0144skie wyznanie wiary, zosta\u0142 przez Flawiusza zacytowany z jakiego\u015b oddzielnego \u017ar\u00f3d\u0142a.<\/li>\n<\/ol>\n

    Wreszcie, okazuje si\u0119, \u017ce mo\u017cna nawet wybroni\u0107 stanowisko zgodnie z kt\u00f3rym fraza \u201eponiewa\u017c ukaza\u0142 si\u0119 im trzeciego dnia, jak przepowiedzieli boscy prorocy, te i wiele innych rzeczy o nim\u201d pochodzi w ca\u0142o\u015bci od Flawiusza, nawet je\u015bli my\u015bla\u0142 on w tym miejscu o zmartwychwstaniu. Czy Flawiusz m\u00f3g\u0142by bowiem napisa\u0107, \u017ce Jezus zmartwychwsta\u0142 i nie zosta\u0107 mimo to chrze\u015bcijaninem? Tak. Ten pogl\u0105d wydaje si\u0119 na pierwszy rzut oka nie do utrzymania ale okazuje si\u0119, \u017ce z powodzeniem mo\u017cna wybroni\u0107 nawet taki punkt widzenia. Zmartwychwstanie w staro\u017cytnym judaizmie nie by\u0142o czym\u015b niezwyk\u0142ym gdy\u017c ju\u017c Stary Testament wspomina\u0142 o o\u017cyciu cz\u0142owieka, kt\u00f3ry dotkn\u0105\u0142 ko\u015bci Elizeusza (2 Krl 13,21). Flawiusz te\u017c o tym pisa\u0142 (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 9,VIII,6), m\u00f3g\u0142 wi\u0119c jak najbardziej napisa\u0107 r\u00f3wnie\u017c o zmartwychwstaniu Jezusa bez osobistego anga\u017cowania si\u0119 w ten fakt. \u201eTemu, kto utrzymuje, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 zmartwychwstania Jezusa implikuje wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, odpowiadam, \u017ce myli si\u0119 zar\u00f3wno na p\u0142aszczy\u017anie teologicznej, jak i w sensie praktycznym\u201d<\/a>[104]<\/a>. Mo\u017cna przytoczy\u0107 wiele argument\u00f3w za tym, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 zmartwychwstania Jezusa i dokonywanych przez Niego cud\u00f3w nie poci\u0105ga za sob\u0105 aktu wiary chrze\u015bcija\u0144skiej: Arcykap\u0142an i zwierzchnicy \u015bwi\u0105tyni jerozolimskiej wiedzieli zar\u00f3wno, \u017ce Jezus wskrzesi\u0142 \u0141azarza jak i sam zmartwychwsta\u0142, pomimo to starali si\u0119 Go zabi\u0107 a gdy ju\u017c si\u0119 to uda\u0142o nak\u0142aniali \u017co\u0142nierzy aby rozpowszechniali fa\u0142szywe pog\u0142oski o wykradzeniu cia\u0142a (J 11,53; Mt 28,11-15). R\u00f3wnie\u017c Talmud po\u015bwiadcza cuda dokonywane przez Jezusa a mimo to pozostaje wrogi w stosunku do chrze\u015bcijan<\/a>[105]<\/a>; \u201e[\u2026] cho\u0107by kto z umar\u0142ych powsta\u0142, nie uwierz\u0105\u201d (\u0141k 16,31); \u201e[\u2026] lecz tak\u017ce z\u0142e duchy wierz\u0105 i dr\u017c\u0105\u201d (Jk 2,19); dzi\u015b zdarza si\u0119 wiele cud\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 badane przez agnostyk\u00f3w (np. lekarzy) a mimo to nie powoduj\u0105 ich nawr\u00f3cenia<\/a>[106]<\/a>; setnik rzymski pod krzy\u017cem przyzna\u0142, \u017ce Jezus jest Synem Bo\u017cym ale nie mamy \u017cadnych dowod\u00f3w na to, \u017ce by\u0142 to akt nawr\u00f3cenia (Mk 15,38-39). W staro\u017cytno\u015bci ju\u017c Pseudo-Hegezyp cytuj\u0105cy \u015bwiadectwo Flawiusza o Jezusie zarzuca\u0142 Flawiuszowi, \u017ce jego umys\u0142 by\u0142 \u201ewypaczony\u201d, gdy\u017c pisz\u0105c o tych wszystkich cudach zwi\u0105zanych z osob\u0105 Chrystusa pozosta\u0142 zarazem nieprzekonany do chrze\u015bcija\u0144stwa (De excidio<\/em>\u2026.., II,12). A zatem staro\u017cytno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c potwierdza, \u017ce mo\u017cna pozosta\u0107 niewierz\u0105cym pomimo zetkni\u0119cia si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144skimi cudami.
    \nWarto te\u017c nadmieni\u0107, \u017ce prorocy nie zapowiadali, \u017ce Jezus zmartwychwstanie trzeciego dnia, jak m\u00f3wi powy\u017cszy fragment. Okoliczno\u015b\u0107 ta nie wskazuje jednoznacznie ani na r\u0119k\u0119 domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora ani na autorstwo Flawiusza wi\u0119c jest bezu\u017cyteczna dla naszych rozwa\u017ca\u0144 ale warto pomimo to zwr\u00f3ci\u0107 na ten aspekt uwag\u0119.
    \n\u201ei plemi\u0119 chrze\u015bcijan nazwane tak od jego imienia nie wygin\u0119\u0142o a\u017c po dzi\u015b dzie\u0144\u201d<\/strong>
    \nS\u0142owo \u201eplemi\u0119\u201d (greckie\u00a0phyle<\/em>) odniesione do chrze\u015bcijan brzmi zbyt nietaktownie jak na domniemanego chrze\u015bcija\u0144skiego interpolatora w tym miejscu. Ca\u0142a literatura chrze\u015bcija\u0144ska przed Euzebiuszem nie u\u017cywa tego terminu w stosunku do chrze\u015bcijan    <\/a>[107]<\/a>, nawet wtedy gdy cytowani s\u0105 autorzy niechrze\u015bcija\u0144scy. Flawiusz m\u00f3g\u0142 natomiast jak najbardziej u\u017cy\u0107 takiego okre\u015blenia<\/a>[108]<\/a>\u00a0i robi to a\u017c 11 razy w innych miejscach (np.\u00a0Wojna \u017bydowska<\/em>, 2,XVI,4 [366.379.397]; 3,VIII,3 [354]; 7,VIII,6 [327];\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026., 14,VII,2). Widoczny w TF termin\u00a0phylon<\/em>\u00a0nie znajduje si\u0119 w Nowym Testamencie<\/a>[109]<\/a>.
    \nNa niechrze\u015bcija\u0144skie autorstwo tego fragmentu wskazuje te\u017c nie pojawiaj\u0105ca si\u0119 w Nowym Testamencie w takiej formie jak w TF fraza\u00a0onomazo apo tinos<\/em>\u00a0(\u201enazwani od jego imienia\u201d), kt\u00f3ra jest za to bardzo ch\u0119tnie u\u017cywana przez Flawiusza (por.\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026, 1,XV; 1,VI,1;\u00a0Przeciw Apionowi<\/em>, I,26)    <\/a>[110]<\/a>.
    \nJest te\u017c co\u015b innego co wskazuje na brak chrze\u015bcija\u0144skiej r\u0119ki przy autorstwie tego fragmentu. S\u0142owa \u201enie wygin\u0119\u0142o a\u017c po dzi\u015b dzie\u0144\u201d (ouk epelipe<\/em>) s\u0105 pozbawione jakiegokolwiek triumfalizmu. Wr\u0119cz wyra\u017caj\u0105 \u017cal, \u017ce chrze\u015bcijanie jeszcze istniej\u0105 lub sugeruj\u0105, \u017ce nied\u0142ugo wygin\u0105    <\/a>[111]<\/a>. To nie jest opinia kogo\u015b kto jest zachwycony szybkim rozprzestrzenianiem si\u0119 nowej religii i jest z ni\u0105 zwi\u0105zany, co mo\u017cna by przypisywa\u0107 domniemanemu interpolatorowi. Pisz\u0105c ju\u017c w takim negatywnym tonie o swej religii chrze\u015bcija\u0144ski interpolator wspomnia\u0142by tu pr\u0119dzej co\u015b o prze\u015bladowaniach za Nerona i wielu innych szykanach, pomimo kt\u00f3rych \u201eplemi\u0119 chrze\u015bcijan\u201d jednak nie wygin\u0119\u0142o. Nic takiego tu nie znajdujemy co znowu po\u015brednio wskazuje na autentyczno\u015b\u0107 tego fragmentu i raczej na flawiuszowe ni\u017c chrze\u015bcija\u0144skie autorstwo.
    \nPonadto s\u0142\u00f3wko\u00a0epileipo<\/em>\u00a0(\u201ewygin\u0105\u0107\u201d), kt\u00f3re tu spotykamy, te\u017c jest bardzo charakterystyczne dla Flawiusza (por.\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 2,IX,3 \u2013\u00a0neotetes epilepe<\/em>) i cz\u0119sto spotykane w tym w\u0142a\u015bnie znaczeniu (tryb\u00a0transitive<\/em>). Wyst\u0119puje u niego a\u017c 40 razy, podczas gdy w Nowym Testamencie tylko raz (Hebr 11,32) i w innym znaczeniu (\u201ezawie\u015b\u0107\u201d)    <\/a>[112]<\/a>. To kolejne przes\u0142anki \u015bwiadcz\u0105ce o flawiuszowym autorstwie tego fragmentu.
    \nWarto nadmieni\u0107, \u017ce \u015bredniowieczna arabska wersja TF zachowana u Agapiosa nie zna powy\u017cszej frazy rozpoczynaj\u0105cej si\u0119 od \u201ei plemi\u0119 chrze\u015bcijan\u2026\u201d, natomiast inna arabska wersja TF z mniej wi\u0119cej tego samego okresu, przechowana u Micha\u0142a Syryjczyka, zawiera ju\u017c to zdanie.
    \nPo\u015brednie argumenty za autentyczno\u015bci\u0105 TF<\/strong>
    \nPrzedstawi\u0119 teraz szereg po\u015brednich argument\u00f3w wskazuj\u0105cych na autentyczno\u015b\u0107 TF. Nie s\u0105 one ju\u017c tak jednoznaczne jak argumenty przedstawione powy\u017cej, niemniej jednak potraktowane pomocniczo stanowi\u0105 dodatkowo o sile ca\u0142okszta\u0142tu rozumowania przemawiaj\u0105cego na korzy\u015b\u0107 flawiuszowego autorstwa\u00a0Testimonium<\/em>.
    \n1) W\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026., Flawiusz pisze (20,IX,1) o zamordowaniu \u201eJakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem\u201d, nie rozwijaj\u0105c w tym miejscu w\u0105tku \u201eJezusa zwanego Chrystusem\u201d. By\u0142oby co najmniej dziwne, \u017ce Flawiusz nie napisa\u0142 w tym miejscu czego\u015b wi\u0119cej o owym Jezusie, zwanym Chrystusem. Je\u015bli jednak przyjmie si\u0119, \u017ce Flawiusz pisa\u0142 o Jezusie wi\u0119cej ju\u017c wcze\u015bniej, w tzw. Testimonium Flavianum w XVIII rozdziale, to wtedy ten brak rozwini\u0119cia wzmianki o Chrystusie przy opisie \u015bmierci Jakuba staje si\u0119 zupe\u0142nie zrozumia\u0142y    <\/a>[113]<\/a>. Brak rozwini\u0119cia wzmianki o Jezusie przez Flawiusza w tym miejscu mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 te\u017c o tym, \u017ce Jezus by\u0142 postaci\u0105 ju\u017c dobrze znan\u0105 w tym czasie. Tak interpretuje to niechrze\u015bcija\u0144ski badacz chrze\u015bcija\u0144stwa Geza Vermes<\/a>[114]<\/a>.
    \n2) Orygenes m\u00f3g\u0142 widzie\u0107 TF w formie neutralnej, gdzie nie by\u0142o na przyk\u0142ad fragmentu \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d (patrz wy\u017cej, gdzie przytacza\u0142em inne staro\u017cytne wersje TF, kt\u00f3re nie zawiera\u0142y tego zdania). To mog\u0142o rozczarowa\u0107 Orygenesa i st\u0105d jego uwaga, \u017ce Flawiusz nie wierzy\u0142 w mesja\u0144stwo Jezusa (Orygenes,\u00a0Komentarz do Ewangelii Mateusza<\/em>, X,17;\u00a0Przeciw Celsusowi<\/em>, I,47). St\u0105d te\u017c by\u0107 mo\u017ce milczenie Orygenesa w temacie\u00a0Testimonium<\/em>. Uwaga Orygenesa nie wyklucza zatem jak wida\u0107 tego, \u017ce w widzianym przez niego tek\u015bcie rzeczywi\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 TF. By\u0142oby bowiem niezrozumia\u0142e czemu Orygenes ma pretensj\u0119 do Flawiusza o to, \u017ce nie wierzy on w mesja\u0144stwo Jezusa, w sytuacji gdyby ten o Jezusie nie napisa\u0142 ani s\u0142owa. Jednocze\u015bnie mo\u017cna z tego wywnioskowa\u0107, \u017ce ton Flawiusza wobec chrze\u015bcijan nie by\u0142 wrogi w pierwotnej wersji TF, w przeciwnym razie pojawi\u0142aby si\u0119 reakcja polemiczna ze strony Orygenesa.
    \n3) TF jest obecne we wszystkich manuskryptach\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w<\/em>\u2026.., zar\u00f3wno w greckich jak i \u0142aci\u0144skich    <\/a>[115]<\/a>.
    \n4) W\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026., Flawiusza znajdujemy w XVIII rozdziale r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadectwo o Janie Chrzcicielu (18,V,2) obok wzmianki o Jezusie. Jednak nie s\u0105 oni w \u017caden spos\u00f3b ze sob\u0105 po\u0142\u0105czeni, jak ma to miejsce w Nowym Testamencie, cho\u0107 Flawiusz pisze te\u017c o chrzcie udzielanym przez Chrzciciela, kt\u00f3ry w NT jest nieroz\u0142\u0105cznie zwi\u0105zany z Jezusem (Mt 3,13n). Jest to argument na korzy\u015b\u0107 autentyczno\u015bci TF gdy\u017c jest wprost nie do pomy\u015blenia, \u017ce domniemany chrze\u015bcija\u0144ski interpolator, odpowiedzialny rzekomo za \u201espreparowanie\u201d TF, nie dopisa\u0142by TF w\u0142a\u015bnie do wzmianki o Janie Chrzcicielu, \u201echrystianizuj\u0105c\u201d j\u0105 niejako. Nic takiego nie mamy w tek\u015bcie. Domniemany interpolator chrze\u015bcija\u0144ski w og\u00f3le nie dopisa\u0142 nic o Jezusie do wzmianek o Janie Chrzcicielu. Przyjmuj\u0105c tez\u0119 o interpolacji ca\u0142o\u015bci TF wychodzi wr\u0119cz na to, \u017ce interpolator napisa\u0142 te\u017c mniej o Jezusie ni\u017c jest u Flawiusza o Chrzcicielu, co jest nie do pomy\u015blenia dla jakiegokolwiek chrze\u015bcijanina. Co wi\u0119cej, w Nowym Testamencie to Chrzciciel poprzedza pojawienie si\u0119 Jezusa a u Flawiusza kolejno\u015b\u0107 jest odwrotna: najpierw czytamy u niego o Jezusie a dopiero potem pojawia si\u0119 opis Jana Chrzciciela. Zupe\u0142nie inna jest te\u017c interpretacja chrztu Jana Chrzciciela dokonana przez Flawiusza ni\u017c ta przedstawiona w Nowym Testamencie, obie te interpretacje wr\u0119cz wykluczaj\u0105 si\u0119. Wspomniane fakty \u015bwiadcz\u0105 tu te\u017c oczywi\u015bcie na korzy\u015b\u0107 autentyczno\u015bci relacji Flawiusza o Chrzcicielu. Brak jakiejkolwiek \u201echrystianizacji\u201d w przypadku tego opisu m\u00f3wi sam za siebie.
    \n5) Jedn\u0105 z przes\u0142anek przemawiaj\u0105cych po\u015brednio na korzy\u015b\u0107 tezy, \u017ce TF nie jest chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 interpolacj\u0105, s\u0105 dzie\u0142a \u017cydowskiego autora Filona, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 w czasach Jezusa. Nie znajdujemy w dzie\u0142ach Filona nic na temat Jezusa i chrze\u015bcijan, nawet najmniejszej wzmianki. Gdyby rzeczywi\u015bcie by\u0142o tak jak sugeruj\u0105 zwolennicy tezy o interpolacji chrze\u015bcija\u0144skiej w dzie\u0142ach Flawiusza, \u017ce podobno interpolowano co si\u0119 da i gdzie si\u0119 da a \u201ezdesperowani\u201d fa\u0142szerze chrze\u015bcija\u0144scy wciskali si\u0119 wr\u0119cz wsz\u0119dzie ze swoimi dopiskami o Jezusie, to znale\u017aliby\u015bmy te\u017c niew\u0105tpliwie jakie\u015b interpolacje chrze\u015bcija\u0144skie w dzie\u0142ach Filona. Nic takiego nie ma miejsca co obala tez\u0119 wielu racjonalist\u00f3w o rzekomych \u201ezuchwa\u0142ych dopisywaczach\u201d    <\/a>[116]<\/a>, grasuj\u0105cych pono\u0107 bezkarnie w staro\u017cytno\u015bci na obszarze ca\u0142ej kopiowanej literatury niechrze\u015bcija\u0144skiej. Dzie\u0142a Filona nadawa\u0142yby si\u0119 zreszt\u0105 du\u017co lepiej do zinterpolowania ni\u017c dzie\u0142a Flawiusza, gdy\u017c Filon \u017cy\u0142 w czasach Jezusa a Flawiusz nie. Dlaczego wi\u0119c \u017caden chrze\u015bcijanin nie dopisa\u0142 nic o Jezusie u Filona? To r\u00f3wnie\u017c po\u015brednio obala argumentacj\u0119 racjonalist\u00f3w, \u017ce chrze\u015bcijanie \u201ewciskali\u201d si\u0119 gdzie tylko si\u0119 da\u0142o ze swoimi dopiskami o chrze\u015bcija\u0144stwie. Warto r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nie zinterpolowano te\u017c \u017cadnymi chrze\u015bcija\u0144skimi wstawkami greckich kopii\u00a0Wojny \u017bydowskiej<\/em>\u00a0Flawiusza.
    \n6) Flawiusz w 58 roku n.e. przebywa\u0142 w Palestynie a by\u0142 to czas gdy \u015bw. Pawe\u0142 zosta\u0142 aresztowany na terenie \u015bwi\u0105tyni jerozolimskiej. W Cezarei Palesty\u0144skiej \u015bw. Pawe\u0142 przemawia\u0142 przed kr\u00f3lem Agrypp\u0105 (Dz 25,13-26.32; 21,22n). Potem maj\u0105c 26 lat Flawiusz przyby\u0142 do Rzymu i by\u0142 to rok 63 n.e. Wedle Tacyta w Rzymie rok p\u00f3\u017aniej by\u0142o \u201eogromne mn\u00f3stwo\u201d chrze\u015bcijan (Tacyt,\u00a0Roczniki<\/em>, XV,44) i za spraw\u0105 Nerona odbywa\u0142y si\u0119 ich egzekucje. By\u0142 to znowu wzmo\u017cony okres dzia\u0142alno\u015bci \u015bw. Paw\u0142a w Rzymie gdzie wywo\u0142ywa\u0142 swoimi przemowami wiele zamieszania w\u015br\u00f3d tamtejszej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej (Dz 28,16n). Wprost nie do pomy\u015blenia jest, \u017ce b\u0119d\u0105c w Rzymie i Palestynie Flawiusz nie s\u0142ysza\u0142 wtedy czego\u015b o chrze\u015bcijanach i Jezusie    <\/a>[117]<\/a>.
    \n7) Flawiusz sam pisa\u0142, \u017ce maj\u0105c mniej wi\u0119cej 16 lat, a wi\u0119c oko\u0142o roku 53\/54 n.e., studiowa\u0142 doktryn\u0119 od\u0142am\u00f3w \u017cydowskich (Autobiografia<\/em>, 2). Chrze\u015bcijanie prowadzili w tym czasie intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105 w Palestynie i znowu trudno uzna\u0107, \u017ce Flawiusz nie s\u0142ysza\u0142 wtedy czego\u015b o chrze\u015bcijanach    <\/a>[118]<\/a>.
    \n8) Przyjmuj\u0105c, \u017ce TF jest ca\u0142kowicie sfa\u0142szowane przez chrze\u015bcijan i pierwotnie nie wyst\u0119powa\u0142o w tek\u015bcie Flawiusza by\u0142oby zupe\u0142nie niezrozumia\u0142e dlaczego Flawiusz pisze stosunkowo dok\u0142adnie o Janie Chrzcicielu (Dawne Dzieje<\/em>\u2026.., 18,V,2), natomiast zupe\u0142nie przemilcza wzmiank\u0119 o Jezusie i licznych ju\u017c wtedy chrze\u015bcijanach    <\/a>[119]<\/a>.
    \n9) Jak zauwa\u017ca\u0142 nawet racjonalista Archibald Robertson, zupe\u0142nie niezrozumia\u0142e by\u0142oby pomini\u0119cie przez Flawiusza faktu istnienia chrze\u015bcijan pod koniec I wieku naszej ery, wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c okoliczno\u015b\u0107, \u017ce przes\u0142uchuj\u0105cy chrze\u015bcijan osobi\u015bcie Pliniusz M\u0142odszy w swych listach do cesarza Trajana pisa\u0142 w latach 111-113 n.e., \u017ce niekt\u00f3rzy chrze\u015bcijanie porzucili sw\u0105 wiar\u0119 \u201ewi\u0119cej ni\u017c dwadzie\u015bcia lat temu\u201d (Pliniusz,\u00a0Listy<\/em>, X,97). Dwadzie\u015bcia lat wstecz od 113 roku daje lata 90. pierwszego wieku naszej ery, czyli wtedy gdy Flawiusz pisa\u0142 swe\u00a0Dawne Dzieje<\/em>\u2026\u2026,. Znowu wprost nie do pomy\u015blenia jest, \u017ce skoro zgodnie ze \u015bwiadectwem Pliniusza chrze\u015bcijanie wtedy istnieli, to Flawiusz nic o nich nie wiedzia\u0142    <\/a>[120]<\/a>.
    \nPodsumowanie<\/em><\/strong>
    \nJ\u00f3zef Flawiusz jak najbardziej m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 s\u0142ynne\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>. Wskazuje na to szereg bardzo powa\u017cnych argument\u00f3w, zw\u0142aszcza stylistycznych i lingwistycznych. Ponadto wszelkie znane powszechnie zarzuty przeciw TF mo\u017cna z powodzeniem odeprze\u0107 zgodnie z logicznym rozumowaniem i w oparciu o argumenty czysto historyczne, bez odwo\u0142ywania si\u0119 do naci\u0105ganych sztuczek.
    \nTak wi\u0119c mamy niezale\u017cne od przekazu nowotestamentalnego\u00a0bardzo wczesne<\/em>\u00a0\u015bwiadectwo historyczne ju\u017c z I wieku naszej ery o istnieniu Jezusa z Nazaretu i chrze\u015bcijan, spisane przez \u00f3wczesnego historyka \u017cydowskiego. \u015awiadectwo to nie zosta\u0142o obalone pomimo wielu pr\u00f3b i desperackich wysi\u0142k\u00f3w tzw. szko\u0142y racjonalistycznej czy szko\u0142y mitycznej. Co wi\u0119cej, \u015bwiadectwo to zosta\u0142o ju\u017c uznane jako autentyczne przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnego\u00a0establishmentu<\/em>\u00a0naukowego. Twierdz\u0105 oni co prawda, \u017ce fragment ten zosta\u0142 nieznacznie przeredagowany przez kopist\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, niemniej jednak Flawiusz napisa\u0142 o Jezusie w I wieku naszej ery. W niniejszym traktacie wykaza\u0142em r\u00f3wnie\u017c, \u017ce mo\u017cna uzna\u0107 za autentyczny nawet ca\u0142y obecnie znany nam fragment o Jezusie u Flawiusza, w\u0142\u0105cznie ze zdaniem \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d, bez popadni\u0119cia w konflikt z logik\u0105 i wiedz\u0105 religioznawcz\u0105 o tamtych czasach. Oczywi\u015bcie konsensus w\u015br\u00f3d uczonych opowiadaj\u0105cych si\u0119 za przynajmniej cz\u0119\u015bciow\u0105 autentyczno\u015bci\u0105 TF sam w sobie nie mo\u017ce by\u0107 argumentem, gdy\u017c pope\u0142niliby\u015bmy b\u0142\u0105d logiczny\u00a0Argumentum ad Verecundiam<\/em>, niemniej jednak fakt ten stanowi ciekaw\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 o intuicyjnym charakterze na rzecz bronionej przeze mnie tezy. Tym samym mi\u0119dzy bajki mo\u017cna w\u0142o\u017cy\u0107 twierdzenia zwolennik\u00f3w tzw. szko\u0142y mitycznej, \u017ce Jezus jest dopiero \u201ewymys\u0142em katechezy apologetycznej\u201d z II wieku naszej ery. Jak wida\u0107 ze \u015bwiadectwa J\u00f3zefa Flawiusza, ju\u017c w I wieku naszej ery istnieli chrze\u015bcijanie wywodz\u0105cy si\u0119 z r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w i wyznaj\u0105cy wiar\u0119 w Jezusa oraz dokonywane przez Niego cuda. Tak wczesnych i mocnych \u015bwiadectw nie spotykamy w przypadku \u017cadnej innej wielkiej postaci staro\u017cytno\u015bci. Nie jest te\u017c prawd\u0105 roszczenie niekt\u00f3rych racjonalist\u00f3w, \u017ce Flawiusz w sumie nie potwierdza nic wa\u017cnego w temacie Jezusa dla nas wsp\u00f3\u0142czesnych. Poni\u017cej wyliczam w punktach to co dzi\u0119ki Flawiuszowi zosta\u0142o niezale\u017cnie potwierdzone w Nowym Testamencie. Jak zobaczymy jest tego ca\u0142kiem du\u017co. Tak wi\u0119c Flawiusz potwierdza zapis Nowego Testamentu w nast\u0119puj\u0105cych kwestiach:
    \n1) \u00a0 \u00a0okres dzia\u0142alno\u015bci Jezusa
    \n2) \u00a0 \u00a0czynienie cud\u00f3w przez Jezusa
    \n3) \u00a0 \u00a0Jezus naucza\u0142 m\u0105dro\u015bci
    \n4) \u00a0 \u00a0Jezus mia\u0142 brata Jakuba
    \n5) \u00a0 \u00a0Jakub by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105 Ko\u015bcio\u0142a w Jerozolimie, jak podaje tradycja chrze\u015bcija\u0144ska
    \n6) \u00a0 \u00a0Jakub zosta\u0142 zamordowany przez \u017byd\u00f3w
    \n7) \u00a0 \u00a0Wczesny Ko\u015bci\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski by\u0142 prze\u015bladowany przez \u017byd\u00f3w
    \n8) \u00a0 \u00a0Jezus zosta\u0142 skazany przez Pi\u0142ata
    \n9) \u00a0 \u00a0Jezus zosta\u0142 skazany na \u015bmier\u0107 przez ukrzy\u017cowanie
    \n10)\u00a0 Pi\u0142at wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 ze starszyzn\u0105 \u017cydowsk\u0105 przy skazaniu Jezusa
    \n11)\u00a0 Jezus uchodzi\u0142 za Mesjasza
    \n12)\u00a0 Jezus by\u0142 za\u0142o\u017cycielem \u201eplemienia\u201d chrze\u015bcijan
    \n13)\u00a0 Chrze\u015bcijanie wzi\u0119li od Niego swoj\u0105 nazw\u0119
    \n14)\u00a0 Pod koniec I wieku naszej ery poganie przy\u0142\u0105czyli si\u0119 ju\u017c do Ko\u015bcio\u0142a
    \n15)\u00a0 \u00a0Wierzono, \u017ce Jezus powsta\u0142 z martwych trzeciego dnia
    \nNawet je\u015bli uznamy, \u017ce fragment o zmartwychwstaniu Jezusa u Flawiusza jest p\u00f3\u017aniejsz\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wstawk\u0105, to zmartwychwstanie Jezusa i tak nadal po\u015brednio wynika z\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>\u00a0gdy\u017c Flawiusz pisze tam, \u017ce \u201ejego dawni wyznawcy nie przestali go mi\u0142owa\u0107\u201d i \u201eplemi\u0119 chrze\u015bcijan\u201d istnieje a\u017c do jego czas\u00f3w.
    \nReasumuj\u0105c, z tych wszystkich licznych powod\u00f3w na kt\u00f3re wskaza\u0142em wy\u017cej mo\u017cna w pe\u0142nej zgodno\u015bci z logik\u0105 i danymi historycznymi przyj\u0105\u0107, \u017ce J\u00f3zef Flawiusz napisa\u0142 o Jezusie Chrystusie w I wieku naszej ery
    \nJan Lewandowski, kwiecie\u0144 2015
    \nPrzypisy:<\/strong>
    \n    <\/a>[1]<\/a>\u00a0Zar\u00f3wno polski jak i grecki tekst\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>\u00a0przytaczam za Euegeniusz D\u0105browski,\u00a0Appendix I, Testimonium Flavianum (Antiq. 18, 3, 3)<\/em>, w: J\u00f3zef Flawiusz,\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, pod red. Eugeniusza D\u0105browskiego, Pozna\u0144, Warszawa, Lublin 1979, s. 873-874.
    \n    <\/a>[2]<\/a>\u00a0Paula Fredriksen,\u00a0Jesus of Nazareth, King of the Jews<\/em>, Vintage 2000, s. 249.
    \n    <\/a>[3]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew, Rethinking the Historical Jesus<\/em>, New York 1991, s. 59.
    \n    <\/a>[4]<\/a>\u00a0Por. Louis Feldman,\u00a0Josephus and Modern Scholarship<\/em>, Berlin, New York 1984, s. 684-691.
    \n    <\/a>[5]<\/a>\u00a0Ten\u017ce,\u00a0Josephus<\/em>,\u00a0Anchor Bible Dictionary<\/em>, tom 3, Garden City NY 1991, s. 990-91.
    \n    <\/a>[6]<\/a>\u00a0Por. Craig L. Blomberg,\u00a0Jesus and the Gospels: An Introduction and Survey<\/em>, Nashville, Tennessee 2009, s. 434\u2013435.
    \n    <\/a>[7]<\/a>\u00a0Por. Joel B. Green, \u201eCrucifixion\u201d, w:\u00a0The Cambridge Companion to Jesus<\/em>, Markus Bockmuehl (red.), Cambridge 2001, s. 89.
    \n    <\/a>[8]<\/a>\u00a0Olson pisa\u0142 w 1999 roku: \u201eScholars who take the second position, that Josephus did mention Jesus but that the passage which has come down to us has been altered by a Christian editor, are currently in the majority\u201d (K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, \u201cThe Catholic Biblical Quarterly\u201d, nr 2 [tom 61] kwiecie\u0144 1999, s. 306).
    \n    <\/a>[9]<\/a>\u00a0Por. Willibald B\u00f6sen,\u00a0Ostatni dzie\u0144 Jezusa z Nazaretu<\/em>, Wroc\u0142aw 2002, s. 13.
    \n    <\/a>[10]<\/a>\u00a0Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, w:\u00a0Konfrontacje. Drogi rozwoju wsp\u00f3\u0142czesnej biblistyki Nowego Testamentu<\/em>, Pozna\u0144 1970, s. 204-205.
    \n    <\/a>[11]<\/a>\u00a0Por. Giuseppe Ricciotti,\u00a0\u017bycie Jezusa Chrystusa<\/em>, Warszawa 1954, s. 103; Willibald B\u00f6sen,\u00a0Ostatni dzie\u0144 Jezusa z Nazaretu<\/em>, dz. cyt., s. 14-15.
    \n    <\/a>[12]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 83.
    \n    <\/a>[13]<\/a>\u00a0\u201cThe passage sounds much like Josephus in style. If it is a bald insertion it has been written in a style compatible with Josephus\u2019s, but it could be a skillful redaction of a genuine passage. Phrases such as \u201ctribe of Christians\u201d and \u201cwise man\u201d which are typical of Josephus are possibly relics of the original\u201d (M D Magee,\u00a0Christianity, Pious Fraud and Christian Censorship: Manipulating the Good News<\/em>, http:\/\/www.askwhy.co.uk\/christianity\/0090MissingRecords.php#Censorship [dost\u0119p 2015]).
    \n    <\/a>[14]<\/a>\u00a0Geza Vermes,\u00a0Jezus \u017byd. Ewangelia w oczach historyka<\/em>, Krak\u00f3w 2003, s. 62. Na stronach 99-100 tej samej pracy Vermes broni autentyczno\u015bci tej zbitki a ponadto broni te\u017c innych s\u0142\u00f3w zawartych w TF i odniesionych do Jezusa: \u201eczyni\u0142 rzeczy niezwyk\u0142e\u201d. Por. te\u017c ten\u017ce,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, Krak\u00f3w 2008, s. 324-325.
    \n    <\/a>[15]<\/a>\u00a0Ten\u017ce,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, dz. cyt., s. 324.
    \n    <\/a>[16]<\/a>\u00a0Por. F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, Katowice 2003, s. 140 przypis nr 21.
    \n    <\/a>[17]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, w: Emil Sch\u00fcrer,\u00a0The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ (175 B.C.-A.D. 135)<\/em>, tom I, Edinburgh 1973, s. 441.
    \n    <\/a>[18]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 215.
    \n    <\/a>[19]<\/a>\u00a0Co ciekawe niekt\u00f3rzy racjonali\u015bci zgadzaj\u0105 si\u0119 z pogl\u0105dem, \u017ce argumentacja\u00a0ex silentio<\/em>\u00a0jest wadliwa logicznie, niemniej jednak w przypadku TF uwa\u017caj\u0105, \u017ce jest s\u0142uszna. Zaiste przedziwna jest \u201elogika\u201d racjonalistyczna.
    \n    <\/a>[20]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Kodeksy, wydania i przek\u0142ady \u201eAntiquitates Iudicae\u201d<\/em>, w: J\u00f3zef Flawiusz,\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, pod red. Eugeniusza D\u0105browskiego, dz. cyt., s. 59-60.
    \n    <\/a>[21]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 55-64.
    \n    <\/a>[22]<\/a>\u00a0Por. Willibald B\u00f6sen,\u00a0Ostatni dzie\u0144 Jezusa z Nazaretu<\/em>, dz. cyt., s. 15.
    \n    <\/a>[23]<\/a>\u00a0J\u00f3zef Skaliger by\u0142 prawdopodobnie pierwszym autorem, kt\u00f3ry w XVII wieku odrzuci\u0142 TF z powodu \u201echrze\u015bcija\u0144skiej zawarto\u015bci\u201d. Tu\u017c po nim z tego samego powodu TF zosta\u0142o odrzucone przez Ryszarda Montague, biskupa Norwich, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce fraza \u201eOn by\u0142 Chrystusem\u201d nie mo\u017ce pochodzi\u0107 od niewierz\u0105cego \u017byda. Niemniej jednak inne opracowania podaj\u0105, \u017ce jako pierwsi odrzucali TF z powodu \u201echrze\u015bcija\u0144skiej zawarto\u015bci\u201d tacy autorzy jak Tanaquilius Faber (1615-72) i Jean Daill\u00e9 (1594-1670). Pierwszy znany pisemny atak przeciw TF pochodzi od Lucasa Osiandera z Tybingi, teologa lutera\u0144skiego, kt\u00f3ry w 1592 roku opublikowa\u0142 polemik\u0119 przeciw katolickiej historii Ko\u015bcio\u0142a napisanej przez Baroniusa. Por. Zygmunt Poniatowski,\u00a0\u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, w:\u00a0Katolicyzm staro\u017cytny jako forma rozwoju pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, J\u00f3zef Keller (red), Warszawa 1969, s. 70; por. te\u017c Zenon Zi\u00f3\u0142kowski,\u00a0Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, Warszawa 1989, s. 262 przypis nr 6.
    \n    <\/a>[24]<\/a>\u00a0Por. K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 316.
    \n    <\/a>[25]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 435: \u201cJosephus nowhere informs his pagan readers what is meant by the expression, \u2018Christ\u2019, or \u2018Messiah\u2019. It would have been necessary to elucidate the term to them [\u2026] Without explanation, the four words now in the text would have been incomprehensible to Josephus\u2019s readers\u201d.
    \n    <\/a>[26]<\/a>\u00a0S. \u0141ach,\u00a0Mistrz Sprawiedliwo\u015bci z Qumran a Chrystus<\/em>\u00a0z Nazaretu<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe KUL\u201d rok II (1959) nr 1 (5), s. 89.
    \n    <\/a>[27]<\/a>\u00a0Ca\u0142y ten akapit jest niemal dos\u0142ownym powt\u00f3rzeniem mojej argumentacji z 2005 roku.
    \n    <\/a>[28]<\/a>\u00a0Zenon Kosidowski,\u00a0Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, Warszawa 1979, s. 19.
    \n    <\/a>[29]<\/a>\u00a0Cyt. za John Dominic Crossan,\u00a0Historyczny Jezus. Kim by\u0142 i czego naucza\u0142<\/em>, Warszawa 1997, s. 116.
    \n    <\/a>[30]<\/a>\u00a0Prawdopodobnie pierwszym autorem chrze\u015bcija\u0144skim jaki zacytowa\u0142 Flawiusza by\u0142 Teofil z Antiochii, kt\u00f3ry w swym dziele\u00a0Do Autolyka<\/em>\u00a0u\u017cywa\u0142 cytat\u00f3w z\u00a0Przeciw Apionowi<\/em>. Wspomina\u0142 te\u017c\u00a0Wojn\u0119 \u017bydowsk\u0105<\/em>\u00a0napisan\u0105 przez Flawiusza (Teofil,\u00a0Do Autolyka<\/em>, III,23).
    \n    <\/a>[31]<\/a>\u00a0Por. Alice Whealey, Josephus on Jesus,<\/em>\u00a0The Testimonium Flavianum Controversy from Late Antiquity to Modern Times<\/em>, New York 2003, s. 11.
    \n    <\/a>[32]<\/a>\u00a0Por. K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 307. Patrz te\u017c Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 432 przypis 7, gdzie wyliczono niekt\u00f3re z tych \u017ar\u00f3de\u0142 antycznych.
    \n    <\/a>[33]<\/a>\u00a0Wystarczy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 ile stron ma cho\u0107by cytowane w pierwszym przypisie tej rozprawki polskie wydanie\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>: blisko 1000 stron.
    \n    <\/a>[34]<\/a>\u00a0Zygmunt Poniatowski,\u00a0\u0179r\u00f3d\u0142a do wczesnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, w:\u00a0Katolicyzm staro\u017cytny jako forma rozwoju pierwotnego chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 71.
    \n    <\/a>[35]<\/a>\u00a0Por. Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, Krak\u00f3w 2011, s. 235.
    \n    <\/a>[36]<\/a>\u00a0Por. Alice Whealey, Josephus on Jesus<\/em>, dz. cyt., s. 285-287.
    \n    <\/a>[37]<\/a>\u00a0Por. K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 309, 322.
    \n    <\/a>[38]<\/a>\u00a0Por. F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 140.
    \n    <\/a>[39]<\/a>\u00a0Por. Louis Feldman,\u00a0Josephus, Judaism, and Christianity<\/em>, Leiden: Brill 1987, s. 57.
    \n    <\/a>[40]<\/a>\u00a0\u201eOn the assumption that the above reconstruction resembles the authentic Testimonium, the text establishes nothing more than the historicity of Jesus and his crucifixion. Since we have no evidence that the historicity of Jesus or his crucifixion were questioned in the first three centuries, we should not be surprised that the passage was never quoted until the fourth century\u201d (Jeffrey Lowder,\u00a0Josh McDowell\u2019s<\/em>\u00a0Evidence for Jesus: Is it Reliable?<\/em>, 2000,\u00a0http:\/\/infidels.org\/library\/modern\/jeff_lowder\/jury\/chap5.html<\/a>\u00a0[dost\u0119p 2015]).
    \n    <\/a>[41]<\/a>\u00a0Por. Cappel, Louis apud Georgius Hornius.\u00a0Historia Ecclesiastica, illustrata notis et observationibus, quibus<\/em>
    \nfontes historicae antiquitatis aperiuntur accedit L. Capelli historiae Judaicae compendium<\/em>, Leiden 1687.
    \n    <\/a>[42]<\/a>\u00a0Cyt. za John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 86 przypis nr 54.
    \n    <\/a>[43]<\/a>\u00a0Archibald Robertson,\u00a0Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, Warszawa 1961, s. 122.
    \n    <\/a>[44]<\/a>\u00a0Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 438.
    \n    <\/a>[45]<\/a>\u00a0Flawiusz umiejscowi\u0142 w czasach rz\u0105d\u00f3w Pi\u0142ata wydarzenia, kt\u00f3re nie mia\u0142y miejsca za tych rz\u0105d\u00f3w i nast\u0105pi\u0142y w 19 roku n.e. Patrz Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 439 przypis nr 27.
    \n    <\/a>[46]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 438-439.
    \n    <\/a>[47]<\/a>\u00a0\u201eBut in fact I see no reason to believe the Testimonium occurs out of context\u201d (Jeffrey Lowder,\u00a0Josh McDowell\u2019s<\/em>\u00a0Evidence for Jesus: Is it Reliable?<\/em>, dz. cyt.).
    \n    <\/a>[48]<\/a>\u00a0\u201eEven if the passage were out of context, that would still not make it likely that the passage is an interpolation. It was common for ancient writers to insert extraneous texts or passages which seemingly interrupt the flow of the narrative (whereas today the material would be placed in a footnote)\u201d (tam\u017ce).
    \n    <\/a>[49]<\/a>\u00a0Zenon Kosidowski,\u00a0Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, dz. cyt., s. 19.
    \n    <\/a>[50]<\/a>\u00a0Cyt. za John Dominic Crossan,\u00a0Historyczny Jezus. Kim by\u0142 i czego naucza\u0142<\/em>, dz. cyt., s. 121.
    \n    <\/a>[51]<\/a>\u00a0Archibald Robertson,\u00a0Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 122.
    \n    <\/a>[52]<\/a>\u00a0Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 438.
    \n    <\/a>[53]<\/a>\u00a0Por. Henry St. John Thackeray (red.),\u00a0Josephus<\/em>, tom 4, Cambridge 1930, s. 637.
    \n    <\/a>[54]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Kodeksy, wydania i przek\u0142ady \u201eAntiquitates Iudicae\u201d<\/em>, w: J\u00f3zef Flawiusz,\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, pod red. Eugeniusza D\u0105browskiego, dz. cyt., s. 61.
    \n    <\/a>[55]<\/a>\u00a0Dopisane przez kopist\u00f3w cytaty ze staros\u0142owia\u0144skiej wersji\u00a0Wojny \u017bydowskiej<\/em>\u00a0Flawiusza mo\u017cna w ca\u0142o\u015bci przeczyta\u0107 w:\u00a0Appendix 1,<\/em>\u00a0Domniemane \u015bwiadectwo J\u00f3zefa o Chrystusie przechowane w staros\u0142owia\u0144skim przek\u0142adzie \u201eDe Bello Judaico\u201d<\/em>, w: J\u00f3zef Flawiusz,\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, pod red. Eugeniusza D\u0105browskiego, dz. cyt., s. 880-882. Patrz te\u017c Zenon Kosidowski,\u00a0Opowie\u015bci Ewangelist\u00f3w<\/em>, dz. cyt., s. 30-31.
    \n    <\/a>[56]<\/a>\u00a0Por. J. C. VanderKam,\u00a0Manuskrypty znad Morza Martwego<\/em>, Warszawa 2001, s. 118, 173.
    \n    <\/a>[57]<\/a>\u00a0\u201cNothing that Josephus wrote lends any support to the theory that Jesus was caught up in revolutionary, Zealotic or quasi-Zealotic activities. The NT provides ample evidence that Jesus was tried and executed on political grounds\u201d (Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 441).
    \n    <\/a>[58]<\/a>\u00a0Geza Vermes,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, dz. cyt., s. 325.
    \n    <\/a>[59]<\/a>\u00a0\u201eComplete certainty is unattainable [\u2026]\u201d (K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 322).
    \n    <\/a>[60]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 81.
    \n    <\/a>[61]<\/a>\u00a0Por. Robert Grant,\u00a0The Apostolic Fathers<\/em>, tom 4, Toronto 1964, s. 7.
    \n    <\/a>[62]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 214. Por. te\u017c Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 232; Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 433.
    \n    <\/a>[63]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 205,215-216. Por. te\u017c Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 435.
    \n    <\/a>[64]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 435-436.
    \n    <\/a>[65]<\/a>\u00a0Niemniej jednak warto na tym miejscu odnotowa\u0107, \u017ce arabska wersja TF po\u015bwiadczona przez Agapiosa nie zawiera tego zdania. Wi\u0119cej na temat arabskiej wersji TF przekazanej przez Agapiosa patrz przypis nr 83.
    \n    <\/a>[66]<\/a>\u00a0Taki ciekawy pogl\u0105d wyrazi\u0142 F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 140. Nie on jedyny go wyznaje gdy\u017c sarkazmu w tym miejscu dopatruje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Twelftree \u2013 por.\u00a0Jesus in Jewish Traditions<\/em>, w:\u00a0Gospel Perspectives: The Jesus Tradition Outside the Gospels<\/em>, David Wenham (red), Sheffield 1985, s. 303. Patrz te\u017c Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 435 przypis nr 15 referuj\u0105cy podobne pogl\u0105dy Mansona na temat frazy \u201cOn by\u0142 Chrystusem\u201d: \u201cremark with ironic overtones: \u2018he was reputedly the Messiah\u2019.\u201d
    \n    <\/a>[67]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 81,84.
    \n    <\/a>[68]<\/a>\u00a0Por. K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 310.
    \n    <\/a>[69]<\/a>\u00a0Por. Geza Vermes,\u00a0Jezus \u017byd<\/em>, dz. cyt., s. 99-100; Ten\u017ce,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, dz. cyt., s. 324-325.
    \n    <\/a>[70]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 80.
    \n    <\/a>[71]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 437.
    \n    <\/a>[72]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 81.
    \n    <\/a>[73]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 80.
    \n    <\/a>[74]<\/a>\u00a0Istnieje pogl\u0105d od 1749 roku, \u017ce w oryginale s\u0142owo\u00a0talethe<\/em>\u00a0(\u201cprawd\u0119\u201d) zosta\u0142o b\u0142\u0119dnie wprowadzone przez \u015bredniowiecznych kopist\u00f3w tekstu na miejsce\u00a0taethe<\/em>, kt\u00f3re oznacza \u201eniezwyk\u0142y\u201d, \u201edziwny\u201d i bardziej koresponduje z\u00a0paradoxa erga<\/em>\u00a0(\u201erzeczy niezwyk\u0142e\u201d) z wiersza poprzedniego. Za przyj\u0119ciem\u00a0taethe<\/em>\u00a0przemawia te\u017c to, \u017ce wersji TF z\u00a0talethe<\/em>\u00a0nie zna arabska wersja TF przekazana przez Agapiosa, ani sam Flawiusz nie u\u017cywa gdzie indziej tego terminu. Te wywody mo\u017cna jednak potraktowa\u0107 jedynie jako ciekawostk\u0119 filologiczn\u0105 gdy\u017c nawet je\u015bli przyjmiemy w tym miejscu\u00a0taethe<\/em>\u00a0zamiast\u00a0talethe<\/em>\u00a0to sens notatki Flawiusza na temat Jezusa nie zmieni si\u0119 na tyle znacz\u0105co \u017ceby si\u0119 tym szczeg\u00f3\u0142owo zajmowa\u0107. Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce je\u015bli przyjmiemy\u00a0taethe<\/em>\u00a0zamiast\u00a0talethe<\/em>\u00a0to relacja Flawiusza o chrze\u015bcijanach staje si\u0119 bardziej ch\u0142odna a tym samym obiektywna gdy\u017c w tej sytuacji jego zdaniem nie poszli oni za prawd\u0105 a jedynie stali si\u0119 ofiarami pogoni za bli\u017cej nieokre\u015blon\u0105 sensacj\u0105, co wyrazi\u0142by on w takim wypadku s\u0142owami: \u201eprzyjmowali te dziwy z przyjemno\u015bci\u0105\u201d. Wi\u0119cej na temat tego zagadnienia patrz Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 436.
    \n    <\/a>[75]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 436.
    \n    <\/a>[76]<\/a>\u00a0Wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w patrz Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 436 przypis nr 18.
    \n    <\/a>[77]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 81.
    \n    <\/a>[78]<\/a>\u00a0Por. Louis H. Feldman,\u00a0The Testimonium Flavianum, The State of the Question<\/em>, w:\u00a0Christological Perspectives<\/em>, Robert F. Berkley i Sarah Edwards (red), New York 1982, s. 188. Przyk\u0142ady u\u017cycia\u00a0hedone<\/em>\u00a0u Flawiusza patrz te\u017c w Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 436 przypis nr 19.
    \n    <\/a>[79]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 436: \u201cironical undertone\u201d.
    \n    <\/a>[80]<\/a>\u00a0Por. Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 232.
    \n    <\/a>[81]<\/a>\u00a0Wygl\u0105da na to, \u017ce najstarszy manuskrypt\u00a0Dawnych Dziej\u00f3w Izraela<\/em>\u00a0zawieraj\u0105cy\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>\u00a0to\u00a0Codex Ambrosianus<\/em>\u00a0370 (F128) pochodz\u0105cy z XI wieku n.e. Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Kodeksy, wydania i przek\u0142ady \u201eAntiquitates Iudicae\u201d<\/em>, w: J\u00f3zef Flawiusz,\u00a0Dawne Dzieje Izraela<\/em>, pod red. Eugeniusza D\u0105browskiego, dz. cyt., s. 64.
    \n    <\/a>[82]<\/a>\u00a0Mo\u017cna udowodni\u0107, \u017ce zar\u00f3wno Agapios jak i Micha\u0142 znali wersj\u0119 TF niezale\u017cn\u0105 od Euzebiusza gdy\u017c obaj tytu\u0142uj\u0105 dzie\u0142o Flawiusza z jakiego je cytuj\u0105 jako\u00a0Na temat Rz\u0105d\u00f3w \u017byd\u00f3w<\/em>\u00a0(Agapios) lub\u00a0Instytucje \u017byd\u00f3w<\/em>\u00a0(Micha\u0142 Syryjczyk). Euzebiusz nie zna\u0142 takich tytu\u0142\u00f3w.\u00a0De facto<\/em>\u00a0tytu\u0142\u00a0Na temat Rz\u0105d\u00f3w \u017byd\u00f3w<\/em>\u00a0zawdzi\u0119czamy t\u0142umaczeniu Pinesa ale nie jest to t\u0142umaczenie precyzyjne. Dok\u0142adne t\u0142umaczenie powinno brzmie\u0107 w tym miejscu:\u00a0Na temat z\u0142a \u017byd\u00f3w<\/em>\u00a0(por. K. A. Olson, Eusebius and the\u00a0Testimonium Flavianum<\/em>, art. cyt., s. 320). Pines sam by\u0142 \u017bydem i trudno mu si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 takiego t\u0142umaczenia tego tytu\u0142u.
    \n    <\/a>[83]<\/a>\u00a0Por. J\u00f3zef Kulisz,\u00a0Wprowadzenie do Teologii Fundamentalnej<\/em>, Krak\u00f3w 1995, s. 86, gdzie mo\u017cna przeczyta\u0107 ca\u0142\u0105 wersj\u0119 TF wed\u0142ug Agapiosa. Patrz te\u017c Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 228,230; Zenon Zi\u00f3\u0142kowski,\u00a0Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 262. Agapios ma jednak fraz\u0119 \u201cwierzono, \u017ce by\u0142 Chrystusem\u201d dopiero na samym ko\u0144cu TF, a nie w \u015brodku, jak pozosta\u0142e staro\u017cytne i \u015bredniowieczne wersje tej notatki Flawiusza o Jezusie.
    \n    <\/a>[84]<\/a>\u00a0Wst\u0119p og\u00f3lny do Pisma \u015awi\u0119tego<\/em>, Jan Szlaga (red), Pozna\u0144-Warszawa 1986, s. 176.
    \n    <\/a>[85]<\/a>\u00a0F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 140.
    \n    <\/a>[86]<\/a>\u00a0Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 233. Socci idzie w tej argumentacji za Carstenem Peterem Thiede,\u00a0Zaginione \u015bwi\u0119te miejsce chrze\u015bcija\u0144stwa Emaus<\/em>, Warszawa 2007, s. 113n.
    \n    <\/a>[87]<\/a>\u00a0Carsten Peter Thiede,\u00a0Zaginione \u015bwi\u0119te miejsce chrze\u015bcija\u0144stwa Emaus<\/em>, dz. cyt., s. 119. Tekst w nawiasie kwadratowym ode mnie.
    \n    <\/a>[88]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 214; Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 433; Ten\u017ce,\u00a0On the Trial of Jesus<\/em>, Berlin, New York 1974, s. 40.
    \n    <\/a>[89]<\/a>\u00a0Por. Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 433.
    \n    <\/a>[90]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>\u2026.., dz. cyt., s. 65.
    \n    <\/a>[91]<\/a>\u00a0Por. J\u00f3zef Kulisz,\u00a0Wprowadzenie do Teologii Fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 86, gdzie mo\u017cna przeczyta\u0107 ca\u0142\u0105 wersj\u0119 TF wed\u0142ug Agapiosa. Patrz te\u017c Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 228,230; Zenon Zi\u00f3\u0142kowski,\u00a0Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 262.
    \n    <\/a>[92]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>\u2026.., dz. cyt., s. 80,82. Meier policzy\u0142 (tam\u017ce, s. 82), \u017ce fraza\u00a0protoi andres<\/em>\u00a0wyst\u0119puje u Flawiusza w\u00a0Dawnych Dziejach<\/em>\u2026\u2026, dok\u0142adnie 6 razy, dodawszy trzykrotne u\u017cycie w nieco innej formie.
    \n    <\/a>[93]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 82.
    \n    <\/a>[94]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 80,82.
    \n    <\/a>[95]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 80,82.
    \n    <\/a>[96]<\/a>\u00a0Por. Robert E. Van Voorst,\u00a0Jesus Outside the New Testament<\/em>, Grand Rapids 2000, s. 90; Edwin M. Yamauchi, \u201cJesus Outside the New Testament what is the evidence?\u201d, w:\u00a0Jesus Under Fire<\/em>, Michael J. Wilkin i J.P. Moreland (red.), Grand Rapids: Zondervan, s. 213.
    \n    <\/a>[97]<\/a>\u00a0Por. G. C. Richards, \u201cJournal of Theological Studies\u201d (XLII [1941]), s. 70n, za F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 141.
    \n    <\/a>[98]<\/a>\u00a0Por. Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 232.
    \n    <\/a>[99]<\/a>\u00a0Por. Robert Eisler,\u00a0The Messiah Jesus and John the Baptist<\/em>, Londyn 1931, s. 61.
    \n    <\/a>[100]<\/a>\u00a0Por. J\u00f3zef Kulisz,\u00a0Wprowadzenie do Teologii Fundamentalnej<\/em>, dz. cyt., s. 86, gdzie mo\u017cna przeczyta\u0107 ca\u0142\u0105 wersj\u0119 TF wed\u0142ug Agapiosa. Patrz te\u017c Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 228,230; Zenon Zi\u00f3\u0142kowski,\u00a0Najtrudniejsze stronice Biblii<\/em>, dz. cyt., s. 262.
    \n    <\/a>[101]<\/a>\u00a0Oba cytaty za Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 207-208. Identyczny pogl\u0105d w tej sprawie podtrzymuje F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 140.
    \n    <\/a>[102]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 208.
    \n    <\/a>[103]<\/a>\u00a0\u201eBut Christian content does not mean that the writer was a Christian. The writer may only be reporting what Christians believe\u201d (G. J. Goldberg,\u00a0Critique of the Argument of Meier in\u00a0<\/em>A Marginal Jew\u00a0in Light of the New Evidence<\/em>, http:\/\/josephus.org\/meierCrt.htm [dost\u0119p 2015]).
    \n    <\/a>[104]<\/a>\u00a0Por. Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 244.
    \n    <\/a>[105]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 244-245,248.
    \n    <\/a>[106]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 245.
    \n    <\/a>[107]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 81,84.
    \n    <\/a>[108]<\/a>\u00a0Przyk\u0142ady u\u017cycia tego s\u0142owa wobec narodu \u017cydowskiego mo\u017cna znale\u017a\u0107 u Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 434.
    \n    <\/a>[109]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 80-81,82-83.
    \n    <\/a>[110]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 80, 82.
    \n    <\/a>[111]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 216; F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 143.
    \n    <\/a>[112]<\/a>\u00a0Por. John P. Meier,\u00a0A marginal Jew<\/em>, dz. cyt., s. 80,82.
    \n    <\/a>[113]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 214; Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 233; F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 138-139; Josh McDowell,\u00a0Przewodnik Apologetyczny<\/em>, Warszawa 2002, s. 125; Geza Vermes,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, dz. cyt., s. 324.
    \n    <\/a>[114]<\/a>\u00a0Por. Geza Vermes,\u00a0Twarze Jezusa<\/em>, dz. cyt., s. 323-324.
    \n    <\/a>[115]<\/a>\u00a0Por. Antonio Socci,\u00a0Wojna przeciwko Jezusowi<\/em>, dz. cyt., s. 230-231 i tam\u017ce przypis oznaczony jako ** oraz s. 234; Carsten Peter Thiede,\u00a0Zaginione \u015bwi\u0119te miejsce chrze\u015bcija\u0144stwa Emaus<\/em>, dz. cyt., s. 114; F. F. Bruce,\u00a0Wiarygodno\u015b\u0107 Pism Nowego Testamentu<\/em>, dz. cyt., s. 139; Giuseppe Ricciotti,\u00a0\u017bycie Jezusa Chrystusa<\/em>, dz. cyt., s. 103; Paul Winter,\u00a0Josephus on Jesus and James<\/em>, dz. cyt., s. 432.
    \n    <\/a>[116]<\/a>\u00a0Por. Karlheinz Deschner,\u00a0I znowu zapia\u0142 kur<\/em>, tom 1, Gdynia 1996, s. 27.
    \n    <\/a>[117]<\/a>\u00a0Por. Eugeniusz D\u0105browski,\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka o \u201cTestimonium Flavianum\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 206n; por. te\u017c Willibald B\u00f6sen,\u00a0Ostatni dzie\u0144 Jezusa z Nazaretu<\/em>, dz. cyt., s. 14.
    \n    <\/a>[118]<\/a>\u00a0Por. Willibald B\u00f6sen,\u00a0Ostatni dzie\u0144 Jezusa z Nazaretu<\/em>, dz. cyt., s. 14.
    \n    <\/a>[119]<\/a>\u00a0Tam\u017ce.
    \n    <\/a>[120]<\/a>\u00a0Por. Archibald Robertson,\u00a0Pochodzenie chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, dz. cyt., s. 120.
    \n 
    \nJan Lewandowski
    \nhttp:\/\/lewandowski.apologetyka.info\/ateizm\/testimonium-flavianum-odparcie-wszystkich-zarzutow-oraz-argumenty-za-autentycznoscia,835.htm<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      W niniejszym tek\u015bcie obal\u0119 wszystkie znane szerzej zarzuty przeciw Testimonium Flavianum, jak te\u017c przedstawi\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe argumenty pozytywne za autentyczno\u015bci\u0105 tego tekstu, wskazuj\u0105ce na to, \u017ce Flawiusz m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 taki urywek. Ponadto wyka\u017c\u0119, \u017ce fragment ten nie m\u00f3g\u0142 wyj\u015b\u0107 spod… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[1012],"tags":[161,261,327,414,417,434,494,604,689,869],"class_list":["post-1245","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-jezus-chrystus","tag-ateizm","tag-dawne-dzieje-izraela","tag-flawiusz","tag-jezus-nie-istnial","tag-john-meier","tag-ken-olson","tag-louis-feldman","tag-orygenes","tag-racjonalizm","tag-testimonium-flavianum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1245","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1245"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1245\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1245"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1245"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/beniuk.gr5.pl\/apologetyka2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1245"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}